Parva.Adhyaya 8.44

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

निवृत्ते भीमसेने च पाण्डवे च युधिष्ठिरेवध्यमाने बले चापि मामके पाण्डुसृञ्जयैः

nivṛtte bhīmasene ca pāṇḍave ca yudhiṣṭhirevadhyamāne bale cāpi māmake pāṇḍusṛñjayaiḥ

द्रवमाणे बलौघे च निराक्रन्दे मुहुर्मुहुःकिमकुर्वन्त कुरवस्तन्ममाचक्ष्व संजय

dravamāṇe balaughe ca nirākrande muhurmuhuḥkimakurvanta kuravastanmamācakṣva saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

दृष्ट्वा भीमं महाबाहुं सूतपुत्रः प्रतापवान्क्रोधरक्तेक्षणो राजन्भीमसेनमुपाद्रवत्

dṛṣṭvā bhīmaṃ mahābāhuṃ sūtaputraḥ pratāpavānkrodharaktekṣaṇo rājanbhīmasenamupādravat

तावकं च बलं दृष्ट्वा भीमसेनात्पराङ्मुखम्यत्नेन महता राजन्पर्यवस्थापयद्बली

tāvakaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā bhīmasenātparāṅmukhamyatnena mahatā rājanparyavasthāpayadbalī

व्यवस्थाप्य महाबाहुस्तव पुत्रस्य वाहिनीम्प्रत्युद्ययौ तदा कर्णः पाण्डवान्युद्धदुर्मदान्

vyavasthāpya mahābāhustava putrasya vāhinīmpratyudyayau tadā karṇaḥ pāṇḍavānyuddhadurmadān

प्रत्युद्ययुस्तु राधेयं पाण्डवानां महारथाःधुन्वानाः कार्मुकाण्याजौ विक्षिपन्तश्च सायकान्

pratyudyayustu rādheyaṃ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥdhunvānāḥ kārmukāṇyājau vikṣipantaśca sāyakān

भीमसेनः शिनेर्नप्ता शिखण्डी जनमेजयःधृष्टद्युम्नश्च बलवान्सर्वे चापि प्रभद्रकाः

bhīmasenaḥ śinernaptā śikhaṇḍī janamejayaḥdhṛṣṭadyumnaśca balavānsarve cāpi prabhadrakāḥ

पाञ्चालाश्च नरव्याघ्राः समन्तात्तव वाहिनीम्अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धाः समरे जितकाशिनः

pāñcālāśca naravyāghrāḥ samantāttava vāhinīmabhyadravanta saṃkruddhāḥ samare jitakāśinaḥ

तथैव तावका राजन्पाण्डवानामनीकिनीम्अभ्यद्रवन्त त्वरिता जिघांसन्तो महारथाः

tathaiva tāvakā rājanpāṇḍavānāmanīkinīmabhyadravanta tvaritā jighāṃsanto mahārathāḥ

रथनागाश्वकलिलं पत्तिध्वजसमाकुलम्बभूव पुरुषव्याघ्र सैन्यमद्भुतदर्शनम्

rathanāgāśvakalilaṃ pattidhvajasamākulambabhūva puruṣavyāghra sainyamadbhutadarśanam

शिखण्डी च ययौ कर्णं धृष्टद्युम्नः सुतं तवदुःशासनं महाराज महत्या सेनया वृतम्

śikhaṇḍī ca yayau karṇaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ sutaṃ tavaduḥśāsanaṃ mahārāja mahatyā senayā vṛtam

नकुलो वृषसेनं च चित्रसेनं युधिष्ठिरःउलूकं समरे राजन्सहदेवः समभ्ययात्

nakulo vṛṣasenaṃ ca citrasenaṃ yudhiṣṭhiraḥulūkaṃ samare rājansahadevaḥ samabhyayāt

सात्यकिः शकुनिं चापि भीमसेनश्च कौरवान्अर्जुनं च रणे यत्तं द्रोणपुत्रो महारथः

sātyakiḥ śakuniṃ cāpi bhīmasenaśca kauravānarjunaṃ ca raṇe yattaṃ droṇaputro mahārathaḥ

युधामन्युं महेष्वासं गौतमोऽभ्यपतद्रणेकृतवर्मा च बलवानुत्तमौजसमाद्रवत्

yudhāmanyuṃ maheṣvāsaṃ gautamo'bhyapatadraṇekṛtavarmā ca balavānuttamaujasamādravat

