Parva.Adhyaya 8.49

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

युधिष्ठिरेणैवमुक्तः कौन्तेयः श्वेतवाहनःअसिं जग्राह संक्रुद्धो जिघांसुर्भरतर्षभम्

yudhiṣṭhireṇaivamuktaḥ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥasiṃ jagrāha saṃkruddho jighāṃsurbharatarṣabham

तस्य कोपं समुद्वीक्ष्य चित्तज्ञः केशवस्तदाउवाच किमिदं पार्थ गृहीतः खड्ग इत्युत

tasya kopaṃ samudvīkṣya cittajñaḥ keśavastadāuvāca kimidaṃ pārtha gṛhītaḥ khaḍga ityuta

नेह पश्यामि योद्धव्यं तव किंचिद्धनंजयते ध्वस्ता धार्तराष्ट्रा हि सर्वे भीमेन धीमता

neha paśyāmi yoddhavyaṃ tava kiṃciddhanaṃjayate dhvastā dhārtarāṣṭrā hi sarve bhīmena dhīmatā

अपयातोऽसि कौन्तेय राजा द्रष्टव्य इत्यपिस राजा भवता दृष्टः कुशली च युधिष्ठिरः

apayāto'si kaunteya rājā draṣṭavya ityapisa rājā bhavatā dṛṣṭaḥ kuśalī ca yudhiṣṭhiraḥ

तं दृष्ट्वा नृपशार्दूलं शार्दूलसमविक्रमम्हर्षकाले तु संप्राप्ते कस्मात्त्वा मन्युराविशत्

taṃ dṛṣṭvā nṛpaśārdūlaṃ śārdūlasamavikramamharṣakāle tu saṃprāpte kasmāttvā manyurāviśat

न तं पश्यामि कौन्तेय यस्ते वध्यो भवेदिहकस्माद्भवान्महाखड्गं परिगृह्णाति सत्वरम्

na taṃ paśyāmi kaunteya yaste vadhyo bhavedihakasmādbhavānmahākhaḍgaṃ parigṛhṇāti satvaram

तत्त्वा पृच्छामि कौन्तेय किमिदं ते चिकीर्षितम्परामृशसि यत्क्रुद्धः खड्गमद्भुतविक्रम

tattvā pṛcchāmi kaunteya kimidaṃ te cikīrṣitamparāmṛśasi yatkruddhaḥ khaḍgamadbhutavikrama

एवमुक्तस्तु कृष्णेन प्रेक्षमाणो युधिष्ठिरम्अर्जुनः प्राह गोविन्दं क्रुद्धः सर्प इव श्वसन्

evamuktastu kṛṣṇena prekṣamāṇo yudhiṣṭhiramarjunaḥ prāha govindaṃ kruddhaḥ sarpa iva śvasan

दद गाण्डीवमन्यस्मा इति मां योऽभिचोदयेत्छिन्द्यामहं शिरस्तस्य इत्युपांशुव्रतं मम

dada gāṇḍīvamanyasmā iti māṃ yo'bhicodayetchindyāmahaṃ śirastasya ityupāṃśuvrataṃ mama

तदुक्तोऽहमदीनात्मन्राज्ञामितपराक्रमसमक्षं तव गोविन्द न तत्क्षन्तुमिहोत्सहे

tadukto'hamadīnātmanrājñāmitaparākramasamakṣaṃ tava govinda na tatkṣantumihotsahe

तस्मादेनं वधिष्यामि राजानं धर्मभीरुकम्प्रतिज्ञां पालयिष्यामि हत्वेमं नरसत्तमम्एतदर्थं मया खड्गो गृहीतो यदुनन्दन

tasmādenaṃ vadhiṣyāmi rājānaṃ dharmabhīrukampratijñāṃ pālayiṣyāmi hatvemaṃ narasattamametadarthaṃ mayā khaḍgo gṛhīto yadunandana

सोऽहं युधिष्ठिरं हत्वा सत्येऽप्यानृण्यतां गतःविशोको विज्वरश्चापि भविष्यामि जनार्दन

so'haṃ yudhiṣṭhiraṃ hatvā satye'pyānṛṇyatāṃ gataḥviśoko vijvaraścāpi bhaviṣyāmi janārdana

किं वा त्वं मन्यसे प्राप्तमस्मिन्काले समुत्थितेत्वमस्य जगतस्तात वेत्थ सर्वं गतागतम्तत्तथा प्रकरिष्यामि यथा मां वक्ष्यते भवान्

kiṃ vā tvaṃ manyase prāptamasminkāle samutthitetvamasya jagatastāta vettha sarvaṃ gatāgatamtattathā prakariṣyāmi yathā māṃ vakṣyate bhavān

कृष्ण उवाच · kṛṣṇa uvāca

इदानीं पार्थ जानामि न वृद्धाः सेवितास्त्वयाअकाले पुरुषव्याघ्र संरम्भक्रिययानयान हि धर्मविभागज्ञः कुर्यादेवं धनंजय

idānīṃ pārtha jānāmi na vṛddhāḥ sevitāstvayāakāle puruṣavyāghra saṃrambhakriyayānayāna hi dharmavibhāgajñaḥ kuryādevaṃ dhanaṃjaya

अकार्याणां च कार्याणां संयोगं यः करोति वैकार्याणामक्रियाणां च स पार्थ पुरुषाधमः

akāryāṇāṃ ca kāryāṇāṃ saṃyogaṃ yaḥ karoti vaikāryāṇāmakriyāṇāṃ ca sa pārtha puruṣādhamaḥ

