Parva.Adhyaya 8.22

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

स्वेन च्छन्देन नः सर्वान्नावधीद्व्यक्तमर्जुनःन ह्यस्य समरे मुच्येतान्तकोऽप्याततायिनः

svena cchandena naḥ sarvānnāvadhīdvyaktamarjunaḥna hyasya samare mucyetāntako'pyātatāyinaḥ

पार्थो ह्येकोऽहरद्भद्रामेकश्चाग्निमतर्पयत्एकश्चेमां महीं जित्वा चक्रे बलिभृतो नृपान्

pārtho hyeko'haradbhadrāmekaścāgnimatarpayatekaścemāṃ mahīṃ jitvā cakre balibhṛto nṛpān

एको निवातकवचानवधीद्दिव्यकार्मुकःएकः किरातरूपेण स्थितं शर्वमयोधयत्

eko nivātakavacānavadhīddivyakārmukaḥekaḥ kirātarūpeṇa sthitaṃ śarvamayodhayat

एकोऽभ्यरक्षद्भरतानेको भवमतोषयत्तेनैकेन जिताः सर्वे मदीया उग्रतेजसःते न निन्द्याः प्रशस्याश्च यत्ते चक्रुर्ब्रवीहि तत्

eko'bhyarakṣadbharatāneko bhavamatoṣayattenaikena jitāḥ sarve madīyā ugratejasaḥte na nindyāḥ praśasyāśca yatte cakrurbravīhi tat

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

हतप्रहतविध्वस्ता विवर्मायुधवाहनाःदीनस्वरा दूयमाना मानिनः शत्रुभिर्जिताः

hataprahatavidhvastā vivarmāyudhavāhanāḥdīnasvarā dūyamānā māninaḥ śatrubhirjitāḥ

शिबिरस्थाः पुनर्मन्त्रं मन्त्रयन्ति स्म कौरवाःभग्नदंष्ट्रा हतविषाः पदाक्रान्ता इवोरगाः

śibirasthāḥ punarmantraṃ mantrayanti sma kauravāḥbhagnadaṃṣṭrā hataviṣāḥ padākrāntā ivoragāḥ

तानब्रवीत्ततः कर्णः क्रुद्धः सर्प इव श्वसन्करं करेणाभिपीड्य प्रेक्षमाणस्तवात्मजम्

tānabravīttataḥ karṇaḥ kruddhaḥ sarpa iva śvasankaraṃ kareṇābhipīḍya prekṣamāṇastavātmajam

यत्तो दृढश्च दक्षश्च धृतिमानर्जुनः सदास बोधयति चाप्येनं प्राप्तकालमधोक्षजः

yatto dṛḍhaśca dakṣaśca dhṛtimānarjunaḥ sadāsa bodhayati cāpyenaṃ prāptakālamadhokṣajaḥ

सहसास्त्रविसर्गेण वयं तेनाद्य वञ्चिताःश्वस्त्वहं तस्य संकल्पं सर्वं हन्ता महीपते

sahasāstravisargeṇa vayaṃ tenādya vañcitāḥśvastvahaṃ tasya saṃkalpaṃ sarvaṃ hantā mahīpate

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा सोऽनुजज्ञे नृपोत्तमान्सुखोषितास्ते रजनीं हृष्टा युद्धाय निर्ययुः

evamuktastathetyuktvā so'nujajñe nṛpottamānsukhoṣitāste rajanīṃ hṛṣṭā yuddhāya niryayuḥ

तेऽपश्यन्विहितं व्यूहं धर्मराजेन दुर्जयम्प्रयत्नात्कुरुमुख्येन बृहस्पत्युशनोमतात्

te'paśyanvihitaṃ vyūhaṃ dharmarājena durjayamprayatnātkurumukhyena bṛhaspatyuśanomatāt

अथ प्रतीपकर्तारं सततं विजितात्मनाम्सस्मार वृषभस्कन्धं कर्णं दुर्योधनस्तदा

atha pratīpakartāraṃ satataṃ vijitātmanāmsasmāra vṛṣabhaskandhaṃ karṇaṃ duryodhanastadā

