Parva.Adhyaya 7.165

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

क्रूरमायोधनं जज्ञे तस्मिन्राजसमागमेरुद्रस्येव हि क्रुद्धस्य निघ्नतस्तु पशून्यथा

krūramāyodhanaṃ jajñe tasminrājasamāgamerudrasyeva hi kruddhasya nighnatastu paśūnyathā

हस्तानामुत्तमाङ्गानां कार्मुकाणां च भारतछत्राणां चापविद्धानां चामराणां च संयुगे

hastānāmuttamāṅgānāṃ kārmukāṇāṃ ca bhāratachatrāṇāṃ cāpaviddhānāṃ cāmarāṇāṃ ca saṃyuge

भग्नचक्रै रथैश्चापि पातितैश्च महाध्वजैःसादिभिश्च हतैः शूरैः संकीर्णा वसुधाभवत्

bhagnacakrai rathaiścāpi pātitaiśca mahādhvajaiḥsādibhiśca hataiḥ śūraiḥ saṃkīrṇā vasudhābhavat

बाणपातनिकृत्तास्तु योधास्ते कुरुसत्तमचेष्टन्तो विविधाश्चेष्टा व्यदृश्यन्त महाहवे

bāṇapātanikṛttāstu yodhāste kurusattamaceṣṭanto vividhāśceṣṭā vyadṛśyanta mahāhave

वर्तमाने तथा युद्धे घोरे देवासुरोपमेअब्रवीत्क्षत्रियांस्तत्र धर्मराजो युधिष्ठिरःअभिद्रवत संयत्ताः कुम्भयोनिं महारथाः

vartamāne tathā yuddhe ghore devāsuropameabravītkṣatriyāṃstatra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥabhidravata saṃyattāḥ kumbhayoniṃ mahārathāḥ

एष वै पार्षतो वीरो भारद्वाजेन संगतःघटते च यथाशक्ति भारद्वाजस्य नाशने

eṣa vai pārṣato vīro bhāradvājena saṃgataḥghaṭate ca yathāśakti bhāradvājasya nāśane

यादृशानि हि रूपाणि दृश्यन्ते नो महारणेअद्य द्रोणं रणे क्रुद्धः पातयिष्यति पार्षतःते यूयं सहिता भूत्वा कुम्भयोनिं परीप्सत

yādṛśāni hi rūpāṇi dṛśyante no mahāraṇeadya droṇaṃ raṇe kruddhaḥ pātayiṣyati pārṣataḥte yūyaṃ sahitā bhūtvā kumbhayoniṃ parīpsata

युधिष्ठिरसमाज्ञप्ताः सृञ्जयानां महारथाःअभ्यद्रवन्त संयत्ता भारद्वाजं जिघांसवः

yudhiṣṭhirasamājñaptāḥ sṛñjayānāṃ mahārathāḥabhyadravanta saṃyattā bhāradvājaṃ jighāṃsavaḥ

तान्समापततः सर्वान्भारद्वाजो महारथःअभ्यद्रवत वेगेन मर्तव्यमिति निश्चितः

tānsamāpatataḥ sarvānbhāradvājo mahārathaḥabhyadravata vegena martavyamiti niścitaḥ

प्रयाते सत्यसंधे तु समकम्पत मेदिनीववुर्वाताः सनिर्घातास्त्रासयन्तो वरूथिनीम्

prayāte satyasaṃdhe tu samakampata medinīvavurvātāḥ sanirghātāstrāsayanto varūthinīm

पपात महती चोल्का आदित्यान्निर्गतेव हदीपयन्तीव तापेन शंसन्तीव महद्भयम्

papāta mahatī colkā ādityānnirgateva hadīpayantīva tāpena śaṃsantīva mahadbhayam

जज्वलुश्चैव शस्त्राणि भारद्वाजस्य मारिषरथाः स्वनन्ति चात्यर्थं हयाश्चाश्रूण्यवासृजन्

jajvaluścaiva śastrāṇi bhāradvājasya māriṣarathāḥ svananti cātyarthaṃ hayāścāśrūṇyavāsṛjan

हतौजा इव चाप्यासीद्भारद्वाजो महारथःऋषीणां ब्रह्मवादानां स्वर्गस्य गमनं प्रतिसुयुद्धेन ततः प्राणानुत्स्रष्टुमुपचक्रमे

hataujā iva cāpyāsīdbhāradvājo mahārathaḥṛṣīṇāṃ brahmavādānāṃ svargasya gamanaṃ pratisuyuddhena tataḥ prāṇānutsraṣṭumupacakrame

ततश्चतुर्दिशं सैन्यैर्द्रुपदस्याभिसंवृतःनिर्दहन्क्षत्रियव्रातान्द्रोणः पर्यचरद्रणे

tataścaturdiśaṃ sainyairdrupadasyābhisaṃvṛtaḥnirdahankṣatriyavrātāndroṇaḥ paryacaradraṇe

हत्वा विंशतिसाहस्रान्क्षत्रियानरिमर्दनःदशायुतानि तीक्ष्णाग्रैरवधीद्विशिखैः शितैः

hatvā viṃśatisāhasrānkṣatriyānarimardanaḥdaśāyutāni tīkṣṇāgrairavadhīdviśikhaiḥ śitaiḥ

