Parva.Adhyaya 8.40

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

भीमसेनं सपाञ्चाल्यं चेदिकेकयसंवृतम्वैकर्तनः स्वयं रुद्ध्वा वारयामास सायकैः

bhīmasenaṃ sapāñcālyaṃ cedikekayasaṃvṛtamvaikartanaḥ svayaṃ ruddhvā vārayāmāsa sāyakaiḥ

ततस्तु चेदिकारूषान्सृञ्जयांश्च महारथान्कर्णो जघान संक्रुद्धो भीमसेनस्य पश्यतः

tatastu cedikārūṣānsṛñjayāṃśca mahārathānkarṇo jaghāna saṃkruddho bhīmasenasya paśyataḥ

भीमसेनस्ततः कर्णं विहाय रथसत्तमम्प्रययौ कौरवं सैन्यं कक्षमग्निरिव ज्वलन्

bhīmasenastataḥ karṇaṃ vihāya rathasattamamprayayau kauravaṃ sainyaṃ kakṣamagniriva jvalan

सूतपुत्रोऽपि समरे पाञ्चालान्केकयांस्तथासृञ्जयांश्च महेष्वासान्निजघान सहस्रशः

sūtaputro'pi samare pāñcālānkekayāṃstathāsṛñjayāṃśca maheṣvāsānnijaghāna sahasraśaḥ

संशप्तकेषु पार्थश्च कौरवेषु वृकोदरःपाञ्चालेषु तथा कर्णः क्षयं चक्रूर्महारथाः

saṃśaptakeṣu pārthaśca kauraveṣu vṛkodaraḥpāñcāleṣu tathā karṇaḥ kṣayaṃ cakrūrmahārathāḥ

ते क्षत्रिया दह्यमानास्त्रिभिस्तैः पावकोपमैःजग्मुर्विनाशं समरे राजन्दुर्मन्त्रिते तव

te kṣatriyā dahyamānāstribhistaiḥ pāvakopamaiḥjagmurvināśaṃ samare rājandurmantrite tava

ततो दुर्योधनः क्रुद्धो नकुलं नवभिः शरैःविव्याध भरतश्रेष्ठ चतुरश्चास्य वाजिनः

tato duryodhanaḥ kruddho nakulaṃ navabhiḥ śaraiḥvivyādha bharataśreṣṭha caturaścāsya vājinaḥ

ततः पुनरमेयात्मा तव पुत्रो जनाधिपःक्षुरेण सहदेवस्य ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम्

tataḥ punarameyātmā tava putro janādhipaḥkṣureṇa sahadevasya dhvajaṃ ciccheda kāñcanam

नकुलस्तु ततः क्रुद्धस्तव पुत्रं त्रिसप्तभिःजघान समरे राजन्सहदेवश्च पञ्चभिः

nakulastu tataḥ kruddhastava putraṃ trisaptabhiḥjaghāna samare rājansahadevaśca pañcabhiḥ

तावुभौ भरतश्रेष्ठौ श्रेष्ठौ सर्वधनुष्मताम्विव्याधोरसि संक्रुद्धः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः

tāvubhau bharataśreṣṭhau śreṣṭhau sarvadhanuṣmatāmvivyādhorasi saṃkruddhaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ

ततोऽपराभ्यां भल्लाभ्यां धनुषी समकृन्ततयमयोः प्रहसन्राजन्विव्याधैव च सप्तभिः

tato'parābhyāṃ bhallābhyāṃ dhanuṣī samakṛntatayamayoḥ prahasanrājanvivyādhaiva ca saptabhiḥ

तावन्ये धनुषी श्रेष्ठे शक्रचापनिभे शुभेप्रगृह्य रेजतुः शूरौ देवपुत्रसमौ युधि

tāvanye dhanuṣī śreṣṭhe śakracāpanibhe śubhepragṛhya rejatuḥ śūrau devaputrasamau yudhi

ततस्तौ रभसौ युद्धे भ्रातरौ भ्रातरं नृपशरैर्ववर्षतुर्घोरैर्महामेघौ यथाचलम्

tatastau rabhasau yuddhe bhrātarau bhrātaraṃ nṛpaśarairvavarṣaturghorairmahāmeghau yathācalam

ततः क्रुद्धो महाराज तव पुत्रो महारथःपाण्डुपुत्रौ महेष्वासौ वारयामास पत्रिभिः

tataḥ kruddho mahārāja tava putro mahārathaḥpāṇḍuputrau maheṣvāsau vārayāmāsa patribhiḥ

धनुर्मण्डलमेवास्य दृश्यते युधि भारतसायकाश्चैव दृश्यन्ते निश्चरन्तः समन्ततः

dhanurmaṇḍalamevāsya dṛśyate yudhi bhāratasāyakāścaiva dṛśyante niścarantaḥ samantataḥ

तस्य सायकसंछन्नौ चकाशेतां च पाण्डवौमेघच्छन्नौ यथा व्योम्नि चन्द्रसूर्यौ हतप्रभौ

tasya sāyakasaṃchannau cakāśetāṃ ca pāṇḍavaumeghacchannau yathā vyomni candrasūryau hataprabhau

ते तु बाणा महाराज हेमपुङ्खाः शिलाशिताःआच्छादयन्दिशः सर्वाः सूर्यस्येवांशवस्तदा

te tu bāṇā mahārāja hemapuṅkhāḥ śilāśitāḥācchādayandiśaḥ sarvāḥ sūryasyevāṃśavastadā