पुरंदरसमं युद्धे मरुद्गणसमं बलेकार्तवीर्यसमं वीर्ये कर्णं राज्ञोऽगमन्मनःसूतपुत्रं महेष्वासं बन्धुमात्ययिकेष्विव

puraṃdarasamaṃ yuddhe marudgaṇasamaṃ balekārtavīryasamaṃ vīrye karṇaṃ rājño'gamanmanaḥsūtaputraṃ maheṣvāsaṃ bandhumātyayikeṣviva

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

यद्वोऽगमन्मनो मन्दाः कर्णं वैकर्तनं तदाअप्यद्राक्षत तं यूयं शीतार्ता इव भास्करम्

yadvo'gamanmano mandāḥ karṇaṃ vaikartanaṃ tadāapyadrākṣata taṃ yūyaṃ śītārtā iva bhāskaram

कृतेऽवहारे सैन्यानां प्रवृत्ते च रणे पुनःकथं वैकर्तनः कर्णस्तत्रायुध्यत संजयकथं च पाण्डवाः सर्वे युयुधुस्तत्र सूतजम्

kṛte'vahāre sainyānāṃ pravṛtte ca raṇe punaḥkathaṃ vaikartanaḥ karṇastatrāyudhyata saṃjayakathaṃ ca pāṇḍavāḥ sarve yuyudhustatra sūtajam

कर्णो ह्येको महाबाहुर्हन्यात्पार्थान्ससोमकान्कर्णस्य भुजयोर्वीर्यं शक्रविष्णुसमं मतम्तथास्त्राणि सुघोराणि विक्रमश्च महात्मनः

karṇo hyeko mahābāhurhanyātpārthānsasomakānkarṇasya bhujayorvīryaṃ śakraviṣṇusamaṃ matamtathāstrāṇi sughorāṇi vikramaśca mahātmanaḥ

दुर्योधनं तदा दृष्ट्वा पाण्डवेन भृशार्दितम्पराक्रान्तान्पाण्डुसुतान्दृष्ट्वा चापि महाहवे

duryodhanaṃ tadā dṛṣṭvā pāṇḍavena bhṛśārditamparākrāntānpāṇḍusutāndṛṣṭvā cāpi mahāhave

कर्णमाश्रित्य संग्रामे दर्पो दुर्योधने पुनःजेतुमुत्सहते पार्थान्सपुत्रान्सहकेशवान्

karṇamāśritya saṃgrāme darpo duryodhane punaḥjetumutsahate pārthānsaputrānsahakeśavān

अहो बत महद्दुःखं यत्र पाण्डुसुतान्रणेनातरद्रभसः कर्णो दैवं नूनं परायणम्अहो द्यूतस्य निष्ठेयं घोरा संप्रति वर्तते

aho bata mahadduḥkhaṃ yatra pāṇḍusutānraṇenātaradrabhasaḥ karṇo daivaṃ nūnaṃ parāyaṇamaho dyūtasya niṣṭheyaṃ ghorā saṃprati vartate

अहो दुःखानि तीव्राणि दुर्योधनकृतान्यहम्सहिष्यामि सुघोराणि शल्यभूतानि संजय

aho duḥkhāni tīvrāṇi duryodhanakṛtānyahamsahiṣyāmi sughorāṇi śalyabhūtāni saṃjaya

सौबलं च तथा तात नीतिमानिति मन्यते

saubalaṃ ca tathā tāta nītimāniti manyate

युद्धेषु नाम दिव्येषु वर्तमानेषु संजयअश्रौषं निहतान्पुत्रान्नित्यमेव च निर्जितान्

yuddheṣu nāma divyeṣu vartamāneṣu saṃjayaaśrauṣaṃ nihatānputrānnityameva ca nirjitān

न पाण्डवानां समरे कश्चिदस्ति निवारकःस्त्रीमध्यमिव गाहन्ति दैवं हि बलवत्तरम्

na pāṇḍavānāṃ samare kaścidasti nivārakaḥstrīmadhyamiva gāhanti daivaṃ hi balavattaram

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

अतिक्रान्तं हि यत्कार्यं पश्चाच्चिन्तयतीति चतच्चास्य न भवेत्कार्यं चिन्तया च विनश्यति

atikrāntaṃ hi yatkāryaṃ paścāccintayatīti cataccāsya na bhavetkāryaṃ cintayā ca vinaśyati