सोऽतिष्ठदाहवे यत्तो विधूम इव पावकःक्षत्रियाणामभावाय ब्राह्ममात्मानमास्थितः

so'tiṣṭhadāhave yatto vidhūma iva pāvakaḥkṣatriyāṇāmabhāvāya brāhmamātmānamāsthitaḥ

पाञ्चाल्यं विरथं भीमो हतसर्वायुधं वशीअविषण्णं महात्मानं त्वरमाणः समभ्ययात्

pāñcālyaṃ virathaṃ bhīmo hatasarvāyudhaṃ vaśīaviṣaṇṇaṃ mahātmānaṃ tvaramāṇaḥ samabhyayāt

ततः स्वरथमारोप्य पाञ्चाल्यमरिमर्दनःअब्रवीदभिसंप्रेक्ष्य द्रोणमस्यन्तमन्तिकात्

tataḥ svarathamāropya pāñcālyamarimardanaḥabravīdabhisaṃprekṣya droṇamasyantamantikāt

न त्वदन्य इहाचार्यं योद्धुमुत्सहते पुमान्त्वरस्व प्राग्वधायैव त्वयि भारः समाहितः

na tvadanya ihācāryaṃ yoddhumutsahate pumāntvarasva prāgvadhāyaiva tvayi bhāraḥ samāhitaḥ

स तथोक्तो महाबाहुः सर्वभारसहं नवम्अभिपत्याददे क्षिप्रमायुधप्रवरं दृढम्

sa tathokto mahābāhuḥ sarvabhārasahaṃ navamabhipatyādade kṣipramāyudhapravaraṃ dṛḍham

संरब्धश्च शरानस्यन्द्रोणं दुर्वारणं रणेविवारयिषुराचार्यं शरवर्षैरवाकिरत्

saṃrabdhaśca śarānasyandroṇaṃ durvāraṇaṃ raṇevivārayiṣurācāryaṃ śaravarṣairavākirat

तौ न्यवारयतां श्रेष्ठौ संरब्धौ रणशोभिनौउदीरयेतां ब्राह्माणि दिव्यान्यस्त्राण्यनेकशः

tau nyavārayatāṃ śreṣṭhau saṃrabdhau raṇaśobhinauudīrayetāṃ brāhmāṇi divyānyastrāṇyanekaśaḥ

स महास्त्रैर्महाराज द्रोणमाच्छादयद्रणेनिहत्य सर्वाण्यस्त्राणि भारद्वाजस्य पार्षतः

sa mahāstrairmahārāja droṇamācchādayadraṇenihatya sarvāṇyastrāṇi bhāradvājasya pārṣataḥ

स वसातीञ्शिबींश्चैव बाह्लीकान्कौरवानपिरक्षिष्यमाणान्संग्रामे द्रोणं व्यधमदच्युतः

sa vasātīñśibīṃścaiva bāhlīkānkauravānapirakṣiṣyamāṇānsaṃgrāme droṇaṃ vyadhamadacyutaḥ

धृष्टद्युम्नस्तदा राजन्गभस्तिभिरिवांशुमान्बभौ प्रच्छादयन्नाशाः शरजालैः समन्ततः

dhṛṣṭadyumnastadā rājangabhastibhirivāṃśumānbabhau pracchādayannāśāḥ śarajālaiḥ samantataḥ

तस्य द्रोणो धनुश्छित्त्वा विद्ध्वा चैनं शिलीमुखैःमर्माण्यभ्यहनद्भूयः स व्यथां परमामगात्

tasya droṇo dhanuśchittvā viddhvā cainaṃ śilīmukhaiḥmarmāṇyabhyahanadbhūyaḥ sa vyathāṃ paramāmagāt

ततो भीमो दृढक्रोधो द्रोणस्याश्लिष्य तं रथम्शनकैरिव राजेन्द्र द्रोणं वचनमब्रवीत्

tato bhīmo dṛḍhakrodho droṇasyāśliṣya taṃ rathamśanakairiva rājendra droṇaṃ vacanamabravīt

यदि नाम न युध्येरञ्शिक्षिता ब्रह्मबन्धवःस्वकर्मभिरसंतुष्टा न स्म क्षत्रं क्षयं व्रजेत्

yadi nāma na yudhyerañśikṣitā brahmabandhavaḥsvakarmabhirasaṃtuṣṭā na sma kṣatraṃ kṣayaṃ vrajet

अहिंसा सर्वभूतेषु धर्मं ज्यायस्तरं विदुःतस्य च ब्राह्मणो मूलं भवांश्च ब्रह्मवित्तमः

ahiṃsā sarvabhūteṣu dharmaṃ jyāyastaraṃ viduḥtasya ca brāhmaṇo mūlaṃ bhavāṃśca brahmavittamaḥ

श्वपाकवन्म्लेच्छगणान्हत्वा चान्यान्पृथग्विधान्अज्ञानान्मूढवद्ब्रह्मन्पुत्रदारधनेप्सया

śvapākavanmlecchagaṇānhatvā cānyānpṛthagvidhānajñānānmūḍhavadbrahmanputradāradhanepsayā

एकस्यार्थे बहून्हत्वा पुत्रस्याधर्मविद्यथास्वकर्मस्थान्विकर्मस्थो न व्यपत्रपसे कथम्

ekasyārthe bahūnhatvā putrasyādharmavidyathāsvakarmasthānvikarmastho na vyapatrapase katham