बाणभूते ततस्तस्मिन्संछन्ने च नभस्तलेयमाभ्यां ददृशे रूपं कालान्तकयमोपमम्

bāṇabhūte tatastasminsaṃchanne ca nabhastaleyamābhyāṃ dadṛśe rūpaṃ kālāntakayamopamam

पराक्रमं तु तं दृष्ट्वा तव सूनोर्महारथाःमृत्योरुपान्तिकं प्राप्तौ माद्रीपुत्रौ स्म मेनिरे

parākramaṃ tu taṃ dṛṣṭvā tava sūnormahārathāḥmṛtyorupāntikaṃ prāptau mādrīputrau sma menire

ततः सेनापती राजन्पाण्डवस्य महात्मनःपार्षतः प्रययौ तत्र यत्र राजा सुयोधनः

tataḥ senāpatī rājanpāṇḍavasya mahātmanaḥpārṣataḥ prayayau tatra yatra rājā suyodhanaḥ

माद्रीपुत्रौ ततः शूरौ व्यतिक्रम्य महारथौधृष्टद्युम्नस्तव सुतं ताडयामास सायकैः

mādrīputrau tataḥ śūrau vyatikramya mahārathaudhṛṣṭadyumnastava sutaṃ tāḍayāmāsa sāyakaiḥ

तमविध्यदमेयात्मा तव पुत्रोऽत्यमर्षणःपाञ्चाल्यं पञ्चविंशत्या प्रहस्य पुरुषर्षभ

tamavidhyadameyātmā tava putro'tyamarṣaṇaḥpāñcālyaṃ pañcaviṃśatyā prahasya puruṣarṣabha

ततः पुनरमेयात्मा पुत्रस्ते पृथिवीपतेविद्ध्वा ननाद पाञ्चाल्यं षष्ट्या पञ्चभिरेव च

tataḥ punarameyātmā putraste pṛthivīpateviddhvā nanāda pāñcālyaṃ ṣaṣṭyā pañcabhireva ca

अथास्य सशरं चापं हस्तावापं च मारिषक्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन राजा चिच्छेद संयुगे

athāsya saśaraṃ cāpaṃ hastāvāpaṃ ca māriṣakṣurapreṇa sutīkṣṇena rājā ciccheda saṃyuge

तदपास्य धनुश्छिन्नं पाञ्चाल्यः शत्रुकर्शनःअन्यदादत्त वेगेन धनुर्भारसहं नवम्

tadapāsya dhanuśchinnaṃ pāñcālyaḥ śatrukarśanaḥanyadādatta vegena dhanurbhārasahaṃ navam

प्रज्वलन्निव वेगेन संरम्भाद्रुधिरेक्षणःअशोभत महेष्वासो धृष्टद्युम्नः कृतव्रणः

prajvalanniva vegena saṃrambhādrudhirekṣaṇaḥaśobhata maheṣvāso dhṛṣṭadyumnaḥ kṛtavraṇaḥ

स पञ्चदश नाराचाञ्श्वसतः पन्नगानिवजिघांसुर्भरतश्रेष्ठं धृष्टद्युम्नो व्यवासृजत्

sa pañcadaśa nārācāñśvasataḥ pannagānivajighāṃsurbharataśreṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumno vyavāsṛjat

ते वर्म हेमविकृतं भित्त्वा राज्ञः शिलाशिताःविविशुर्वसुधां वेगात्कङ्कबर्हिणवाससः

te varma hemavikṛtaṃ bhittvā rājñaḥ śilāśitāḥviviśurvasudhāṃ vegātkaṅkabarhiṇavāsasaḥ

सोऽतिविद्धो महाराज पुत्रस्तेऽतिव्यराजतवसन्ते पुष्पशबलः सपुष्प इव किंशुकः

so'tividdho mahārāja putraste'tivyarājatavasante puṣpaśabalaḥ sapuṣpa iva kiṃśukaḥ

स छिन्नवर्मा नाराचैः प्रहारैर्जर्जरच्छविःधृष्टद्युम्नस्य भल्लेन क्रुद्धश्चिच्छेद कार्मुकम्

sa chinnavarmā nārācaiḥ prahārairjarjaracchaviḥdhṛṣṭadyumnasya bhallena kruddhaściccheda kārmukam

अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महीपतिःसायकैर्दशभी राजन्भ्रुवोर्मध्ये समार्दयत्

athainaṃ chinnadhanvānaṃ tvaramāṇo mahīpatiḥsāyakairdaśabhī rājanbhruvormadhye samārdayat

तस्य तेऽशोभयन्वक्त्रं कर्मारपरिमार्जिताःप्रफुल्लं चम्पकं यद्वद्भ्रमरा मधुलिप्सवः

tasya te'śobhayanvaktraṃ karmāraparimārjitāḥpraphullaṃ campakaṃ yadvadbhramarā madhulipsavaḥ

तदपास्य धनुश्छिन्नं धृष्टद्युम्नो महामनाःअन्यदादत्त वेगेन धनुर्भल्लांश्च षोडश

tadapāsya dhanuśchinnaṃ dhṛṣṭadyumno mahāmanāḥanyadādatta vegena dhanurbhallāṃśca ṣoḍaśa

ततो दुर्योधनस्याश्वान्हत्वा सूतं च पञ्चभिःधनुश्चिच्छेद भल्लेन जातरूपपरिष्कृतम्

tato duryodhanasyāśvānhatvā sūtaṃ ca pañcabhiḥdhanuściccheda bhallena jātarūpapariṣkṛtam