भीमसेनः कुरून्सर्वान्पुत्रांश्च तव मारिषसहानीकान्महाबाहुरेक एवाभ्यवारयत्

bhīmasenaḥ kurūnsarvānputrāṃśca tava māriṣasahānīkānmahābāhureka evābhyavārayat

शिखण्डी च ततः कर्णं विचरन्तमभीतवत्भीष्महन्ता महाराज वारयामास पत्रिभिः

śikhaṇḍī ca tataḥ karṇaṃ vicarantamabhītavatbhīṣmahantā mahārāja vārayāmāsa patribhiḥ

प्रतिरब्धस्ततः कर्णो रोषात्प्रस्फुरिताधरःशिखण्डिनं त्रिभिर्बाणैर्भ्रुवोर्मध्ये व्यताडयत्

pratirabdhastataḥ karṇo roṣātprasphuritādharaḥśikhaṇḍinaṃ tribhirbāṇairbhruvormadhye vyatāḍayat

धारयंस्तु स तान्बाणाञ्शिखण्डी बह्वशोभतराजतः पर्वतो यद्वत्त्रिभिः शृङ्गैः समन्वितः

dhārayaṃstu sa tānbāṇāñśikhaṇḍī bahvaśobhatarājataḥ parvato yadvattribhiḥ śṛṅgaiḥ samanvitaḥ

सोऽतिविद्धो महेष्वासः सूतपुत्रेण संयुगेकर्णं विव्याध समरे नवत्या निशितैः शरैः

so'tividdho maheṣvāsaḥ sūtaputreṇa saṃyugekarṇaṃ vivyādha samare navatyā niśitaiḥ śaraiḥ

तस्य कर्णो हयान्हत्वा सारथिं च त्रिभिः शरैःउन्ममाथ ध्वजं चास्य क्षुरप्रेण महारथः

tasya karṇo hayānhatvā sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥunmamātha dhvajaṃ cāsya kṣurapreṇa mahārathaḥ

हताश्वात्तु ततो यानादवप्लुत्य महारथःशक्तिं चिक्षेप कर्णाय संक्रुद्धः शत्रुतापनः

hatāśvāttu tato yānādavaplutya mahārathaḥśaktiṃ cikṣepa karṇāya saṃkruddhaḥ śatrutāpanaḥ

तां छित्त्वा समरे कर्णस्त्रिभिर्भारत सायकैःशिखण्डिनमथाविध्यन्नवभिर्निशितैः शरैः

tāṃ chittvā samare karṇastribhirbhārata sāyakaiḥśikhaṇḍinamathāvidhyannavabhirniśitaiḥ śaraiḥ

कर्णचापच्युतान्बाणान्वर्जयंस्तु नरोत्तमःअपयातस्ततस्तूर्णं शिखण्डी जयतां वरः

karṇacāpacyutānbāṇānvarjayaṃstu narottamaḥapayātastatastūrṇaṃ śikhaṇḍī jayatāṃ varaḥ

ततः कर्णो महाराज पाण्डुसैन्यान्यशातयत्तूलराशिं समासाद्य यथा वायुर्महाजवः

tataḥ karṇo mahārāja pāṇḍusainyānyaśātayattūlarāśiṃ samāsādya yathā vāyurmahājavaḥ

धृष्टद्युम्नो महाराज तव पुत्रेण पीडितःदुःशासनं त्रिभिर्बाणैरभ्यविध्यत्स्तनान्तरे

dhṛṣṭadyumno mahārāja tava putreṇa pīḍitaḥduḥśāsanaṃ tribhirbāṇairabhyavidhyatstanāntare

तस्य दुःशासनो बाहुं सव्यं विव्याध मारिषशितेन रुक्मपुङ्खेन भल्लेन नतपर्वणा

tasya duḥśāsano bāhuṃ savyaṃ vivyādha māriṣaśitena rukmapuṅkhena bhallena nataparvaṇā

धृष्टद्युम्नस्तु निर्विद्धः शरं घोरममर्षणःदुःशासनाय संक्रुद्धः प्रेषयामास भारत

dhṛṣṭadyumnastu nirviddhaḥ śaraṃ ghoramamarṣaṇaḥduḥśāsanāya saṃkruddhaḥ preṣayāmāsa bhārata

आपतन्तं महावेगं धृष्टद्युम्नसमीरितम्शरैश्चिच्छेद पुत्रस्ते त्रिभिरेव विशां पते

āpatantaṃ mahāvegaṃ dhṛṣṭadyumnasamīritamśaraiściccheda putraste tribhireva viśāṃ pate