स चाद्य पतितः शेते पृष्टेनावेदितस्तवधर्मराजेन तद्वाक्यं नातिशङ्कितुमर्हसि

sa cādya patitaḥ śete pṛṣṭenāveditastavadharmarājena tadvākyaṃ nātiśaṅkitumarhasi

एवमुक्तस्ततो द्रोणो भीमेनोत्सृज्य तद्धनुःसर्वाण्यस्त्राणि धर्मात्मा हातुकामोऽभ्यभाषतकर्ण कर्ण महेष्वास कृप दुर्योधनेति च

evamuktastato droṇo bhīmenotsṛjya taddhanuḥsarvāṇyastrāṇi dharmātmā hātukāmo'bhyabhāṣatakarṇa karṇa maheṣvāsa kṛpa duryodhaneti ca

संग्रामे क्रियतां यत्नो ब्रवीम्येष पुनः पुनःपाण्डवेभ्यः शिवं वोऽस्तु शस्त्रमभ्युत्सृजाम्यहम्

saṃgrāme kriyatāṃ yatno bravīmyeṣa punaḥ punaḥpāṇḍavebhyaḥ śivaṃ vo'stu śastramabhyutsṛjāmyaham

इति तत्र महाराज प्राक्रोशद्द्रौणिमेव चउत्सृज्य च रणे शस्त्रं रथोपस्थे निवेश्य चअभयं सर्वभूतानां प्रददौ योगयुक्तवान्

iti tatra mahārāja prākrośaddrauṇimeva cautsṛjya ca raṇe śastraṃ rathopasthe niveśya caabhayaṃ sarvabhūtānāṃ pradadau yogayuktavān

तस्य तच्छिद्रमाज्ञाय धृष्टद्युम्नः समुत्थितःखड्गी रथादवप्लुत्य सहसा द्रोणमभ्ययात्

tasya tacchidramājñāya dhṛṣṭadyumnaḥ samutthitaḥkhaḍgī rathādavaplutya sahasā droṇamabhyayāt

हाहाकृतानि भूतानि मानुषाणीतराणि चद्रोणं तथागतं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नवशं गतम्

hāhākṛtāni bhūtāni mānuṣāṇītarāṇi cadroṇaṃ tathāgataṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnavaśaṃ gatam

हाहाकारं भृशं चक्रुरहो धिगिति चाब्रुवन्द्रोणोऽपि शस्त्राण्युत्सृज्य परमं साम्यमास्थितः

hāhākāraṃ bhṛśaṃ cakruraho dhigiti cābruvandroṇo'pi śastrāṇyutsṛjya paramaṃ sāmyamāsthitaḥ

तथोक्त्वा योगमास्थाय ज्योतिर्भूतो महातपाःदिवमाक्रामदाचार्यः सद्भिः सह दुराक्रमम्

tathoktvā yogamāsthāya jyotirbhūto mahātapāḥdivamākrāmadācāryaḥ sadbhiḥ saha durākramam

द्वौ सूर्याविति नो बुद्धिरासीत्तस्मिंस्तथा गतेएकाग्रमिव चासीद्धि ज्योतिर्भिः पूरितं नभःसमपद्यत चार्काभे भारद्वाजनिशाकरे

dvau sūryāviti no buddhirāsīttasmiṃstathā gateekāgramiva cāsīddhi jyotirbhiḥ pūritaṃ nabhaḥsamapadyata cārkābhe bhāradvājaniśākare

निमेषमात्रेण च तज्ज्योतिरन्तरधीयतआसीत्किलकिलाशब्दः प्रहृष्टानां दिवौकसाम्ब्रह्मलोकं गते द्रोणे धृष्टद्युम्ने च मोहिते

nimeṣamātreṇa ca tajjyotirantaradhīyataāsītkilakilāśabdaḥ prahṛṣṭānāṃ divaukasāmbrahmalokaṃ gate droṇe dhṛṣṭadyumne ca mohite

वयमेव तदाद्राक्ष्म पञ्च मानुषयोनयःयोगयुक्तं महात्मानं गच्छन्तं परमां गतिम्

vayameva tadādrākṣma pañca mānuṣayonayaḥyogayuktaṃ mahātmānaṃ gacchantaṃ paramāṃ gatim

अहं धनंजयः पार्थः कृपः शारद्वतो द्विजःवासुदेवश्च वार्ष्णेयो धर्मराजश्च पाण्डवः

ahaṃ dhanaṃjayaḥ pārthaḥ kṛpaḥ śāradvato dvijaḥvāsudevaśca vārṣṇeyo dharmarājaśca pāṇḍavaḥ

अन्ये तु सर्वे नापश्यन्भारद्वाजस्य धीमतःमहिमानं महाराज योगयुक्तस्य गच्छतः

anye tu sarve nāpaśyanbhāradvājasya dhīmataḥmahimānaṃ mahārāja yogayuktasya gacchataḥ

गतिं परमिकां प्राप्तमजानन्तो नृयोनयःनापश्यन्गच्छमानं हि तं सार्धमृषिपुंगवैःआचार्यं योगमास्थाय ब्रह्मलोकमरिंदमम्

gatiṃ paramikāṃ prāptamajānanto nṛyonayaḥnāpaśyangacchamānaṃ hi taṃ sārdhamṛṣipuṃgavaiḥācāryaṃ yogamāsthāya brahmalokamariṃdamam