रथं सोपस्करं छत्रं शक्तिं खड्गं गदां ध्वजम्भल्लैश्चिच्छेद नवभिः पुत्रस्य तव पार्षतः

rathaṃ sopaskaraṃ chatraṃ śaktiṃ khaḍgaṃ gadāṃ dhvajambhallaiściccheda navabhiḥ putrasya tava pārṣataḥ

तपनीयाङ्गदं चित्रं नागं मणिमयं शुभम्ध्वजं कुरुपतेश्छिन्नं ददृशुः सर्वपार्थिवाः

tapanīyāṅgadaṃ citraṃ nāgaṃ maṇimayaṃ śubhamdhvajaṃ kurupateśchinnaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ

दुर्योधनं तु विरथं छिन्नसर्वायुधं रणेभ्रातरः पर्यरक्षन्त सोदर्या भरतर्षभ

duryodhanaṃ tu virathaṃ chinnasarvāyudhaṃ raṇebhrātaraḥ paryarakṣanta sodaryā bharatarṣabha

तमारोप्य रथे राजन्दण्डधारो जनाधिपम्अपोवाह च संभ्रान्तो धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः

tamāropya rathe rājandaṇḍadhāro janādhipamapovāha ca saṃbhrānto dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ

कर्णस्तु सात्यकिं जित्वा राजगृद्धी महाबलःद्रोणहन्तारमुग्रेषुं ससाराभिमुखं रणे

karṇastu sātyakiṃ jitvā rājagṛddhī mahābalaḥdroṇahantāramugreṣuṃ sasārābhimukhaṃ raṇe

तं पृष्ठतोऽभ्ययात्तूर्णं शैनेयो वितुदञ्शरैःवारणं जघनोपान्ते विषाणाभ्यामिव द्विपः

taṃ pṛṣṭhato'bhyayāttūrṇaṃ śaineyo vitudañśaraiḥvāraṇaṃ jaghanopānte viṣāṇābhyāmiva dvipaḥ

स भारत महानासीद्योधानां सुमहात्मनाम्कर्णपार्षतयोर्मध्ये त्वदीयानां महारणः

sa bhārata mahānāsīdyodhānāṃ sumahātmanāmkarṇapārṣatayormadhye tvadīyānāṃ mahāraṇaḥ

न पाण्डवानां नास्माकं योधः कश्चित्पराङ्मुखःप्रत्यदृश्यत यत्कर्णः पाञ्चालांस्त्वरितो ययौ

na pāṇḍavānāṃ nāsmākaṃ yodhaḥ kaścitparāṅmukhaḥpratyadṛśyata yatkarṇaḥ pāñcālāṃstvarito yayau

तस्मिन्क्षणे नरश्रेष्ठ गजवाजिनरक्षयःप्रादुरासीदुभयतो राजन्मध्यंगतेऽहनि

tasminkṣaṇe naraśreṣṭha gajavājinarakṣayaḥprādurāsīdubhayato rājanmadhyaṃgate'hani

पाञ्चालास्तु महाराज त्वरिता विजिगीषवःसर्वतोऽभ्यद्रवन्कर्णं पतत्रिण इव द्रुमम्

pāñcālāstu mahārāja tvaritā vijigīṣavaḥsarvato'bhyadravankarṇaṃ patatriṇa iva drumam

तेषामाधिरथिः क्रुद्धो यतमानान्मनस्विनःविचिन्वन्नेव बाणाग्रैः समासादयदग्रतः

teṣāmādhirathiḥ kruddho yatamānānmanasvinaḥvicinvanneva bāṇāgraiḥ samāsādayadagrataḥ

व्याघ्रकेतुं सुशर्माणं शङ्कुं चोग्रं धनंजयम्शुक्लं च रोचमानं च सिंहसेनं च दुर्जयम्

vyāghraketuṃ suśarmāṇaṃ śaṅkuṃ cograṃ dhanaṃjayamśuklaṃ ca rocamānaṃ ca siṃhasenaṃ ca durjayam

ते वीरा रथवेगेन परिवव्रुर्नरोत्तमम्सृजन्तं सायकान्क्रुद्धं कर्णमाहवशोभिनम्

te vīrā rathavegena parivavrurnarottamamsṛjantaṃ sāyakānkruddhaṃ karṇamāhavaśobhinam

युध्यमानांस्तु ताञ्शूरान्मनुजेन्द्रः प्रतापवान्अष्टाभिरष्टौ राधेयो न्यहनन्निशितैः शरैः

yudhyamānāṃstu tāñśūrānmanujendraḥ pratāpavānaṣṭābhiraṣṭau rādheyo nyahananniśitaiḥ śaraiḥ

अथापरान्महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान्जघान बहुसाहस्रान्योधान्युद्धविशारदः

athāparānmahārāja sūtaputraḥ pratāpavānjaghāna bahusāhasrānyodhānyuddhaviśāradaḥ

विष्णुं च विष्णुकर्माणं देवापिं भद्रमेव चदण्डं च समरे राजंश्चित्रं चित्रायुधं हरिम्

viṣṇuṃ ca viṣṇukarmāṇaṃ devāpiṃ bhadrameva cadaṇḍaṃ ca samare rājaṃścitraṃ citrāyudhaṃ harim