अनुसृत्य तु ये धर्मं कवयः समुपस्थिताःसमासविस्तरविदां न तेषां वेत्थ निश्चयम्

anusṛtya tu ye dharmaṃ kavayaḥ samupasthitāḥsamāsavistaravidāṃ na teṣāṃ vettha niścayam

अनिश्चयज्ञो हि नरः कार्याकार्यविनिश्चयेअवशो मुह्यते पार्थ यथा त्वं मूढ एव तु

aniścayajño hi naraḥ kāryākāryaviniścayeavaśo muhyate pārtha yathā tvaṃ mūḍha eva tu

न हि कार्यमकार्यं वा सुखं ज्ञातुं कथंचनश्रुतेन ज्ञायते सर्वं तच्च त्वं नावबुध्यसे

na hi kāryamakāryaṃ vā sukhaṃ jñātuṃ kathaṃcanaśrutena jñāyate sarvaṃ tacca tvaṃ nāvabudhyase

अविज्ञानाद्भवान्यच्च धर्मं रक्षति धर्मवित्प्राणिनां हि वधं पार्थ धार्मिको नावबुध्यते

avijñānādbhavānyacca dharmaṃ rakṣati dharmavitprāṇināṃ hi vadhaṃ pārtha dhārmiko nāvabudhyate

प्राणिनामवधस्तात सर्वज्यायान्मतो ममअनृतं तु भवेद्वाच्यं न च हिंस्यात्कथंचन

prāṇināmavadhastāta sarvajyāyānmato mamaanṛtaṃ tu bhavedvācyaṃ na ca hiṃsyātkathaṃcana

स कथं भ्रातरं ज्येष्ठं राजानं धर्मकोविदम्हन्याद्भवान्नरश्रेष्ठ प्राकृतोऽन्यः पुमानिव

sa kathaṃ bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ rājānaṃ dharmakovidamhanyādbhavānnaraśreṣṭha prākṛto'nyaḥ pumāniva

अयुध्यमानस्य वधस्तथाशस्त्रस्य भारतपराङ्मुखस्य द्रवतः शरणं वाभिगच्छतःकृताञ्जलेः प्रपन्नस्य न वधः पूज्यते बुधैः

ayudhyamānasya vadhastathāśastrasya bhārataparāṅmukhasya dravataḥ śaraṇaṃ vābhigacchataḥkṛtāñjaleḥ prapannasya na vadhaḥ pūjyate budhaiḥ

त्वया चैव व्रतं पार्थ बालेनैव कृतं पुरातस्मादधर्मसंयुक्तं मौढ्यात्कर्म व्यवस्यसि

tvayā caiva vrataṃ pārtha bālenaiva kṛtaṃ purātasmādadharmasaṃyuktaṃ mauḍhyātkarma vyavasyasi

स गुरुं पार्थ कस्मात्त्वं हन्या धर्ममनुस्मरन्असंप्रधार्य धर्माणां गतिं सूक्ष्मां दुरन्वयाम्

sa guruṃ pārtha kasmāttvaṃ hanyā dharmamanusmaranasaṃpradhārya dharmāṇāṃ gatiṃ sūkṣmāṃ duranvayām

इदं धर्मरहस्यं च वक्ष्यामि भरतर्षभयद्ब्रूयात्तव भीष्मो वा धर्मज्ञो वा युधिष्ठिरः

idaṃ dharmarahasyaṃ ca vakṣyāmi bharatarṣabhayadbrūyāttava bhīṣmo vā dharmajño vā yudhiṣṭhiraḥ

विदुरो वा तथा क्षत्ता कुन्ती वापि यशस्विनीतत्ते वक्ष्यामि तत्त्वेन तन्निबोध धनंजय

viduro vā tathā kṣattā kuntī vāpi yaśasvinītatte vakṣyāmi tattvena tannibodha dhanaṃjaya

सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम्तत्त्वेनैतत्सुदुर्ज्ञेयं यस्य सत्यमनुष्ठितम्

satyasya vacanaṃ sādhu na satyādvidyate paramtattvenaitatsudurjñeyaṃ yasya satyamanuṣṭhitam

भवेत्सत्यमवक्तव्यं वक्तव्यमनृतं भवेत्सर्वस्वस्यापहारे तु वक्तव्यमनृतं भवेत्

bhavetsatyamavaktavyaṃ vaktavyamanṛtaṃ bhavetsarvasvasyāpahāre tu vaktavyamanṛtaṃ bhavet

प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत्यत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं चाप्यनृतं भवेत्

prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyamanṛtaṃ bhavetyatrānṛtaṃ bhavetsatyaṃ satyaṃ cāpyanṛtaṃ bhavet

तादृशं पश्यते बालो यस्य सत्यमनुष्ठितम्सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवित्

tādṛśaṃ paśyate bālo yasya satyamanuṣṭhitamsatyānṛte viniścitya tato bhavati dharmavit

किमाश्चर्यं कृतप्रज्ञः पुरुषोऽपि सुदारुणःसुमहत्प्राप्नुयात्पुण्यं बलाकोऽन्धवधादिव

kimāścaryaṃ kṛtaprajñaḥ puruṣo'pi sudāruṇaḥsumahatprāpnuyātpuṇyaṃ balāko'ndhavadhādiva