वितुन्नाङ्गं शरशतैर्न्यस्तायुधमसृक्क्षरम्धिक्कृतः पार्षतस्तं तु सर्वभूतैः परामृशत्

vitunnāṅgaṃ śaraśatairnyastāyudhamasṛkkṣaramdhikkṛtaḥ pārṣatastaṃ tu sarvabhūtaiḥ parāmṛśat

तस्य मूर्धानमालम्ब्य गतसत्त्वस्य देहिनःकिंचिदब्रुवतः कायाद्विचकर्तासिना शिरः

tasya mūrdhānamālambya gatasattvasya dehinaḥkiṃcidabruvataḥ kāyādvicakartāsinā śiraḥ

हर्षेण महता युक्तो भारद्वाजे निपातितेसिंहनादरवं चक्रे भ्रामयन्खड्गमाहवे

harṣeṇa mahatā yukto bhāradvāje nipātitesiṃhanādaravaṃ cakre bhrāmayankhaḍgamāhave

आकर्णपलितः श्यामो वयसाशीतिपञ्चकःत्वत्कृते व्यचरत्संख्ये स तु षोडशवर्षवत्

ākarṇapalitaḥ śyāmo vayasāśītipañcakaḥtvatkṛte vyacaratsaṃkhye sa tu ṣoḍaśavarṣavat

उक्तवांश्च महाबाहुः कुन्तीपुत्रो धनंजयःजीवन्तमानयाचार्यं मा वधीर्द्रुपदात्मज

uktavāṃśca mahābāhuḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥjīvantamānayācāryaṃ mā vadhīrdrupadātmaja

न हन्तव्यो न हन्तव्य इति ते सैनिकाश्च हउत्क्रोशन्नर्जुनश्चैव सानुक्रोशस्तमाद्रवत्

na hantavyo na hantavya iti te sainikāśca hautkrośannarjunaścaiva sānukrośastamādravat

क्रोशमानेऽर्जुने चैव पार्थिवेषु च सर्वशःधृष्टद्युम्नोऽवधीद्द्रोणं रथतल्पे नरर्षभम्

krośamāne'rjune caiva pārthiveṣu ca sarvaśaḥdhṛṣṭadyumno'vadhīddroṇaṃ rathatalpe nararṣabham

शोणितेन परिक्लिन्नो रथाद्भूमिमरिंदमःलोहिताङ्ग इवादित्यो दुर्दर्शः समपद्यतएवं तं निहतं संख्ये ददृशे सैनिको जनः

śoṇitena pariklinno rathādbhūmimariṃdamaḥlohitāṅga ivādityo durdarśaḥ samapadyataevaṃ taṃ nihataṃ saṃkhye dadṛśe sainiko janaḥ

धृष्टद्युम्नस्तु तद्राजन्भारद्वाजशिरो महत्तावकानां महेष्वासः प्रमुखे तत्समाक्षिपत्

dhṛṣṭadyumnastu tadrājanbhāradvājaśiro mahattāvakānāṃ maheṣvāsaḥ pramukhe tatsamākṣipat

ते तु दृष्ट्वा शिरो राजन्भारद्वाजस्य तावकाःपलायनकृतोत्साहा दुद्रुवुः सर्वतोदिशम्

te tu dṛṣṭvā śiro rājanbhāradvājasya tāvakāḥpalāyanakṛtotsāhā dudruvuḥ sarvatodiśam

द्रोणस्तु दिवमास्थाय नक्षत्रपथमाविशत्अहमेव तदाद्राक्षं द्रोणस्य निधनं नृप

droṇastu divamāsthāya nakṣatrapathamāviśatahameva tadādrākṣaṃ droṇasya nidhanaṃ nṛpa

ऋषेः प्रसादात्कृष्णस्य सत्यवत्याः सुतस्य चविधूमामिव संयान्तीमुल्कां प्रज्वलितामिवअपश्याम दिवं स्तब्ध्वा गच्छन्तं तं महाद्युतिम्

ṛṣeḥ prasādātkṛṣṇasya satyavatyāḥ sutasya cavidhūmāmiva saṃyāntīmulkāṃ prajvalitāmivaapaśyāma divaṃ stabdhvā gacchantaṃ taṃ mahādyutim

हते द्रोणे निरुत्साहान्कुरून्पाण्डवसृञ्जयाःअभ्यद्रवन्महावेगास्ततः सैन्यं व्यदीर्यत

hate droṇe nirutsāhānkurūnpāṇḍavasṛñjayāḥabhyadravanmahāvegāstataḥ sainyaṃ vyadīryata

निहता हयभूयिष्ठाः संग्रामे निशितैः शरैःतावका निहते द्रोणे गतासव इवाभवन्

nihatā hayabhūyiṣṭhāḥ saṃgrāme niśitaiḥ śaraiḥtāvakā nihate droṇe gatāsava ivābhavan

पराजयमथावाप्य परत्र च महद्भयम्उभयेनैव ते हीना नाविन्दन्धृतिमात्मनः

parājayamathāvāpya paratra ca mahadbhayamubhayenaiva te hīnā nāvindandhṛtimātmanaḥ