सिंहकेतुं रोचमानं शलभं च महारथम्निजघान सुसंक्रुद्धश्चेदीनां च महारथान्

siṃhaketuṃ rocamānaṃ śalabhaṃ ca mahārathamnijaghāna susaṃkruddhaścedīnāṃ ca mahārathān

तेषामाददतः प्राणानासीदाधिरथेर्वपुःशोणिताभ्युक्षिताङ्गस्य रुद्रस्येवोर्जितं महत्

teṣāmādadataḥ prāṇānāsīdādhirathervapuḥśoṇitābhyukṣitāṅgasya rudrasyevorjitaṃ mahat

तत्र भारत कर्णेन मातङ्गास्ताडिताः शरैःसर्वतोऽभ्यद्रवन्भीताः कुर्वन्तो महदाकुलम्

tatra bhārata karṇena mātaṅgāstāḍitāḥ śaraiḥsarvato'bhyadravanbhītāḥ kurvanto mahadākulam

निपेतुरुर्व्यां समरे कर्णसायकपीडिताःकुर्वन्तो विविधान्नादान्वज्रनुन्ना इवाचलाः

nipetururvyāṃ samare karṇasāyakapīḍitāḥkurvanto vividhānnādānvajranunnā ivācalāḥ

गजवाजिमनुष्यैश्च निपतद्भिः समन्ततःरथैश्चावगतैर्मार्गे पर्यस्तीर्यत मेदिनी

gajavājimanuṣyaiśca nipatadbhiḥ samantataḥrathaiścāvagatairmārge paryastīryata medinī

नैव भीष्मो न च द्रोणो नाप्यन्ये युधि तावकाःचक्रुः स्म तादृशं कर्म यादृशं वै कृतं रणे

naiva bhīṣmo na ca droṇo nāpyanye yudhi tāvakāḥcakruḥ sma tādṛśaṃ karma yādṛśaṃ vai kṛtaṃ raṇe

सूतपुत्रेण नागेषु रथेषु च हयेषु चनरेषु च नरव्याघ्र कृतं स्म कदनं महत्

sūtaputreṇa nāgeṣu ratheṣu ca hayeṣu canareṣu ca naravyāghra kṛtaṃ sma kadanaṃ mahat

मृगमध्ये यथा सिंहो दृश्यते निर्भयश्चरन्पाञ्चालानां तथा मध्ये कर्णोऽचरदभीतवत्

mṛgamadhye yathā siṃho dṛśyate nirbhayaścaranpāñcālānāṃ tathā madhye karṇo'caradabhītavat

यथा मृगगणांस्त्रस्तान्सिंहो द्रावयते दिशःपाञ्चालानां रथव्रातान्कर्णो द्रावयते तथा

yathā mṛgagaṇāṃstrastānsiṃho drāvayate diśaḥpāñcālānāṃ rathavrātānkarṇo drāvayate tathā

सिंहास्यं च यथा प्राप्य न जीवन्ति मृगाः क्वचित्तथा कर्णमनुप्राप्य न जीवन्ति महारथाः

siṃhāsyaṃ ca yathā prāpya na jīvanti mṛgāḥ kvacittathā karṇamanuprāpya na jīvanti mahārathāḥ

वैश्वानरं यथा दीप्तं दह्यन्ते प्राप्य वै जनाःकर्णाग्निना रणे तद्वद्दग्धा भारत सृञ्जयाः

vaiśvānaraṃ yathā dīptaṃ dahyante prāpya vai janāḥkarṇāgninā raṇe tadvaddagdhā bhārata sṛñjayāḥ

कर्णेन चेदिष्वेकेन पाञ्चालेषु च भारतविश्राव्य नाम निहता बहवः शूरसंमताः

karṇena cediṣvekena pāñcāleṣu ca bhārataviśrāvya nāma nihatā bahavaḥ śūrasaṃmatāḥ

मम चासीन्मनुष्येन्द्र दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम्नैकोऽप्याधिरथेर्जीवन्पाञ्चाल्यो मोक्ष्यते युधि

mama cāsīnmanuṣyendra dṛṣṭvā karṇasya vikramamnaiko'pyādhiratherjīvanpāñcālyo mokṣyate yudhi

पाञ्चालान्विधमन्संख्ये सूतपुत्रः प्रतापवान्अभ्यधावत संक्रुद्धो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्

pāñcālānvidhamansaṃkhye sūtaputraḥ pratāpavānabhyadhāvata saṃkruddho dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram

धृष्टद्युम्नश्च राजानं द्रौपदेयाश्च मारिषपरिवव्रुरमित्रघ्नं शतशश्चापरे जनाः

dhṛṣṭadyumnaśca rājānaṃ draupadeyāśca māriṣaparivavruramitraghnaṃ śataśaścāpare janāḥ

शिखण्डी सहदेवश्च नकुलो नाकुलिस्तथाजनमेजयः शिनेर्नप्ता बहवश्च प्रभद्रकाः

śikhaṇḍī sahadevaśca nakulo nākulistathājanamejayaḥ śinernaptā bahavaśca prabhadrakāḥ

एते पुरोगमा भूत्वा धृष्टद्युम्नस्य संयुगेकर्णमस्यन्तमिष्वस्त्रैर्विचेरुरमितौजसः

ete purogamā bhūtvā dhṛṣṭadyumnasya saṃyugekarṇamasyantamiṣvastrairviceruramitaujasaḥ