किमाश्चर्यं पुनर्मूढो धर्मकामोऽप्यपण्डितःसुमहत्प्राप्नुयात्पापमापगामिव कौशिकः

kimāścaryaṃ punarmūḍho dharmakāmo'pyapaṇḍitaḥsumahatprāpnuyātpāpamāpagāmiva kauśikaḥ

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

आचक्ष्व भगवन्नेतद्यथा विद्यामहं तथाबलाकान्धाभिसंबद्धं नदीनां कौशिकस्य च

ācakṣva bhagavannetadyathā vidyāmahaṃ tathābalākāndhābhisaṃbaddhaṃ nadīnāṃ kauśikasya ca

कृष्ण उवाच · kṛṣṇa uvāca

मृगव्याधोऽभवत्कश्चिद्बलाको नाम भारतयात्रार्थं पुत्रदारस्य मृगान्हन्ति न कामतः

mṛgavyādho'bhavatkaścidbalāko nāma bhāratayātrārthaṃ putradārasya mṛgānhanti na kāmataḥ

सोऽन्धौ च मातापितरौ बिभर्त्यन्यांश्च संश्रितान्स्वधर्मनिरतो नित्यं सत्यवागनसूयकः

so'ndhau ca mātāpitarau bibhartyanyāṃśca saṃśritānsvadharmanirato nityaṃ satyavāganasūyakaḥ

स कदाचिन्मृगाँल्लिप्सुर्नान्वविन्दत्प्रयत्नवान्अथापश्यत्स पीतोदं श्वापदं घ्राणचक्षुषम्

sa kadācinmṛgām̐llipsurnānvavindatprayatnavānathāpaśyatsa pītodaṃ śvāpadaṃ ghrāṇacakṣuṣam

अदृष्टपूर्वमपि तत्सत्त्वं तेन हतं तदाअन्वेव च ततो व्योम्नः पुष्पवर्षमवापतत्

adṛṣṭapūrvamapi tatsattvaṃ tena hataṃ tadāanveva ca tato vyomnaḥ puṣpavarṣamavāpatat

अप्सरोगीतवादित्रैर्नादितं च मनोरमम्विमानमागमत्स्वर्गान्मृगव्याधनिनीषया

apsarogītavāditrairnāditaṃ ca manoramamvimānamāgamatsvargānmṛgavyādhaninīṣayā

तद्भूतं सर्वभूतानामभावाय किलार्जुनतपस्तप्त्वा वरं प्राप्तं कृतमन्धं स्वयंभुवा

tadbhūtaṃ sarvabhūtānāmabhāvāya kilārjunatapastaptvā varaṃ prāptaṃ kṛtamandhaṃ svayaṃbhuvā

तद्धत्वा सर्वभूतानामभावकृतनिश्चयम्ततो बलाकः स्वरगादेवं धर्मः सुदुर्विदः

taddhatvā sarvabhūtānāmabhāvakṛtaniścayamtato balākaḥ svaragādevaṃ dharmaḥ sudurvidaḥ

कौशिकोऽप्यभवद्विप्रस्तपस्वी न बहुश्रुतःनदीनां संगमे ग्रामाददूरे स किलावसत्

kauśiko'pyabhavadviprastapasvī na bahuśrutaḥnadīnāṃ saṃgame grāmādadūre sa kilāvasat

सत्यं मया सदा वाच्यमिति तस्याभवद्व्रतम्सत्यवादीति विख्यातः स तदासीद्धनंजय

satyaṃ mayā sadā vācyamiti tasyābhavadvratamsatyavādīti vikhyātaḥ sa tadāsīddhanaṃjaya

अथ दस्युभयात्केचित्तदा तद्वनमाविशन्दस्यवोऽपि गताः क्रूरा व्यमार्गन्त प्रयत्नतः

atha dasyubhayātkecittadā tadvanamāviśandasyavo'pi gatāḥ krūrā vyamārganta prayatnataḥ

अथ कौशिकमभ्येत्य प्राहुस्तं सत्यवादिनम्कतमेन पथा याता भगवन्बहवो जनाःसत्येन पृष्टः प्रब्रूहि यदि तान्वेत्थ शंस नः

atha kauśikamabhyetya prāhustaṃ satyavādinamkatamena pathā yātā bhagavanbahavo janāḥsatyena pṛṣṭaḥ prabrūhi yadi tānvettha śaṃsa naḥ

स पृष्टः कौशिकः सत्यं वचनं तानुवाच हबहुवृक्षलतागुल्ममेतद्वनमुपाश्रिताःततस्ते तान्समासाद्य क्रूरा जघ्नुरिति श्रुतिः

sa pṛṣṭaḥ kauśikaḥ satyaṃ vacanaṃ tānuvāca habahuvṛkṣalatāgulmametadvanamupāśritāḥtataste tānsamāsādya krūrā jaghnuriti śrutiḥ

तेनाधर्मेण महता वाग्दुरुक्तेन कौशिकःगतः सुकष्टं नरकं सूक्ष्मधर्मेष्वकोविदःअप्रभूतश्रुतो मूढो धर्माणामविभागवित्

tenādharmeṇa mahatā vāgduruktena kauśikaḥgataḥ sukaṣṭaṃ narakaṃ sūkṣmadharmeṣvakovidaḥaprabhūtaśruto mūḍho dharmāṇāmavibhāgavit

वृद्धानपृष्ट्वा संदेहं महच्छ्वभ्रमितोऽर्हतितत्र ते लक्षणोद्देशः कश्चिदेव भविष्यति

vṛddhānapṛṣṭvā saṃdehaṃ mahacchvabhramito'rhatitatra te lakṣaṇoddeśaḥ kaścideva bhaviṣyati