तदिदं तव कार्यं तु दूरप्राप्तं विजानतान कृतं यत्त्वया पूर्वं प्राप्ताप्राप्तविचारणे

tadidaṃ tava kāryaṃ tu dūraprāptaṃ vijānatāna kṛtaṃ yattvayā pūrvaṃ prāptāprāptavicāraṇe

उक्तोऽसि बहुधा राजन्मा युध्यस्वेति पाण्डवैःगृह्णीषे न च तन्मोहात्पाण्डवेषु विशां पते

ukto'si bahudhā rājanmā yudhyasveti pāṇḍavaiḥgṛhṇīṣe na ca tanmohātpāṇḍaveṣu viśāṃ pate

त्वया पापानि घोराणि समाचीर्णानि पाण्डुषुत्वत्कृते वर्तते घोरः पार्थिवानां जनक्षयः

tvayā pāpāni ghorāṇi samācīrṇāni pāṇḍuṣutvatkṛte vartate ghoraḥ pārthivānāṃ janakṣayaḥ

तत्त्विदानीमतिक्रम्य मा शुचो भरतर्षभशृणु सर्वं यथावृत्तं घोरं वैशसमच्युत

tattvidānīmatikramya mā śuco bharatarṣabhaśṛṇu sarvaṃ yathāvṛttaṃ ghoraṃ vaiśasamacyuta

प्रभातायां रजन्यां तु कर्णो राजानमभ्ययात्समेत्य च महाबाहुर्दुर्योधनमभाषत

prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu karṇo rājānamabhyayātsametya ca mahābāhurduryodhanamabhāṣata

अद्य राजन्समेष्यामि पाण्डवेन यशस्विनाहनिष्यामि च तं वीरं स वा मां निहनिष्यति

adya rājansameṣyāmi pāṇḍavena yaśasvināhaniṣyāmi ca taṃ vīraṃ sa vā māṃ nihaniṣyati

बहुत्वान्मम कार्याणां तथा पार्थस्य पार्थिवनाभूत्समागमो राजन्मम चैवार्जुनस्य च

bahutvānmama kāryāṇāṃ tathā pārthasya pārthivanābhūtsamāgamo rājanmama caivārjunasya ca

इदं तु मे यथाप्रज्ञं शृणु वाक्यं विशां पतेअनिहत्य रणे पार्थं नाहमेष्यामि भारत

idaṃ tu me yathāprajñaṃ śṛṇu vākyaṃ viśāṃ pateanihatya raṇe pārthaṃ nāhameṣyāmi bhārata

हतप्रवीरे सैन्येऽस्मिन्मयि चैव स्थिते युधिअभियास्यति मां पार्थः शक्रशक्त्या विनाकृतम्

hatapravīre sainye'sminmayi caiva sthite yudhiabhiyāsyati māṃ pārthaḥ śakraśaktyā vinākṛtam

ततः श्रेयस्करं यत्ते तन्निबोध जनेश्वरआयुधानां च यद्वीर्यं द्रव्याणामर्जुनस्य च

tataḥ śreyaskaraṃ yatte tannibodha janeśvaraāyudhānāṃ ca yadvīryaṃ dravyāṇāmarjunasya ca

कायस्य महतो भेदे लाघवे दूरपातनेसौष्ठवे चास्त्रयोगे च सव्यसाची न मत्समः

kāyasya mahato bhede lāghave dūrapātanesauṣṭhave cāstrayoge ca savyasācī na matsamaḥ

सर्वायुधमहामात्रं विजयं नाम तद्धनुःइन्द्रार्थमभिकामेन निर्मितं विश्वकर्मणा

sarvāyudhamahāmātraṃ vijayaṃ nāma taddhanuḥindrārthamabhikāmena nirmitaṃ viśvakarmaṇā

येन दैत्यगणान्राजञ्जितवान्वै शतक्रतुःयस्य घोषेण दैत्यानां विमुह्यन्ति दिशो दशतद्भार्गवाय प्रायच्छच्छक्रः परमसंमतम्

yena daityagaṇānrājañjitavānvai śatakratuḥyasya ghoṣeṇa daityānāṃ vimuhyanti diśo daśatadbhārgavāya prāyacchacchakraḥ paramasaṃmatam