तांस्तत्राधिरथिः संख्ये चेदिपाञ्चालपाण्डवान्एको बहूनभ्यपतद्गरुत्मन्पन्नगानिव

tāṃstatrādhirathiḥ saṃkhye cedipāñcālapāṇḍavāneko bahūnabhyapatadgarutmanpannagāniva

भीमसेनस्तु संक्रुद्धः कुरून्मद्रान्सकेकयान्एकः संख्ये महेष्वासो योधयन्बह्वशोभत

bhīmasenastu saṃkruddhaḥ kurūnmadrānsakekayānekaḥ saṃkhye maheṣvāso yodhayanbahvaśobhata

तत्र मर्मसु भीमेन नाराचैस्ताडिता गजाःप्रपतन्तो हतारोहाः कम्पयन्ति स्म मेदिनीम्

tatra marmasu bhīmena nārācaistāḍitā gajāḥprapatanto hatārohāḥ kampayanti sma medinīm

वाजिनश्च हतारोहाः पत्तयश्च गतासवःशेरते युधि निर्भिन्ना वमन्तो रुधिरं बहु

vājinaśca hatārohāḥ pattayaśca gatāsavaḥśerate yudhi nirbhinnā vamanto rudhiraṃ bahu

सहस्रशश्च रथिनः पतिताः पतितायुधाःअक्षताः समदृश्यन्त भीमाद्भीता गतासवः

sahasraśaśca rathinaḥ patitāḥ patitāyudhāḥakṣatāḥ samadṛśyanta bhīmādbhītā gatāsavaḥ

रथिभिर्वाजिभिः सूतैः पत्तिभिश्च तथा गजैःभीमसेनशरच्छिन्नैरास्तीर्णा वसुधाभवत्

rathibhirvājibhiḥ sūtaiḥ pattibhiśca tathā gajaiḥbhīmasenaśaracchinnairāstīrṇā vasudhābhavat

तत्स्तम्भितमिवातिष्ठद्भीमसेनबलार्दितम्दुर्योधनबलं राजन्निरुत्साहं कृतव्रणम्

tatstambhitamivātiṣṭhadbhīmasenabalārditamduryodhanabalaṃ rājannirutsāhaṃ kṛtavraṇam

निश्चेष्टं तुमुले दीनं बभौ तस्मिन्महारणेप्रसन्नसलिलः काले यथा स्यात्सागरो नृप

niśceṣṭaṃ tumule dīnaṃ babhau tasminmahāraṇeprasannasalilaḥ kāle yathā syātsāgaro nṛpa

मन्युवीर्यबलोपेतं बलात्पर्यवरोपितम्अभवत्तव पुत्रस्य तत्सैन्यमिषुभिस्तदारुधिरौघपरिक्लिन्नं रुधिरार्द्रं बभूव ह

manyuvīryabalopetaṃ balātparyavaropitamabhavattava putrasya tatsainyamiṣubhistadārudhiraughapariklinnaṃ rudhirārdraṃ babhūva ha

सूतपुत्रो रणे क्रुद्धः पाण्डवानामनीकिनीम्भीमसेनः कुरूंश्चापि द्रावयन्बह्वशोभत

sūtaputro raṇe kruddhaḥ pāṇḍavānāmanīkinīmbhīmasenaḥ kurūṃścāpi drāvayanbahvaśobhata

वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामेऽद्भुतदर्शनेनिहत्य पृतनामध्ये संशप्तकगणान्बहून्

vartamāne tathā raudre saṃgrāme'dbhutadarśanenihatya pṛtanāmadhye saṃśaptakagaṇānbahūn

अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो वासुदेवमथाब्रवीत्प्रभग्नं बलमेतद्धि योत्स्यमानं जनार्दन

arjuno jayatāṃ śreṣṭho vāsudevamathābravītprabhagnaṃ balametaddhi yotsyamānaṃ janārdana

एते धावन्ति सगणाः संशप्तकमहारथाःअपारयन्तो मद्बाणान्सिंहशब्दान्मृगा इव

ete dhāvanti sagaṇāḥ saṃśaptakamahārathāḥapārayanto madbāṇānsiṃhaśabdānmṛgā iva

दीर्यते च महत्सैन्यं सृञ्जयानां महारणेहस्तिकक्ष्यो ह्यसौ कृष्ण केतुः कर्णस्य धीमतःदृश्यते राजसैन्यस्य मध्ये विचरतो मुहुः

dīryate ca mahatsainyaṃ sṛñjayānāṃ mahāraṇehastikakṣyo hyasau kṛṣṇa ketuḥ karṇasya dhīmataḥdṛśyate rājasainyasya madhye vicarato muhuḥ

न च कर्णं रणे शक्ता जेतुमन्ये महारथाःजानीते हि भवान्कर्णं वीर्यवन्तं पराक्रमे

na ca karṇaṃ raṇe śaktā jetumanye mahārathāḥjānīte hi bhavānkarṇaṃ vīryavantaṃ parākrame

तत्र याहि यतः कर्णो द्रावयत्येष नो बलम्

tatra yāhi yataḥ karṇo drāvayatyeṣa no balam

वर्जयित्वा रणे याहि सूतपुत्रं महारथम्श्रमो मा बाधते कृष्ण यथा वा तव रोचते

varjayitvā raṇe yāhi sūtaputraṃ mahārathamśramo mā bādhate kṛṣṇa yathā vā tava rocate

एतच्छ्रुत्वा महाराज गोविन्दः प्रहसन्निवअब्रवीदर्जुनं तूर्णं कौरवाञ्जहि पाण्डव

etacchrutvā mahārāja govindaḥ prahasannivaabravīdarjunaṃ tūrṇaṃ kauravāñjahi pāṇḍava