अन्विच्छन्तः शरीरं तु भारद्वाजस्य पार्थिवाःनाध्यगच्छंस्तदा राजन्कबन्धायुतसंकुले

anvicchantaḥ śarīraṃ tu bhāradvājasya pārthivāḥnādhyagacchaṃstadā rājankabandhāyutasaṃkule

पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा परत्र च महद्यशःबाणशब्दरवांश्चक्रुः सिंहनादांश्च पुष्कलान्

pāṇḍavāstu jayaṃ labdhvā paratra ca mahadyaśaḥbāṇaśabdaravāṃścakruḥ siṃhanādāṃśca puṣkalān

भीमसेनस्ततो राजन्धृष्टद्युम्नश्च पार्षतःवरूथिन्यामनृत्येतां परिष्वज्य परस्परम्

bhīmasenastato rājandhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥvarūthinyāmanṛtyetāṃ pariṣvajya parasparam

अब्रवीच्च तदा भीमः पार्षतं शत्रुतापनम्भूयोऽहं त्वां विजयिनं परिष्वक्ष्यामि पार्षतसूतपुत्रे हते पापे धार्तराष्ट्रे च संयुगे

abravīcca tadā bhīmaḥ pārṣataṃ śatrutāpanambhūyo'haṃ tvāṃ vijayinaṃ pariṣvakṣyāmi pārṣatasūtaputre hate pāpe dhārtarāṣṭre ca saṃyuge

एतावदुक्त्वा भीमस्तु हर्षेण महता युतःबाहुशब्देन पृथिवीं कम्पयामास पाण्डवः

etāvaduktvā bhīmastu harṣeṇa mahatā yutaḥbāhuśabdena pṛthivīṃ kampayāmāsa pāṇḍavaḥ

तस्य शब्देन वित्रस्ताः प्राद्रवंस्तावका युधिक्षत्रधर्मं समुत्सृज्य पलायनपरायणाः

tasya śabdena vitrastāḥ prādravaṃstāvakā yudhikṣatradharmaṃ samutsṛjya palāyanaparāyaṇāḥ

पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा हृष्टा ह्यासन्विशां पतेअरिक्षयं च संग्रामे तेन ते सुखमाप्नुवन्

pāṇḍavāstu jayaṃ labdhvā hṛṣṭā hyāsanviśāṃ patearikṣayaṃ ca saṃgrāme tena te sukhamāpnuvan

ततो द्रोणे हते राजन्कुरवः शस्त्रपीडिताःहतप्रवीरा विध्वस्ता भृशं शोकपरायणाः

tato droṇe hate rājankuravaḥ śastrapīḍitāḥhatapravīrā vidhvastā bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ

विचेतसो हतोत्साहाः कश्मलाभिहतौजसःआर्तस्वरेण महता पुत्रं ते पर्यवारयन्

vicetaso hatotsāhāḥ kaśmalābhihataujasaḥārtasvareṇa mahatā putraṃ te paryavārayan

रजस्वला वेपमाना वीक्षमाणा दिशो दशअश्रुकण्ठा यथा दैत्या हिरण्याक्षे पुरा हते

rajasvalā vepamānā vīkṣamāṇā diśo daśaaśrukaṇṭhā yathā daityā hiraṇyākṣe purā hate

स तैः परिवृतो राजा त्रस्तैः क्षुद्रमृगैरिवअशक्नुवन्नवस्थातुमपायात्तनयस्तव

sa taiḥ parivṛto rājā trastaiḥ kṣudramṛgairivaaśaknuvannavasthātumapāyāttanayastava

क्षुत्पिपासापरिश्रान्तास्ते योधास्तव भारतआदित्येन च संतप्ता भृशं विमनसोऽभवन्

kṣutpipāsāpariśrāntāste yodhāstava bhārataādityena ca saṃtaptā bhṛśaṃ vimanaso'bhavan

भास्करस्येव पतनं समुद्रस्येव शोषणम्विपर्यासं यथा मेरोर्वासवस्येव निर्जयम्

bhāskarasyeva patanaṃ samudrasyeva śoṣaṇamviparyāsaṃ yathā merorvāsavasyeva nirjayam

अमर्षणीयं तद्दृष्ट्वा भारद्वाजस्य पातनम्त्रस्तरूपतरा राजन्कौरवाः प्राद्रवन्भयात्

amarṣaṇīyaṃ taddṛṣṭvā bhāradvājasya pātanamtrastarūpatarā rājankauravāḥ prādravanbhayāt

गान्धारराजः शकुनिस्त्रस्तस्त्रस्ततरैः सहहतं रुक्मरथं दृष्ट्वा प्राद्रवत्सहितो रथैः

gāndhārarājaḥ śakunistrastastrastataraiḥ sahahataṃ rukmarathaṃ dṛṣṭvā prādravatsahito rathaiḥ

वरूथिनीं वेगवतीं विद्रुतां सपताकिनीम्परिगृह्य महासेनां सूतपुत्रोऽपयाद्भयात्

varūthinīṃ vegavatīṃ vidrutāṃ sapatākinīmparigṛhya mahāsenāṃ sūtaputro'payādbhayāt

रथनागाश्वकलिलां पुरस्कृत्य तु वाहिनीम्मद्राणामीश्वरः शल्यो वीक्षमाणोऽपयाद्भयात्

rathanāgāśvakalilāṃ puraskṛtya tu vāhinīmmadrāṇāmīśvaraḥ śalyo vīkṣamāṇo'payādbhayāt