दुष्करं परमज्ञानं तर्केणात्र व्यवस्यतिश्रुतिर्धर्म इति ह्येके वदन्ति बहवो जनाः

duṣkaraṃ paramajñānaṃ tarkeṇātra vyavasyatiśrutirdharma iti hyeke vadanti bahavo janāḥ

न त्वेतत्प्रतिसूयामि न हि सर्वं विधीयतेप्रभवार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम्

na tvetatpratisūyāmi na hi sarvaṃ vidhīyateprabhavārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam

धारणाद्धर्ममित्याहुर्धर्मो धारयति प्रजाःयः स्याद्धारणसंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः

dhāraṇāddharmamityāhurdharmo dhārayati prajāḥyaḥ syāddhāraṇasaṃyuktaḥ sa dharma iti niścayaḥ

येऽन्यायेन जिहीर्षन्तो जना इच्छन्ति कर्हिचित्अकूजनेन चेन्मोक्षो नात्र कूजेत्कथंचन

ye'nyāyena jihīrṣanto janā icchanti karhicitakūjanena cenmokṣo nātra kūjetkathaṃcana

अवश्यं कूजितव्यं वा शङ्केरन्वाप्यकूजतःश्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति विचारितम्

avaśyaṃ kūjitavyaṃ vā śaṅkeranvāpyakūjataḥśreyastatrānṛtaṃ vaktuṃ satyāditi vicāritam

प्राणात्यये विवाहे वा सर्वज्ञातिधनक्षयेनर्मण्यभिप्रवृत्ते वा प्रवक्तव्यं मृषा भवेत्अधर्मं नात्र पश्यन्ति धर्मतत्त्वार्थदर्शिनः

prāṇātyaye vivāhe vā sarvajñātidhanakṣayenarmaṇyabhipravṛtte vā pravaktavyaṃ mṛṣā bhavetadharmaṃ nātra paśyanti dharmatattvārthadarśinaḥ

यः स्तेनैः सह संबन्धान्मुच्यते शपथैरपिश्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं तत्सत्यमविचारितम्

yaḥ stenaiḥ saha saṃbandhānmucyate śapathairapiśreyastatrānṛtaṃ vaktuṃ tatsatyamavicāritam

न च तेभ्यो धनं देयं शक्ये सति कथंचनपापेभ्यो हि धनं दत्तं दातारमपि पीडयेत्तस्माद्धर्मार्थमनृतमुक्त्वा नानृतवाग्भवेत्

na ca tebhyo dhanaṃ deyaṃ śakye sati kathaṃcanapāpebhyo hi dhanaṃ dattaṃ dātāramapi pīḍayettasmāddharmārthamanṛtamuktvā nānṛtavāgbhavet

एष ते लक्षणोद्देशः समुद्दिष्टो यथाविधिएतच्छ्रुत्वा ब्रूहि पार्थ यदि वध्यो युधिष्ठिरः

eṣa te lakṣaṇoddeśaḥ samuddiṣṭo yathāvidhietacchrutvā brūhi pārtha yadi vadhyo yudhiṣṭhiraḥ

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

यथा ब्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयान्महामतिःहितं चैव यथास्माकं तथैतद्वचनं तव

yathā brūyānmahāprājño yathā brūyānmahāmatiḥhitaṃ caiva yathāsmākaṃ tathaitadvacanaṃ tava

भवान्मातृसमोऽस्माकं तथा पितृसमोऽपि चगतिश्च परमा कृष्ण तेन ते वाक्यमद्भुतम्

bhavānmātṛsamo'smākaṃ tathā pitṛsamo'pi cagatiśca paramā kṛṣṇa tena te vākyamadbhutam

न हि ते त्रिषु लोकेषु विद्यतेऽविदितं क्वचित्तस्माद्भवान्परं धर्मं वेद सर्वं यथातथम्

na hi te triṣu lokeṣu vidyate'viditaṃ kvacittasmādbhavānparaṃ dharmaṃ veda sarvaṃ yathātatham

अवध्यं पाण्डवं मन्ये धर्मराजं युधिष्ठिरम्तस्मिन्समयसंयोगे ब्रूहि किंचिदनुग्रहम्इदं चापरमत्रैव शृणु हृत्स्थं विवक्षितम्

avadhyaṃ pāṇḍavaṃ manye dharmarājaṃ yudhiṣṭhiramtasminsamayasaṃyoge brūhi kiṃcidanugrahamidaṃ cāparamatraiva śṛṇu hṛtsthaṃ vivakṣitam

जानासि दाशार्ह मम व्रतं त्वं; यो मां ब्रूयात्कश्चन मानुषेषुअन्यस्मै त्वं गाण्डिवं देहि पार्थ; यस्त्वत्तोऽस्त्रैर्भविता वा विशिष्टः

jānāsi dāśārha mama vrataṃ tvaṃ; yo māṃ brūyātkaścana mānuṣeṣuanyasmai tvaṃ gāṇḍivaṃ dehi pārtha; yastvatto'strairbhavitā vā viśiṣṭaḥ

हन्यामहं केशव तं प्रसह्य; भीमो हन्यात्तूबरकेति चोक्तःतन्मे राजा प्रोक्तवांस्ते समक्षं; धनुर्देहीत्यसकृद्वृष्णिसिंह

hanyāmahaṃ keśava taṃ prasahya; bhīmo hanyāttūbaraketi coktaḥtanme rājā proktavāṃste samakṣaṃ; dhanurdehītyasakṛdvṛṣṇisiṃha