तद्दिव्यं भार्गवो मह्यमददाद्धनुरुत्तमम्येन योत्स्ये महाबाहुमर्जुनं जयतां वरम्यथेन्द्रः समरे सर्वान्दैतेयान्वै समागतान्

taddivyaṃ bhārgavo mahyamadadāddhanuruttamamyena yotsye mahābāhumarjunaṃ jayatāṃ varamyathendraḥ samare sarvāndaiteyānvai samāgatān

धनुर्घोरं रामदत्तं गाण्डीवात्तद्विशिष्यतेत्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी धनुषा तेन निर्जिता

dhanurghoraṃ rāmadattaṃ gāṇḍīvāttadviśiṣyatetriḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī dhanuṣā tena nirjitā

धनुषो यस्य कर्माणि दिव्यानि प्राह भार्गवःतद्रामो ह्यददान्मह्यं येन योत्स्यामि पाण्डवम्

dhanuṣo yasya karmāṇi divyāni prāha bhārgavaḥtadrāmo hyadadānmahyaṃ yena yotsyāmi pāṇḍavam

अद्य दुर्योधनाहं त्वां नन्दयिष्ये सबान्धवम्निहत्य समरे वीरमर्जुनं जयतां वरम्

adya duryodhanāhaṃ tvāṃ nandayiṣye sabāndhavamnihatya samare vīramarjunaṃ jayatāṃ varam

सपर्वतवनद्वीपा हतद्विड्भूः ससागरापुत्रपौत्रप्रतिष्ठा ते भविष्यत्यद्य पार्थिव

saparvatavanadvīpā hatadviḍbhūḥ sasāgarāputrapautrapratiṣṭhā te bhaviṣyatyadya pārthiva

नासाध्यं विद्यते मेऽद्य त्वत्प्रियार्थं विशेषतःसम्यग्धर्मानुरक्तस्य सिद्धिरात्मवतो यथा

nāsādhyaṃ vidyate me'dya tvatpriyārthaṃ viśeṣataḥsamyagdharmānuraktasya siddhirātmavato yathā

न हि मां समरे सोढुं स शक्तोऽग्निं तरुर्यथाअवश्यं तु मया वाच्यं येन हीनोऽस्मि फल्गुनात्

na hi māṃ samare soḍhuṃ sa śakto'gniṃ taruryathāavaśyaṃ tu mayā vācyaṃ yena hīno'smi phalgunāt

ज्या तस्य धनुषो दिव्या तथाक्षय्यौ महेषुधीतस्य दिव्यं धनुः श्रेष्ठं गाण्डीवमजरं युधि

jyā tasya dhanuṣo divyā tathākṣayyau maheṣudhītasya divyaṃ dhanuḥ śreṣṭhaṃ gāṇḍīvamajaraṃ yudhi

विजयं च महद्दिव्यं ममापि धनुरुत्तमम्तत्राहमधिकः पार्थाद्धनुषा तेन पार्थिव

vijayaṃ ca mahaddivyaṃ mamāpi dhanuruttamamtatrāhamadhikaḥ pārthāddhanuṣā tena pārthiva

मया चाभ्यधिको वीरः पाण्डवस्तन्निबोध मेरश्मिग्राहश्च दाशार्हः सर्वलोकनमस्कृतः

mayā cābhyadhiko vīraḥ pāṇḍavastannibodha meraśmigrāhaśca dāśārhaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ

अग्निदत्तश्च वै दिव्यो रथः काञ्चनभूषणःअच्छेद्यः सर्वतो वीर वाजिनश्च मनोजवाःध्वजश्च दिव्यो द्युतिमान्वानरो विस्मयंकरः

agnidattaśca vai divyo rathaḥ kāñcanabhūṣaṇaḥacchedyaḥ sarvato vīra vājinaśca manojavāḥdhvajaśca divyo dyutimānvānaro vismayaṃkaraḥ