हतप्रवीरैर्भूयिष्ठं द्विपैर्बहुपदातिभिःवृतः शारद्वतोऽगच्छत्कष्टं कष्टमिति ब्रुवन्

hatapravīrairbhūyiṣṭhaṃ dvipairbahupadātibhiḥvṛtaḥ śāradvato'gacchatkaṣṭaṃ kaṣṭamiti bruvan

भोजानीकेन शिष्टेन कलिङ्गारट्टबाह्लिकैःकृतवर्मा वृतो राजन्प्रायात्सुजवनैर्हयैः

bhojānīkena śiṣṭena kaliṅgāraṭṭabāhlikaiḥkṛtavarmā vṛto rājanprāyātsujavanairhayaiḥ

पदातिगणसंयुक्तस्त्रस्तो राजन्भयार्दितःउलूकः प्राद्रवत्तत्र दृष्ट्वा द्रोणं निपातितम्

padātigaṇasaṃyuktastrasto rājanbhayārditaḥulūkaḥ prādravattatra dṛṣṭvā droṇaṃ nipātitam

दर्शनीयो युवा चैव शौर्ये च कृतलक्षणःदुःशासनो भृशोद्विग्नः प्राद्रवद्गजसंवृतः

darśanīyo yuvā caiva śaurye ca kṛtalakṣaṇaḥduḥśāsano bhṛśodvignaḥ prādravadgajasaṃvṛtaḥ

गजाश्वरथसंयुक्तो वृतश्चैव पदातिभिःदुर्योधनो महाराज प्रायात्तत्र महारथः

gajāśvarathasaṃyukto vṛtaścaiva padātibhiḥduryodhano mahārāja prāyāttatra mahārathaḥ

गजान्रथान्समारुह्य परस्यापि हयाञ्जनाःप्रकीर्णकेशा विध्वस्ता न द्वावेकत्र धावतः

gajānrathānsamāruhya parasyāpi hayāñjanāḥprakīrṇakeśā vidhvastā na dvāvekatra dhāvataḥ

नेदमस्तीति पुरुषा हतोत्साहा हतौजसःउत्सृज्य कवचानन्ये प्राद्रवंस्तावका विभो

nedamastīti puruṣā hatotsāhā hataujasaḥutsṛjya kavacānanye prādravaṃstāvakā vibho

अन्योन्यं ते समाक्रोशन्सैनिका भरतर्षभतिष्ठ तिष्ठेति न च ते स्वयं तत्रावतस्थिरे

anyonyaṃ te samākrośansainikā bharatarṣabhatiṣṭha tiṣṭheti na ca te svayaṃ tatrāvatasthire

धुर्यान्प्रमुच्य तु रथाद्धतसूतान्स्वलंकृतान्अधिरुह्य हयान्योधाः क्षिप्रं पद्भिरचोदयन्

dhuryānpramucya tu rathāddhatasūtānsvalaṃkṛtānadhiruhya hayānyodhāḥ kṣipraṃ padbhiracodayan

द्रवमाणे तथा सैन्ये त्रस्तरूपे हतौजसिप्रतिस्रोत इव ग्राहो द्रोणपुत्रः परानियात्

dravamāṇe tathā sainye trastarūpe hataujasipratisrota iva grāho droṇaputraḥ parāniyāt

हत्वा बहुविधां सेनां पाण्डूनां युद्धदुर्मदःकथंचित्संकटान्मुक्तो मत्तद्विरदविक्रमः

hatvā bahuvidhāṃ senāṃ pāṇḍūnāṃ yuddhadurmadaḥkathaṃcitsaṃkaṭānmukto mattadviradavikramaḥ

द्रवमाणं बलं दृष्ट्वा पलायनकृतक्षणम्दुर्योधनं समासाद्य द्रोणपुत्रोऽब्रवीदिदम्

dravamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā palāyanakṛtakṣaṇamduryodhanaṃ samāsādya droṇaputro'bravīdidam

किमियं द्रवते सेना त्रस्तरूपेव भारतद्रवमाणां च राजेन्द्र नावस्थापयसे रणे

kimiyaṃ dravate senā trastarūpeva bhāratadravamāṇāṃ ca rājendra nāvasthāpayase raṇe

त्वं चापि न यथापूर्वं प्रकृतिस्थो नराधिपकर्णप्रभृतयश्चेमे नावतिष्ठन्ति पार्थिवाः

tvaṃ cāpi na yathāpūrvaṃ prakṛtistho narādhipakarṇaprabhṛtayaśceme nāvatiṣṭhanti pārthivāḥ

अन्येष्वपि च युद्धेषु नैव सेनाद्रवत्तदाकच्चित्क्षेमं महाबाहो तव सैन्यस्य भारत

anyeṣvapi ca yuddheṣu naiva senādravattadākaccitkṣemaṃ mahābāho tava sainyasya bhārata

कस्मिन्निदं हते राजन्रथसिंहे बलं तवएतामवस्थां संप्राप्तं तन्ममाचक्ष्व कौरव

kasminnidaṃ hate rājanrathasiṃhe balaṃ tavaetāmavasthāṃ saṃprāptaṃ tanmamācakṣva kaurava