तं हत्वा चेत्केशव जीवलोके; स्थाता कालं नाहमप्यल्पमात्रम्सा च प्रतिज्ञा मम लोकप्रबुद्धा; भवेत्सत्या धर्मभृतां वरिष्ठयथा जीवेत्पाण्डवोऽहं च कृष्ण; तथा बुद्धिं दातुमद्यार्हसि त्वम्

taṃ hatvā cetkeśava jīvaloke; sthātā kālaṃ nāhamapyalpamātramsā ca pratijñā mama lokaprabuddhā; bhavetsatyā dharmabhṛtāṃ variṣṭhayathā jīvetpāṇḍavo'haṃ ca kṛṣṇa; tathā buddhiṃ dātumadyārhasi tvam

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

राजा श्रान्तो जगतो विक्षतश्च; कर्णेन संख्ये निशितैर्बाणसंघैःतस्मात्पार्थ त्वां परुषाण्यवोच;त्कर्णे द्यूतं ह्यद्य रणे निबद्धम्

rājā śrānto jagato vikṣataśca; karṇena saṃkhye niśitairbāṇasaṃghaiḥtasmātpārtha tvāṃ paruṣāṇyavoca;tkarṇe dyūtaṃ hyadya raṇe nibaddham

तस्मिन्हते कुरवो निर्जिताः स्यु;रेवंबुद्धिः पार्थिवो धर्मपुत्रःयदावमानं लभते महान्तं; तदा जीवन्मृत इत्युच्यते सः

tasminhate kuravo nirjitāḥ syu;revaṃbuddhiḥ pārthivo dharmaputraḥyadāvamānaṃ labhate mahāntaṃ; tadā jīvanmṛta ityucyate saḥ

तन्मानितः पार्थिवोऽयं सदैव; त्वया सभीमेन तथा यमाभ्याम्वृद्धैश्च लोके पुरुषप्रवीरै;स्तस्यावमानं कलया त्वं प्रयुङ्क्ष्व

tanmānitaḥ pārthivo'yaṃ sadaiva; tvayā sabhīmena tathā yamābhyāmvṛddhaiśca loke puruṣapravīrai;stasyāvamānaṃ kalayā tvaṃ prayuṅkṣva

त्वमित्यत्रभवन्तं त्वं ब्रूहि पार्थ युधिष्ठिरम्त्वमित्युक्तो हि निहतो गुरुर्भवति भारत

tvamityatrabhavantaṃ tvaṃ brūhi pārtha yudhiṣṭhiramtvamityukto hi nihato gururbhavati bhārata

एवमाचर कौन्तेय धर्मराजे युधिष्ठिरेअधर्मयुक्तं संयोगं कुरुष्वैवं कुरूद्वह

evamācara kaunteya dharmarāje yudhiṣṭhireadharmayuktaṃ saṃyogaṃ kuruṣvaivaṃ kurūdvaha

अथर्वाङ्गिरसी ह्येषा श्रुतीनामुत्तमा श्रुतिःअविचार्यैव कार्यैषा श्रेयःकामैर्नरैः सदा

atharvāṅgirasī hyeṣā śrutīnāmuttamā śrutiḥavicāryaiva kāryaiṣā śreyaḥkāmairnaraiḥ sadā

वधो ह्ययं पाण्डव धर्मराज्ञ;स्त्वत्तो युक्तो वेत्स्यते चैवमेषःततोऽस्य पादावभिवाद्य पश्चा;च्छमं ब्रूयाः सान्त्वपूर्वं च पार्थम्

vadho hyayaṃ pāṇḍava dharmarājña;stvatto yukto vetsyate caivameṣaḥtato'sya pādāvabhivādya paścā;cchamaṃ brūyāḥ sāntvapūrvaṃ ca pārtham

भ्राता प्राज्ञस्तव कोपं न जातु; कुर्याद्राजा कंचन पाण्डवेयःमुक्तोऽनृताद्भ्रातृवधाच्च पार्थ; हृष्टः कर्णं त्वं जहि सूतपुत्रम्

bhrātā prājñastava kopaṃ na jātu; kuryādrājā kaṃcana pāṇḍaveyaḥmukto'nṛtādbhrātṛvadhācca pārtha; hṛṣṭaḥ karṇaṃ tvaṃ jahi sūtaputram

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

इत्येवमुक्तस्तु जनार्दनेन; पार्थः प्रशस्याथ सुहृद्वधं तम्ततोऽब्रवीदर्जुनो धर्मराज;मनुक्तपूर्वं परुषं प्रसह्य

ityevamuktastu janārdanena; pārthaḥ praśasyātha suhṛdvadhaṃ tamtato'bravīdarjuno dharmarāja;manuktapūrvaṃ paruṣaṃ prasahya

मा त्वं राजन्व्याहर व्याहरत्सु; न तिष्ठसे क्रोशमात्रे रणार्धेभीमस्तु मामर्हति गर्हणाय; यो युध्यते सर्वयोधप्रवीरः

mā tvaṃ rājanvyāhara vyāharatsu; na tiṣṭhase krośamātre raṇārdhebhīmastu māmarhati garhaṇāya; yo yudhyate sarvayodhapravīraḥ