ततस्तव महत्सैन्यं गोविन्दप्रेरिता हयाःहंसवर्णाः प्रविविशुर्वहन्तः कृष्णपाण्डवौ

tatastava mahatsainyaṃ govindapreritā hayāḥhaṃsavarṇāḥ praviviśurvahantaḥ kṛṣṇapāṇḍavau

केशवप्रहितैरश्वैः श्वेतैः काञ्चनभूषणैःप्रविशद्भिस्तव बलं चतुर्दिशमभिद्यत

keśavaprahitairaśvaiḥ śvetaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥpraviśadbhistava balaṃ caturdiśamabhidyata

तौ विदार्य महासेनां प्रविष्टौ केशवार्जुनौक्रुद्धौ संरम्भरक्ताक्षौ व्यभ्राजेतां महाद्युती

tau vidārya mahāsenāṃ praviṣṭau keśavārjunaukruddhau saṃrambharaktākṣau vyabhrājetāṃ mahādyutī

युद्धशौण्डौ समाहूतावरिभिस्तौ रणाध्वरम्यज्वभिर्विधिनाहूतौ मखे देवाविवाश्विनौ

yuddhaśauṇḍau samāhūtāvaribhistau raṇādhvaramyajvabhirvidhināhūtau makhe devāvivāśvinau

क्रुद्धौ तौ तु नरव्याघ्रौ वेगवन्तौ बभूवतुःतलशब्देन रुषितौ यथा नागौ महाहवे

kruddhau tau tu naravyāghrau vegavantau babhūvatuḥtalaśabdena ruṣitau yathā nāgau mahāhave

विगाहन्स रथानीकमश्वसंघांश्च फल्गुनःव्यचरत्पृतनामध्ये पाशहस्त इवान्तकः

vigāhansa rathānīkamaśvasaṃghāṃśca phalgunaḥvyacaratpṛtanāmadhye pāśahasta ivāntakaḥ

तं दृष्ट्वा युधि विक्रान्तं सेनायां तव भारतसंशप्तकगणान्भूयः पुत्रस्ते समचोदयत्

taṃ dṛṣṭvā yudhi vikrāntaṃ senāyāṃ tava bhāratasaṃśaptakagaṇānbhūyaḥ putraste samacodayat

ततो रथसहस्रेण द्विरदानां त्रिभिः शतैःचतुर्दशसहस्रैश्च तुरगाणां महाहवे

tato rathasahasreṇa dviradānāṃ tribhiḥ śataiḥcaturdaśasahasraiśca turagāṇāṃ mahāhave

द्वाभ्यां शतसहस्राभ्यां पदातीनां च धन्विनाम्शूराणां नामलब्धानां विदितानां समन्ततःअभ्यवर्तन्त तौ वीरौ छादयन्तो महारथाः

dvābhyāṃ śatasahasrābhyāṃ padātīnāṃ ca dhanvināmśūrāṇāṃ nāmalabdhānāṃ viditānāṃ samantataḥabhyavartanta tau vīrau chādayanto mahārathāḥ

स छाद्यमानः समरे शरैः परबलार्दनःदर्शयन्रौद्रमात्मानं पाशहस्त इवान्तकःनिघ्नन्संशप्तकान्पार्थः प्रेक्षणीयतरोऽभवत्

sa chādyamānaḥ samare śaraiḥ parabalārdanaḥdarśayanraudramātmānaṃ pāśahasta ivāntakaḥnighnansaṃśaptakānpārthaḥ prekṣaṇīyataro'bhavat

ततो विद्युत्प्रभैर्बाणैः कार्तस्वरविभूषितैःनिरन्तरमिवाकाशमासीन्नुन्नैः किरीटिना

tato vidyutprabhairbāṇaiḥ kārtasvaravibhūṣitaiḥnirantaramivākāśamāsīnnunnaiḥ kirīṭinā

किरीटिभुजनिर्मुक्तैः संपतद्भिर्महाशरैःसमाच्छन्नं बभौ सर्वं काद्रवेयैरिव प्रभो

kirīṭibhujanirmuktaiḥ saṃpatadbhirmahāśaraiḥsamācchannaṃ babhau sarvaṃ kādraveyairiva prabho

रुक्मपुङ्खान्प्रसन्नाग्राञ्शरान्संनतपर्वणःअदर्शयदमेयात्मा दिक्षु सर्वासु पाण्डवः

rukmapuṅkhānprasannāgrāñśarānsaṃnataparvaṇaḥadarśayadameyātmā dikṣu sarvāsu pāṇḍavaḥ

हत्वा दश सहस्राणि पार्थिवानां महारथःसंशप्तकानां कौन्तेयः प्रपक्षं त्वरितोऽभ्ययात्

hatvā daśa sahasrāṇi pārthivānāṃ mahārathaḥsaṃśaptakānāṃ kaunteyaḥ prapakṣaṃ tvarito'bhyayāt

प्रपक्षं स समासाद्य पार्थः काम्बोजरक्षितम्प्रममाथ बलाद्बाणैर्दानवानिव वासवः

prapakṣaṃ sa samāsādya pārthaḥ kāmbojarakṣitampramamātha balādbāṇairdānavāniva vāsavaḥ