तत्तु दुर्योधनः श्रुत्वा द्रोणपुत्रस्य भाषितम्घोरमप्रियमाख्यातुं नाशकत्पार्थिवर्षभः

tattu duryodhanaḥ śrutvā droṇaputrasya bhāṣitamghoramapriyamākhyātuṃ nāśakatpārthivarṣabhaḥ

भिन्ना नौरिव ते पुत्रो निमग्नः शोकसागरेबाष्पेण पिहितो दृष्ट्वा द्रोणपुत्रं रथे स्थितम्

bhinnā nauriva te putro nimagnaḥ śokasāgarebāṣpeṇa pihito dṛṣṭvā droṇaputraṃ rathe sthitam

ततः शारद्वतं राजा सव्रीडमिदमब्रवीत्शंसेह सर्वं भद्रं ते यथा सैन्यमिदं द्रुतम्

tataḥ śāradvataṃ rājā savrīḍamidamabravītśaṃseha sarvaṃ bhadraṃ te yathā sainyamidaṃ drutam

अथ शारद्वतो राजन्नार्तिं गच्छन्पुनः पुनःशशंस द्रोणपुत्राय यथा द्रोणो निपातितः

atha śāradvato rājannārtiṃ gacchanpunaḥ punaḥśaśaṃsa droṇaputrāya yathā droṇo nipātitaḥ

कृप उवाच · kṛpa uvāca

वयं द्रोणं पुरस्कृत्य पृथिव्यां प्रवरं रथम्प्रावर्तयाम संग्रामं पाञ्चालैरेव केवलैः

vayaṃ droṇaṃ puraskṛtya pṛthivyāṃ pravaraṃ rathamprāvartayāma saṃgrāmaṃ pāñcālaireva kevalaiḥ

ततः प्रवृत्ते संग्रामे विमिश्राः कुरुसोमकाःअन्योन्यमभिगर्जन्तः शस्त्रैर्देहानपातयन्

tataḥ pravṛtte saṃgrāme vimiśrāḥ kurusomakāḥanyonyamabhigarjantaḥ śastrairdehānapātayan

ततो द्रोणो ब्राह्ममस्त्रं विकुर्वाणो नरर्षभःअहनच्छात्रवान्भल्लैः शतशोऽथ सहस्रशः

tato droṇo brāhmamastraṃ vikurvāṇo nararṣabhaḥahanacchātravānbhallaiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

पाण्डवाः केकया मत्स्याः पाञ्चालाश्च विशेषतःसंख्ये द्रोणरथं प्राप्य व्यनशन्कालचोदिताः

pāṇḍavāḥ kekayā matsyāḥ pāñcālāśca viśeṣataḥsaṃkhye droṇarathaṃ prāpya vyanaśankālacoditāḥ

सहस्रं रथसिंहानां द्विसाहस्रं च दन्तिनाम्द्रोणो ब्रह्मास्त्रनिर्दग्धं प्रेषयामास मृत्यवे

sahasraṃ rathasiṃhānāṃ dvisāhasraṃ ca dantināmdroṇo brahmāstranirdagdhaṃ preṣayāmāsa mṛtyave

आकर्णपलितः श्यामो वयसाशीतिपञ्चकःरणे पर्यचरद्द्रोणो वृद्धः षोडशवर्षवत्

ākarṇapalitaḥ śyāmo vayasāśītipañcakaḥraṇe paryacaraddroṇo vṛddhaḥ ṣoḍaśavarṣavat

क्लिश्यमानेषु सैन्येषु वध्यमानेषु राजसुअमर्षवशमापन्नाः पाञ्चाला विमुखाभवन्

kliśyamāneṣu sainyeṣu vadhyamāneṣu rājasuamarṣavaśamāpannāḥ pāñcālā vimukhābhavan

तेषु किंचित्प्रभग्नेषु विमुखेषु सपत्नजित्दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणो बभूवार्क इवोदितः

teṣu kiṃcitprabhagneṣu vimukheṣu sapatnajitdivyamastraṃ vikurvāṇo babhūvārka ivoditaḥ

स मध्यं प्राप्य पाण्डूनां शररश्मिः प्रतापवान्मध्यंगत इवादित्यो दुष्प्रेक्ष्यस्ते पिताभवत्

sa madhyaṃ prāpya pāṇḍūnāṃ śararaśmiḥ pratāpavānmadhyaṃgata ivādityo duṣprekṣyaste pitābhavat

ते दह्यमाना द्रोणेन सूर्येणेव विराजतादग्धवीर्या निरुत्साहा बभूवुर्गतचेतसः

te dahyamānā droṇena sūryeṇeva virājatādagdhavīryā nirutsāhā babhūvurgatacetasaḥ

तान्दृष्ट्वा पीडितान्बाणैर्द्रोणेन मधुसूदनःजयैषी पाण्डुपुत्राणामिदं वचनमब्रवीत्

tāndṛṣṭvā pīḍitānbāṇairdroṇena madhusūdanaḥjayaiṣī pāṇḍuputrāṇāmidaṃ vacanamabravīt

नैष जातु परैः शक्यो जेतुं शस्त्रभृतां वरःअपि वृत्रहणा संख्ये रथयूथपयूथपः

naiṣa jātu paraiḥ śakyo jetuṃ śastrabhṛtāṃ varaḥapi vṛtrahaṇā saṃkhye rathayūthapayūthapaḥ