कृष्णश्च स्रष्टा जगतो रथं तमभिरक्षतिएभिर्द्रव्यैरहं हीनो योद्धुमिच्छामि पाण्डवम्

kṛṣṇaśca sraṣṭā jagato rathaṃ tamabhirakṣatiebhirdravyairahaṃ hīno yoddhumicchāmi pāṇḍavam

अयं तु सदृशो वीरः शल्यः समितिशोभनःसारथ्यं यदि मे कुर्याद्ध्रुवस्ते विजयो भवेत्

ayaṃ tu sadṛśo vīraḥ śalyaḥ samitiśobhanaḥsārathyaṃ yadi me kuryāddhruvaste vijayo bhavet

तस्य मे सारथिः शल्यो भवत्वसुकरः परैःनाराचान्गार्ध्रपत्रांश्च शकटानि वहन्तु मे

tasya me sārathiḥ śalyo bhavatvasukaraḥ paraiḥnārācāngārdhrapatrāṃśca śakaṭāni vahantu me

रथाश्च मुख्या राजेन्द्र युक्ता वाजिभिरुत्तमैःआयान्तु पश्चात्सततं मामेव भरतर्षभ

rathāśca mukhyā rājendra yuktā vājibhiruttamaiḥāyāntu paścātsatataṃ māmeva bharatarṣabha

एवमभ्यधिकः पार्थाद्भविष्यामि गुणैरहम्शल्यो ह्यभ्यधिकः कृष्णादर्जुनादधिको ह्यहम्

evamabhyadhikaḥ pārthādbhaviṣyāmi guṇairahamśalyo hyabhyadhikaḥ kṛṣṇādarjunādadhiko hyaham

यथाश्वहृदयं वेद दाशार्हः परवीरहातथा शल्योऽपि जानीते हयानां वै महारथः

yathāśvahṛdayaṃ veda dāśārhaḥ paravīrahātathā śalyo'pi jānīte hayānāṃ vai mahārathaḥ

बाहुवीर्ये समो नास्ति मद्रराजस्य कश्चनतथास्त्रैर्मत्समो नास्ति कश्चिदेव धनुर्धरः

bāhuvīrye samo nāsti madrarājasya kaścanatathāstrairmatsamo nāsti kaścideva dhanurdharaḥ

तथा शल्यसमो नास्ति हययाने ह कश्चनसोऽयमभ्यधिकः पार्थाद्भविष्यति रथो मम

tathā śalyasamo nāsti hayayāne ha kaścanaso'yamabhyadhikaḥ pārthādbhaviṣyati ratho mama

एतत्कृतं महाराज त्वयेच्छामि परंतपएवं कृते कृतं मह्यं सर्वकामैर्भविष्यति

etatkṛtaṃ mahārāja tvayecchāmi paraṃtapaevaṃ kṛte kṛtaṃ mahyaṃ sarvakāmairbhaviṣyati

ततो द्रष्टासि समरे यत्करिष्यामि भारतसर्वथा पाण्डवान्सर्वाञ्जेष्याम्यद्य समागतान्

tato draṣṭāsi samare yatkariṣyāmi bhāratasarvathā pāṇḍavānsarvāñjeṣyāmyadya samāgatān

दुर्योधन उवाच · duryodhana uvāca

सर्वमेतत्करिष्यामि यथा त्वं कर्ण मन्यसेसोपासङ्गा रथाः साश्वा अनुयास्यन्ति सूतज

sarvametatkariṣyāmi yathā tvaṃ karṇa manyasesopāsaṅgā rathāḥ sāśvā anuyāsyanti sūtaja

नाराचान्गार्ध्रपक्षांश्च शकटानि वहन्तु तेअनुयास्याम कर्ण त्वां वयं सर्वे च पार्थिवाः

nārācāngārdhrapakṣāṃśca śakaṭāni vahantu teanuyāsyāma karṇa tvāṃ vayaṃ sarve ca pārthivāḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

एवमुक्त्वा महाराज तव पुत्राः प्रतापवान्अभिगम्याब्रवीद्राजा मद्रराजमिदं वचः

evamuktvā mahārāja tava putrāḥ pratāpavānabhigamyābravīdrājā madrarājamidaṃ vacaḥ