काले हि शत्रून्प्रतिपीड्य संख्ये; हत्वा च शूरान्पृथिवीपतींस्तान्यः कुञ्जराणामधिकं सहस्रं; हत्वानदत्तुमुलं सिंहनादम्

kāle hi śatrūnpratipīḍya saṃkhye; hatvā ca śūrānpṛthivīpatīṃstānyaḥ kuñjarāṇāmadhikaṃ sahasraṃ; hatvānadattumulaṃ siṃhanādam

सुदुष्करं कर्म करोति वीरः; कर्तुं यथा नार्हसि त्वं कदाचित्रथादवप्लुत्य गदां परामृशं;स्तया निहन्त्यश्वनरद्विपान्रणे

suduṣkaraṃ karma karoti vīraḥ; kartuṃ yathā nārhasi tvaṃ kadācitrathādavaplutya gadāṃ parāmṛśaṃ;stayā nihantyaśvanaradvipānraṇe

वरासिना वाजिरथाश्वकुञ्जरां;स्तथा रथाङ्गैर्धनुषा च हन्त्यरीन्प्रमृद्य पद्भ्यामहितान्निहन्ति यः; पुनश्च दोर्भ्यां शतमन्युविक्रमः

varāsinā vājirathāśvakuñjarāṃ;stathā rathāṅgairdhanuṣā ca hantyarīnpramṛdya padbhyāmahitānnihanti yaḥ; punaśca dorbhyāṃ śatamanyuvikramaḥ

महाबलो वैश्रवणान्तकोपमः; प्रसह्य हन्ता द्विषतां यथार्हम्स भीमसेनोऽर्हति गर्हणां मे; न त्वं नित्यं रक्ष्यसे यः सुहृद्भिः

mahābalo vaiśravaṇāntakopamaḥ; prasahya hantā dviṣatāṃ yathārhamsa bhīmaseno'rhati garhaṇāṃ me; na tvaṃ nityaṃ rakṣyase yaḥ suhṛdbhiḥ

महारथान्नागवरान्हयांश्च; पदातिमुख्यानपि च प्रमथ्यएको भीमो धार्तराष्ट्रेषु मग्नः; स मामुपालब्धुमरिंदमोऽर्हति

mahārathānnāgavarānhayāṃśca; padātimukhyānapi ca pramathyaeko bhīmo dhārtarāṣṭreṣu magnaḥ; sa māmupālabdhumariṃdamo'rhati

कलिङ्गवङ्गाङ्गनिषादमागधा;न्सदामदान्नीलबलाहकोपमान्निहन्ति यः शत्रुगणाननेकशः; स माभिवक्तुं प्रभवत्यनागसम्

kaliṅgavaṅgāṅganiṣādamāgadhā;nsadāmadānnīlabalāhakopamānnihanti yaḥ śatrugaṇānanekaśaḥ; sa mābhivaktuṃ prabhavatyanāgasam

सुयुक्तमास्थाय रथं हि काले; धनुर्विकर्षञ्शरपूर्णमुष्टिःसृजत्यसौ शरवर्षाणि वीरो; महाहवे मेघ इवाम्बुधाराः

suyuktamāsthāya rathaṃ hi kāle; dhanurvikarṣañśarapūrṇamuṣṭiḥsṛjatyasau śaravarṣāṇi vīro; mahāhave megha ivāmbudhārāḥ

बलं तु वाचि द्विजसत्तमानां; क्षात्रं बुधा बाहुबलं वदन्तित्वं वाग्बलो भारत निष्ठुरश्च; त्वमेव मां वेत्सि यथाविधोऽहम्

balaṃ tu vāci dvijasattamānāṃ; kṣātraṃ budhā bāhubalaṃ vadantitvaṃ vāgbalo bhārata niṣṭhuraśca; tvameva māṃ vetsi yathāvidho'ham

यतामि नित्यं तव कर्तुमिष्टं; दारैः सुतैर्जीवितेनात्मना चएवं च मां वाग्विशिखैर्निहंसि; त्वत्तः सुखं न वयं विद्म किंचित्

yatāmi nityaṃ tava kartumiṣṭaṃ; dāraiḥ sutairjīvitenātmanā caevaṃ ca māṃ vāgviśikhairnihaṃsi; tvattaḥ sukhaṃ na vayaṃ vidma kiṃcit

अवामंस्था मां द्रौपदीतल्पसंस्थो; महारथान्प्रतिहन्मि त्वदर्थेतेनातिशङ्की भारत निष्ठुरोऽसि; त्वत्तः सुखं नाभिजानामि किंचित्

avāmaṃsthā māṃ draupadītalpasaṃstho; mahārathānpratihanmi tvadarthetenātiśaṅkī bhārata niṣṭhuro'si; tvattaḥ sukhaṃ nābhijānāmi kiṃcit

प्रोक्तः स्वयं सत्यसंधेन मृत्यु;स्तव प्रियार्थं नरदेव युद्धेवीरः शिखण्डी द्रौपदोऽसौ महात्मा; मयाभिगुप्तेन हतश्च तेन

proktaḥ svayaṃ satyasaṃdhena mṛtyu;stava priyārthaṃ naradeva yuddhevīraḥ śikhaṇḍī draupado'sau mahātmā; mayābhiguptena hataśca tena

न चाभिनन्दामि तवाधिराज्यं; यतस्त्वमक्षेष्वहिताय सक्तःस्वयं कृत्वा पापमनार्यजुष्ट;मेभिर्युद्धे तर्तुमिच्छस्यरींस्तु

na cābhinandāmi tavādhirājyaṃ; yatastvamakṣeṣvahitāya saktaḥsvayaṃ kṛtvā pāpamanāryajuṣṭa;mebhiryuddhe tartumicchasyarīṃstu