ते यूयं धर्ममुत्सृज्य जयं रक्षत पाण्डवाःयथा वः संयुगे सर्वान्न हन्याद्रुक्मवाहनः

te yūyaṃ dharmamutsṛjya jayaṃ rakṣata pāṇḍavāḥyathā vaḥ saṃyuge sarvānna hanyādrukmavāhanaḥ

अश्वत्थाम्नि हते नैष युध्येदिति मतिर्ममहतं तं संयुगे कश्चिदाख्यात्वस्मै मृषा नरः

aśvatthāmni hate naiṣa yudhyediti matirmamahataṃ taṃ saṃyuge kaścidākhyātvasmai mṛṣā naraḥ

एतन्नारोचयद्वाक्यं कुन्तीपुत्रो धनंजयःअरोचयंस्तु सर्वेऽन्ये कृच्छ्रेण तु युधिष्ठिरः

etannārocayadvākyaṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥarocayaṃstu sarve'nye kṛcchreṇa tu yudhiṣṭhiraḥ

भीमसेनस्तु सव्रीडमब्रवीत्पितरं तवअश्वत्थामा हत इति तच्चाबुध्यत ते पिता

bhīmasenastu savrīḍamabravītpitaraṃ tavaaśvatthāmā hata iti taccābudhyata te pitā

स शङ्कमानस्तन्मिथ्या धर्मराजमपृच्छतहतं वाप्यहतं वाजौ त्वां पिता पुत्रवत्सलः

sa śaṅkamānastanmithyā dharmarājamapṛcchatahataṃ vāpyahataṃ vājau tvāṃ pitā putravatsalaḥ

तदतथ्यभये मग्नो जये सक्तो युधिष्ठिरःअश्वत्थामानमाहेदं हतः कुञ्जर इत्युतभीमेन गिरिवर्ष्माणं मालवस्येन्द्रवर्मणः

tadatathyabhaye magno jaye sakto yudhiṣṭhiraḥaśvatthāmānamāhedaṃ hataḥ kuñjara ityutabhīmena girivarṣmāṇaṃ mālavasyendravarmaṇaḥ

उपसृत्य तदा द्रोणमुच्चैरिदमभाषतयस्यार्थे शस्त्रमाधत्से यमवेक्ष्य च जीवसिपुत्रस्ते दयितो नित्यं सोऽश्वत्थामा निपातितः

upasṛtya tadā droṇamuccairidamabhāṣatayasyārthe śastramādhatse yamavekṣya ca jīvasiputraste dayito nityaṃ so'śvatthāmā nipātitaḥ

तच्छ्रुत्वा विमनास्तत्र आचार्यो महदप्रियम्नियम्य दिव्यान्यस्त्राणि नायुध्यत यथा पुरा

tacchrutvā vimanāstatra ācāryo mahadapriyamniyamya divyānyastrāṇi nāyudhyata yathā purā

तं दृष्ट्वा परमोद्विग्नं शोकोपहतचेतसम्पाञ्चालराजस्य सुतः क्रूरकर्मा समाद्रवत्

taṃ dṛṣṭvā paramodvignaṃ śokopahatacetasampāñcālarājasya sutaḥ krūrakarmā samādravat

तं दृष्ट्वा विहितं मृत्युं लोकतत्त्वविचक्षणःदिव्यान्यस्त्राण्यथोत्सृज्य रणे प्राय उपाविशत्

taṃ dṛṣṭvā vihitaṃ mṛtyuṃ lokatattvavicakṣaṇaḥdivyānyastrāṇyathotsṛjya raṇe prāya upāviśat

ततोऽस्य केशान्सव्येन गृहीत्वा पाणिना तदापार्षतः क्रोशमानानां वीराणामच्छिनच्छिरः

tato'sya keśānsavyena gṛhītvā pāṇinā tadāpārṣataḥ krośamānānāṃ vīrāṇāmacchinacchiraḥ

न हन्तव्यो न हन्तव्य इति ते सर्वतोऽब्रुवन्तथैव चार्जुनो वाहादवरुह्यैनमाद्रवत्

na hantavyo na hantavya iti te sarvato'bruvantathaiva cārjuno vāhādavaruhyainamādravat

उद्यम्य बाहू त्वरितो ब्रुवाणश्च पुनः पुनःजीवन्तमानयाचार्यं मा वधीरिति धर्मवित्

udyamya bāhū tvarito bruvāṇaśca punaḥ punaḥjīvantamānayācāryaṃ mā vadhīriti dharmavit

तथापि वार्यमाणेन कौरवैरर्जुनेन चहत एव नृशंसेन पिता तव नरर्षभ

tathāpi vāryamāṇena kauravairarjunena cahata eva nṛśaṃsena pitā tava nararṣabha

सैनिकाश्च ततः सर्वे प्राद्रवन्त भयार्दिताःवयं चापि निरुत्साहा हते पितरि तेऽनघ

sainikāśca tataḥ sarve prādravanta bhayārditāḥvayaṃ cāpi nirutsāhā hate pitari te'nagha

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तच्छ्रुत्वा द्रोणपुत्रस्तु निधनं पितुराहवेक्रोधमाहारयत्तीव्रं पदाहत इवोरगः

tacchrutvā droṇaputrastu nidhanaṃ piturāhavekrodhamāhārayattīvraṃ padāhata ivoragaḥ