अथापरैः सप्तदशैर्भल्लैः कनकभूषणैःधृष्टद्युम्नं समासाद्य बाह्वोरुरसि चार्दयत्

athāparaiḥ saptadaśairbhallaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥdhṛṣṭadyumnaṃ samāsādya bāhvorurasi cārdayat

ततः स पार्षतः क्रुद्धो धनुश्चिच्छेद मारिषक्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन तत उच्चुक्रुशुर्जनाः

tataḥ sa pārṣataḥ kruddho dhanuściccheda māriṣakṣurapreṇa sutīkṣṇena tata uccukruśurjanāḥ

अथान्यद्धनुरादाय पुत्रस्ते भरतर्षभधृष्टद्युम्नं शरव्रातैः समन्तात्पर्यवारयत्

athānyaddhanurādāya putraste bharatarṣabhadhṛṣṭadyumnaṃ śaravrātaiḥ samantātparyavārayat

तव पुत्रस्य ते दृष्ट्वा विक्रमं तं महात्मनःव्यहसन्त रणे योधाः सिद्धाश्चाप्सरसां गणाः

tava putrasya te dṛṣṭvā vikramaṃ taṃ mahātmanaḥvyahasanta raṇe yodhāḥ siddhāścāpsarasāṃ gaṇāḥ

ततः प्रववृते युद्धं तावकानां परैः सहघोरं प्राणभृतां काले घोररूपं परंतप

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tāvakānāṃ paraiḥ sahaghoraṃ prāṇabhṛtāṃ kāle ghorarūpaṃ paraṃtapa

नकुलं वृषसेनस्तु विद्ध्वा पञ्चभिरायसैःपितुः समीपे तिष्ठन्तं त्रिभिरन्यैरविध्यत

nakulaṃ vṛṣasenastu viddhvā pañcabhirāyasaiḥpituḥ samīpe tiṣṭhantaṃ tribhiranyairavidhyata

नकुलस्तु ततः क्रुद्धो वृषसेनं स्मयन्निवनाराचेन सुतीक्ष्णेन विव्याध हृदये दृढम्

nakulastu tataḥ kruddho vṛṣasenaṃ smayannivanārācena sutīkṣṇena vivyādha hṛdaye dṛḍham

सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शनःशत्रुं विव्याध विंशत्या स च तं पञ्चभिः शरैः

so'tividdho balavatā śatruṇā śatrukarśanaḥśatruṃ vivyādha viṃśatyā sa ca taṃ pañcabhiḥ śaraiḥ

ततः शरसहस्रेण तावुभौ पुरुषर्षभौअन्योन्यमाच्छादयतामथाभज्यत वाहिनी

tataḥ śarasahasreṇa tāvubhau puruṣarṣabhauanyonyamācchādayatāmathābhajyata vāhinī

दृष्ट्वा तु प्रद्रुतां सेनां धार्तराष्ट्रस्य सूतजःनिवारयामास बलादनुपत्य विशां पतेनिवृत्ते तु ततः कर्णे नकुलः कौरवान्ययौ

dṛṣṭvā tu pradrutāṃ senāṃ dhārtarāṣṭrasya sūtajaḥnivārayāmāsa balādanupatya viśāṃ patenivṛtte tu tataḥ karṇe nakulaḥ kauravānyayau

कर्णपुत्रस्तु समरे हित्वा नकुलमेव तुजुगोप चक्रं त्वरितं राधेयस्यैव मारिष

karṇaputrastu samare hitvā nakulameva tujugopa cakraṃ tvaritaṃ rādheyasyaiva māriṣa

उलूकस्तु रणे क्रुद्धः सहदेवेन वारितःतस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सहदेवः प्रतापवान्सारथिं प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति

ulūkastu raṇe kruddhaḥ sahadevena vāritaḥtasyāśvāṃścaturo hatvā sahadevaḥ pratāpavānsārathiṃ preṣayāmāsa yamasya sadanaṃ prati

उलूकस्तु ततो यानादवप्लुत्य विशां पतेत्रिगर्तानां बलं पूर्णं जगाम पितृनन्दनः

ulūkastu tato yānādavaplutya viśāṃ patetrigartānāṃ balaṃ pūrṇaṃ jagāma pitṛnandanaḥ

सात्यकिः शकुनिं विद्ध्वा विंशत्या निशितैः शरैःध्वजं चिच्छेद भल्लेन सौबलस्य हसन्निव

sātyakiḥ śakuniṃ viddhvā viṃśatyā niśitaiḥ śaraiḥdhvajaṃ ciccheda bhallena saubalasya hasanniva