अक्षेषु दोषा बहवो विधर्माः; श्रुतास्त्वया सहदेवोऽब्रवीद्यान्तान्नैषि संतर्तुमसाधुजुष्टा;न्येन स्म सर्वे निरयं प्रपन्नाः

akṣeṣu doṣā bahavo vidharmāḥ; śrutāstvayā sahadevo'bravīdyāntānnaiṣi saṃtartumasādhujuṣṭā;nyena sma sarve nirayaṃ prapannāḥ

त्वं देविता त्वत्कृते राज्यनाश;स्त्वत्संभवं व्यसनं नो नरेन्द्रमास्मान्क्रूरैर्वाक्प्रतोदैस्तुद त्वं; भूयो राजन्कोपयन्नल्पभाग्यान्

tvaṃ devitā tvatkṛte rājyanāśa;stvatsaṃbhavaṃ vyasanaṃ no narendramāsmānkrūrairvākpratodaistuda tvaṃ; bhūyo rājankopayannalpabhāgyān

एता वाचः परुषाः सव्यसाची; स्थिरप्रज्ञं श्रावयित्वा ततक्षतदानुतेपे सुरराजपुत्रो; विनिःश्वसंश्चाप्यसिमुद्बबर्ह

etā vācaḥ paruṣāḥ savyasācī; sthiraprajñaṃ śrāvayitvā tatakṣatadānutepe surarājaputro; viniḥśvasaṃścāpyasimudbabarha

तमाह कृष्णः किमिदं पुनर्भवा;न्विकोशमाकाशनिभं करोत्यसिम्प्रब्रूहि सत्यं पुनरुत्तरं विधे;र्वचः प्रवक्ष्याम्यहमर्थसिद्धये

tamāha kṛṣṇaḥ kimidaṃ punarbhavā;nvikośamākāśanibhaṃ karotyasimprabrūhi satyaṃ punaruttaraṃ vidhe;rvacaḥ pravakṣyāmyahamarthasiddhaye

इत्येव पृष्टः पुरुषोत्तमेन; सुदुःखितः केशवमाह वाक्यम्अहं हनिष्ये स्वशरीरमेव; प्रसह्य येनाहितमाचरं वै

ityeva pṛṣṭaḥ puruṣottamena; suduḥkhitaḥ keśavamāha vākyamahaṃ haniṣye svaśarīrameva; prasahya yenāhitamācaraṃ vai

निशम्य तत्पार्थवचोऽब्रवीदिदं; धनंजयं धर्मभृतां वरिष्ठःप्रब्रूहि पार्थ स्वगुणानिहात्मन;स्तथा स्वहार्दं भवतीह सद्यः

niśamya tatpārthavaco'bravīdidaṃ; dhanaṃjayaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥprabrūhi pārtha svaguṇānihātmana;stathā svahārdaṃ bhavatīha sadyaḥ

तथास्तु कृष्णेत्यभिनन्द्य वाक्यं; धनंजयः प्राह धनुर्विनाम्ययुधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठं; शृणुष्व राजन्निति शक्रसूनुः

tathāstu kṛṣṇetyabhinandya vākyaṃ; dhanaṃjayaḥ prāha dhanurvināmyayudhiṣṭhiraṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhaṃ; śṛṇuṣva rājanniti śakrasūnuḥ

न मादृशोऽन्यो नरदेव विद्यते; धनुर्धरो देवमृते पिनाकिनम्अहं हि तेनानुमतो महात्मना; क्षणेन हन्यां सचराचरं जगत्

na mādṛśo'nyo naradeva vidyate; dhanurdharo devamṛte pinākinamahaṃ hi tenānumato mahātmanā; kṣaṇena hanyāṃ sacarācaraṃ jagat

मया हि राजन्सदिगीश्वरा दिशो; विजित्य सर्वा भवतः कृता वशेस राजसूयश्च समाप्तदक्षिणः; सभा च दिव्या भवतो ममौजसा

mayā hi rājansadigīśvarā diśo; vijitya sarvā bhavataḥ kṛtā vaśesa rājasūyaśca samāptadakṣiṇaḥ; sabhā ca divyā bhavato mamaujasā

पाणौ पृषत्का लिखिता ममेमे; धनुश्च संख्ये विततं सबाणम्पादौ च मे सशरौ सहध्वजौ; न मादृशं युद्धगतं जयन्ति

pāṇau pṛṣatkā likhitā mameme; dhanuśca saṃkhye vitataṃ sabāṇampādau ca me saśarau sahadhvajau; na mādṛśaṃ yuddhagataṃ jayanti

हता उदीच्या निहताः प्रतीच्याः; प्राच्या निरस्ता दाक्षिणात्या विशस्ताःसंशप्तकानां किंचिदेवावशिष्टं; सर्वस्य सैन्यस्य हतं मयार्धम्

hatā udīcyā nihatāḥ pratīcyāḥ; prācyā nirastā dākṣiṇātyā viśastāḥsaṃśaptakānāṃ kiṃcidevāvaśiṣṭaṃ; sarvasya sainyasya hataṃ mayārdham

शेते मया निहता भारती च; चमू राजन्देवचमूप्रकाशाये नास्त्रज्ञास्तानहं हन्मि शस्त्रै;स्तस्माल्लोकं नेह करोमि भस्मसात्