प्रचिच्छेदाशु भल्लैश्च द्विषतामाततायिनाम्शस्त्रपाणींस्तथा बाहूंस्तथापि च शिरांस्युत

pracicchedāśu bhallaiśca dviṣatāmātatāyināmśastrapāṇīṃstathā bāhūṃstathāpi ca śirāṃsyuta

अङ्गाङ्गावयवैश्छिन्नैर्व्यायुधास्तेऽपतन्क्षितौविष्वग्वाताभिसंभग्ना बहुशाखा इव द्रुमाः

aṅgāṅgāvayavaiśchinnairvyāyudhāste'patankṣitauviṣvagvātābhisaṃbhagnā bahuśākhā iva drumāḥ

हस्त्यश्वरथपत्तीनां व्रातान्निघ्नन्तमर्जुनम्सुदक्षिणादवरजः शरवृष्ट्याभ्यवीवृषत्

hastyaśvarathapattīnāṃ vrātānnighnantamarjunamsudakṣiṇādavarajaḥ śaravṛṣṭyābhyavīvṛṣat

अस्यास्यतोऽर्धचन्द्राभ्यां स बाहू परिघोपमौपूर्णचन्द्राभवक्त्रं च क्षुरेणाभ्यहनच्छिरः

asyāsyato'rdhacandrābhyāṃ sa bāhū parighopamaupūrṇacandrābhavaktraṃ ca kṣureṇābhyahanacchiraḥ

स पपात ततो वाहात्स्वलोहितपरिस्रवःमनःशिलागिरेः शृङ्गं वज्रेणेवावदारितम्

sa papāta tato vāhātsvalohitaparisravaḥmanaḥśilāgireḥ śṛṅgaṃ vajreṇevāvadāritam

सुदक्षिणादवरजं काम्बोजं ददृशुर्हतम्प्रांशुं कमलपत्राक्षमत्यर्थं प्रियदर्शनम्काञ्चनस्तम्भसंकाशं भिन्नं हेमगिरिं यथा

sudakṣiṇādavarajaṃ kāmbojaṃ dadṛśurhatamprāṃśuṃ kamalapatrākṣamatyarthaṃ priyadarśanamkāñcanastambhasaṃkāśaṃ bhinnaṃ hemagiriṃ yathā

ततोऽभवत्पुनर्युद्धं घोरमद्भुतदर्शनम्नानावस्थाश्च योधानां बभूवुस्तत्र युध्यताम्

tato'bhavatpunaryuddhaṃ ghoramadbhutadarśanamnānāvasthāśca yodhānāṃ babhūvustatra yudhyatām

एतेष्वावर्जितैरश्वैः काम्बोजैर्यवनैः शकैःशोणिताक्तैस्तदा रक्तं सर्वमासीद्विशां पते

eteṣvāvarjitairaśvaiḥ kāmbojairyavanaiḥ śakaiḥśoṇitāktaistadā raktaṃ sarvamāsīdviśāṃ pate

रथै रथाश्वसूतैश्च हतारोहैश्च वाजिभिःद्विरदैश्च हतारोहैर्महामात्रैर्हतद्विपैःअन्योन्येन महाराज कृतो घोरो जनक्षयः

rathai rathāśvasūtaiśca hatārohaiśca vājibhiḥdviradaiśca hatārohairmahāmātrairhatadvipaiḥanyonyena mahārāja kṛto ghoro janakṣayaḥ

तस्मिन्प्रपक्षे पक्षे च वध्यमाने महात्मनाअर्जुनं जयतां श्रेष्ठं त्वरितो द्रौणिराययौ

tasminprapakṣe pakṣe ca vadhyamāne mahātmanāarjunaṃ jayatāṃ śreṣṭhaṃ tvarito drauṇirāyayau

विधुन्वानो महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम्आददानः शरान्घोरान्स्वरश्मीनिव भास्करः

vidhunvāno mahaccāpaṃ kārtasvaravibhūṣitamādadānaḥ śarānghorānsvaraśmīniva bhāskaraḥ

तैः पतद्भिर्महाराज द्रौणिमुक्तैः समन्ततःसंछादितौ रथस्थौ तावुभौ कृष्णधनंजयौ

taiḥ patadbhirmahārāja drauṇimuktaiḥ samantataḥsaṃchāditau rathasthau tāvubhau kṛṣṇadhanaṃjayau

ततः शरशतैस्तीक्ष्णैर्भारद्वाजः प्रतापवान्निश्चेष्टौ तावुभौ चक्रे युद्धे माधवपाण्डवौ

tataḥ śaraśataistīkṣṇairbhāradvājaḥ pratāpavānniśceṣṭau tāvubhau cakre yuddhe mādhavapāṇḍavau

हाहाकृतमभूत्सर्वं जङ्गमं स्थावरं तथाचराचरस्य गोप्तारौ दृष्ट्वा संछादितौ शरैः

hāhākṛtamabhūtsarvaṃ jaṅgamaṃ sthāvaraṃ tathācarācarasya goptārau dṛṣṭvā saṃchāditau śaraiḥ

सिद्धचारणसंघाश्च संपेतुर्वै समन्ततःचिन्तयन्तो भवेदद्य लोकानां स्वस्त्यपीत्यह

siddhacāraṇasaṃghāśca saṃpeturvai samantataḥcintayanto bhavedadya lokānāṃ svastyapītyaha

न मया तादृशो राजन्दृष्टपूर्वः पराक्रमःसंजज्ञे यादृशो द्रौणेः कृष्णौ संछादयिष्यतः

na mayā tādṛśo rājandṛṣṭapūrvaḥ parākramaḥsaṃjajñe yādṛśo drauṇeḥ kṛṣṇau saṃchādayiṣyataḥ