सौबलस्तस्य समरे क्रुद्धो राजन्प्रतापवान्विदार्य कवचं भूयो ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम्

saubalastasya samare kruddho rājanpratāpavānvidārya kavacaṃ bhūyo dhvajaṃ ciccheda kāñcanam

अथैनं निशितैर्बाणैः सात्यकिः प्रत्यविध्यतसारथिं च महाराज त्रिभिरेव समार्दयत्अथास्य वाहांस्त्वरितः शरैर्निन्ये यमक्षयम्

athainaṃ niśitairbāṇaiḥ sātyakiḥ pratyavidhyatasārathiṃ ca mahārāja tribhireva samārdayatathāsya vāhāṃstvaritaḥ śarairninye yamakṣayam

ततोऽवप्लुत्य सहसा शकुनिर्भरतर्षभआरुरोह रथं तूर्णमुलूकस्य महारथःअपोवाहाथ शीघ्रं स शैनेयाद्युद्धशालिनः

tato'vaplutya sahasā śakunirbharatarṣabhaāruroha rathaṃ tūrṇamulūkasya mahārathaḥapovāhātha śīghraṃ sa śaineyādyuddhaśālinaḥ

सात्यकिस्तु रणे राजंस्तावकानामनीकिनीम्अभिदुद्राव वेगेन ततोऽनीकमभिद्यत

sātyakistu raṇe rājaṃstāvakānāmanīkinīmabhidudrāva vegena tato'nīkamabhidyata

शैनेयशरनुन्नं तु ततः सैन्यं विशां पतेभेजे दश दिशस्तूर्णं न्यपतच्च गतासुवत्

śaineyaśaranunnaṃ tu tataḥ sainyaṃ viśāṃ patebheje daśa diśastūrṇaṃ nyapatacca gatāsuvat

भीमसेनं तव सुतो वारयामास संयुगेतं तु भीमो मुहूर्तेन व्यश्वसूतरथध्वजम्चक्रे लोकेश्वरं तत्र तेनातुष्यन्त चारणाः

bhīmasenaṃ tava suto vārayāmāsa saṃyugetaṃ tu bhīmo muhūrtena vyaśvasūtarathadhvajamcakre lokeśvaraṃ tatra tenātuṣyanta cāraṇāḥ

ततोऽपायान्नृपस्तत्र भीमसेनस्य गोचरात्कुरुसैन्यं ततः सर्वं भीमसेनमुपाद्रवत्तत्र रावो महानासीद्भीममेकं जिघांसताम्

tato'pāyānnṛpastatra bhīmasenasya gocarātkurusainyaṃ tataḥ sarvaṃ bhīmasenamupādravattatra rāvo mahānāsīdbhīmamekaṃ jighāṃsatām

युधामन्युः कृपं विद्ध्वा धनुरस्याशु चिच्छिदेअथान्यद्धनुरादाय कृपः शस्त्रभृतां वरः

yudhāmanyuḥ kṛpaṃ viddhvā dhanurasyāśu cicchideathānyaddhanurādāya kṛpaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ

युधामन्योर्ध्वजं सूतं छत्रं चापातयत्क्षितौततोऽपायाद्रथेनैव युधामन्युर्महारथः

yudhāmanyordhvajaṃ sūtaṃ chatraṃ cāpātayatkṣitautato'pāyādrathenaiva yudhāmanyurmahārathaḥ

उत्तमौजास्तु हार्दिक्यं शरैर्भीमपराक्रमम्छादयामास सहसा मेघो वृष्ट्या यथाचलम्

uttamaujāstu hārdikyaṃ śarairbhīmaparākramamchādayāmāsa sahasā megho vṛṣṭyā yathācalam

तद्युद्धं सुमहच्चासीद्घोररूपं परंतपयादृशं न मया युद्धं दृष्टपूर्वं विशां पते

tadyuddhaṃ sumahaccāsīdghorarūpaṃ paraṃtapayādṛśaṃ na mayā yuddhaṃ dṛṣṭapūrvaṃ viśāṃ pate

कृतवर्मा ततो राजन्नुत्तमौजसमाहवेहृदि विव्याध स तदा रथोपस्थ उपाविशत्

kṛtavarmā tato rājannuttamaujasamāhavehṛdi vivyādha sa tadā rathopastha upāviśat

सारथिस्तमपोवाह रथेन रथिनां वरम्ततस्तु सत्वरं राजन्पाण्डुसैन्यमुपाद्रवत्

sārathistamapovāha rathena rathināṃ varamtatastu satvaraṃ rājanpāṇḍusainyamupādravat