द्रौणेस्तु धनुषः शब्दमहितत्रासनं रणेअश्रौषं बहुशो राजन्सिंहस्य नदतो यथा

drauṇestu dhanuṣaḥ śabdamahitatrāsanaṃ raṇeaśrauṣaṃ bahuśo rājansiṃhasya nadato yathā

ज्या चास्य चरतो युद्धे सव्यदक्षिणमस्यतःविद्युदम्बुदमध्यस्था भ्राजमानेव साभवत्

jyā cāsya carato yuddhe savyadakṣiṇamasyataḥvidyudambudamadhyasthā bhrājamāneva sābhavat

स तथा क्षिप्रकारी च दृढहस्तश्च पाण्डवःसंमोहं परमं गत्वा प्रैक्षत द्रोणजं ततः

sa tathā kṣiprakārī ca dṛḍhahastaśca pāṇḍavaḥsaṃmohaṃ paramaṃ gatvā praikṣata droṇajaṃ tataḥ

स विक्रमं हृतं मेने आत्मनः सुमहात्मनातथास्य समरे राजन्वपुरासीत्सुदुर्दृशम्

sa vikramaṃ hṛtaṃ mene ātmanaḥ sumahātmanātathāsya samare rājanvapurāsītsudurdṛśam

द्रौणिपाण्डवयोरेवं वर्तमाने महारणेवर्धमाने च राजेन्द्र द्रोणपुत्रे महाबलेहीयमाने च कौन्तेये कृष्णं रोषः समभ्ययात्

drauṇipāṇḍavayorevaṃ vartamāne mahāraṇevardhamāne ca rājendra droṇaputre mahābalehīyamāne ca kaunteye kṛṣṇaṃ roṣaḥ samabhyayāt

स रोषान्निःश्वसन्राजन्निर्दहन्निव चक्षुषाद्रौणिं ह्यपश्यत्संग्रामे फल्गुनं च मुहुर्मुहुः

sa roṣānniḥśvasanrājannirdahanniva cakṣuṣādrauṇiṃ hyapaśyatsaṃgrāme phalgunaṃ ca muhurmuhuḥ

ततः क्रुद्धोऽब्रवीत्कृष्णः पार्थं सप्रणयं तदाअत्यद्भुतमिदं पार्थ तव पश्यामि संयुगेअतिशेते हि यत्र त्वा द्रोणपुत्रोऽद्य भारत

tataḥ kruddho'bravītkṛṣṇaḥ pārthaṃ sapraṇayaṃ tadāatyadbhutamidaṃ pārtha tava paśyāmi saṃyugeatiśete hi yatra tvā droṇaputro'dya bhārata

कच्चित्ते गाण्डिवं हस्ते रथे तिष्ठसि चार्जुनकच्चित्कुशलिनौ बाहू कच्चिद्वीर्यं तदेव ते

kaccitte gāṇḍivaṃ haste rathe tiṣṭhasi cārjunakaccitkuśalinau bāhū kaccidvīryaṃ tadeva te

एवमुक्तस्तु कृष्णेन क्षिप्त्वा भल्लांश्चतुर्दशत्वरमाणस्त्वराकाले द्रौणेर्धनुरथाच्छिनत्ध्वजं छत्रं पताकां च रथं शक्तिं गदां तथा

evamuktastu kṛṣṇena kṣiptvā bhallāṃścaturdaśatvaramāṇastvarākāle drauṇerdhanurathācchinatdhvajaṃ chatraṃ patākāṃ ca rathaṃ śaktiṃ gadāṃ tathā

जत्रुदेशे च सुभृशं वत्सदन्तैरताडयत्स मूर्च्छां परमां गत्वा ध्वजयष्टिं समाश्रितः

jatrudeśe ca subhṛśaṃ vatsadantairatāḍayatsa mūrcchāṃ paramāṃ gatvā dhvajayaṣṭiṃ samāśritaḥ

तं विसंज्ञं महाराज किरीटिभयपीडितम्अपोवाह रणात्सूतो रक्षमाणो धनंजयात्

taṃ visaṃjñaṃ mahārāja kirīṭibhayapīḍitamapovāha raṇātsūto rakṣamāṇo dhanaṃjayāt

एतस्मिन्नेव काले तु विजयः शत्रुतापनःन्यवधीत्तावकं सैन्यं शतशोऽथ सहस्रशःपश्यतस्तव पुत्रस्य तस्य वीरस्य भारत

etasminneva kāle tu vijayaḥ śatrutāpanaḥnyavadhīttāvakaṃ sainyaṃ śataśo'tha sahasraśaḥpaśyatastava putrasya tasya vīrasya bhārata

एवमेष क्षयो वृत्तस्तावकानां परैः सहक्रूरो विशसनो घोरो राजन्दुर्मन्त्रिते तव

evameṣa kṣayo vṛttastāvakānāṃ paraiḥ sahakrūro viśasano ghoro rājandurmantrite tava

संशप्तकांश्च कौन्तेयः कुरूंश्चापि वृकोदरःवसुषेणं च पाञ्चालः कृत्स्नेन व्यधमद्रणे

saṃśaptakāṃśca kaunteyaḥ kurūṃścāpi vṛkodaraḥvasuṣeṇaṃ ca pāñcālaḥ kṛtsnena vyadhamadraṇe