śete mayā nihatā bhāratī ca; camū rājandevacamūprakāśāye nāstrajñāstānahaṃ hanmi śastrai;stasmāllokaṃ neha karomi bhasmasāt

इत्येवमुक्त्वा पुनराह पार्थो; युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठम्अप्यपुत्रा तेन राधा भवित्री; कुन्ती मया वा तदृतं विद्धि राजन्प्रसीद राजन्क्षम यन्मयोक्तं; काले भवान्वेत्स्यति तन्नमस्ते

ityevamuktvā punarāha pārtho; yudhiṣṭhiraṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhamapyaputrā tena rādhā bhavitrī; kuntī mayā vā tadṛtaṃ viddhi rājanprasīda rājankṣama yanmayoktaṃ; kāle bhavānvetsyati tannamaste

प्रसाद्य राजानममित्रसाहं; स्थितोऽब्रवीच्चैनमभिप्रपन्नःयाम्येष भीमं समरात्प्रमोक्तुं; सर्वात्मना सूतपुत्रं च हन्तुम्

prasādya rājānamamitrasāhaṃ; sthito'bravīccainamabhiprapannaḥyāmyeṣa bhīmaṃ samarātpramoktuṃ; sarvātmanā sūtaputraṃ ca hantum

तव प्रियार्थं मम जीवितं हि; ब्रवीमि सत्यं तदवेहि राजन्इति प्रायादुपसंगृह्य पादौ; समुत्थितो दीप्ततेजाः किरीटीनेदं चिरात्क्षिप्रमिदं भविष्य;त्यावर्ततेऽसावभियामि चैनम्

tava priyārthaṃ mama jīvitaṃ hi; bravīmi satyaṃ tadavehi rājaniti prāyādupasaṃgṛhya pādau; samutthito dīptatejāḥ kirīṭīnedaṃ cirātkṣipramidaṃ bhaviṣya;tyāvartate'sāvabhiyāmi cainam

एतच्छ्रुत्वा पाण्डवो धर्मराजो; भ्रातुर्वाक्यं परुषं फल्गुनस्यउत्थाय तस्माच्छयनादुवाच; पार्थं ततो दुःखपरीतचेताः

etacchrutvā pāṇḍavo dharmarājo; bhrāturvākyaṃ paruṣaṃ phalgunasyautthāya tasmācchayanāduvāca; pārthaṃ tato duḥkhaparītacetāḥ

कृतं मया पार्थ यथा न साधु; येन प्राप्तं व्यसनं वः सुघोरम्तस्माच्छिरश्छिन्द्धि ममेदमद्य; कुलान्तकस्याधमपूरुषस्य

kṛtaṃ mayā pārtha yathā na sādhu; yena prāptaṃ vyasanaṃ vaḥ sughoramtasmācchiraśchinddhi mamedamadya; kulāntakasyādhamapūruṣasya

पापस्य पापव्यसनान्वितस्य; विमूढबुद्धेरलसस्य भीरोःवृद्धावमन्तुः परुषस्य चैव; किं ते चिरं मामनुवृत्य रूक्षम्

pāpasya pāpavyasanānvitasya; vimūḍhabuddheralasasya bhīroḥvṛddhāvamantuḥ paruṣasya caiva; kiṃ te ciraṃ māmanuvṛtya rūkṣam

गच्छाम्यहं वनमेवाद्य पापः; सुखं भवान्वर्ततां मद्विहीनःयोग्यो राजा भीमसेनो महात्मा; क्लीबस्य वा मम किं राज्यकृत्यम्

gacchāmyahaṃ vanamevādya pāpaḥ; sukhaṃ bhavānvartatāṃ madvihīnaḥyogyo rājā bhīmaseno mahātmā; klībasya vā mama kiṃ rājyakṛtyam

न चास्मि शक्तः परुषाणि सोढुं; पुनस्तवेमानि रुषान्वितस्यभीमोऽस्तु राजा मम जीवितेन; किं कार्यमद्यावमतस्य वीर

na cāsmi śaktaḥ paruṣāṇi soḍhuṃ; punastavemāni ruṣānvitasyabhīmo'stu rājā mama jīvitena; kiṃ kāryamadyāvamatasya vīra

इत्येवमुक्त्वा सहसोत्पपात; राजा ततस्तच्छयनं विहायइयेष निर्गन्तुमथो वनाय; तं वासुदेवः प्रणतोऽभ्युवाच

ityevamuktvā sahasotpapāta; rājā tatastacchayanaṃ vihāyaiyeṣa nirgantumatho vanāya; taṃ vāsudevaḥ praṇato'bhyuvāca

राजन्विदितमेतत्ते यथा गाण्डीवधन्वनःप्रतिज्ञा सत्यसंधस्य गाण्डीवं प्रति विश्रुता

rājanviditametatte yathā gāṇḍīvadhanvanaḥpratijñā satyasaṃdhasya gāṇḍīvaṃ prati viśrutā

ब्रूयाद्य एवं गाण्डीवं देह्यन्यस्मै त्वमित्युतस वध्योऽस्य पुमाँल्लोके त्वया चोक्तोऽयमीदृशम्

brūyādya evaṃ gāṇḍīvaṃ dehyanyasmai tvamityutasa vadhyo'sya pumām̐lloke tvayā cokto'yamīdṛśam

अतः सत्यां प्रतिज्ञां तां पार्थेन परिरक्षतामच्छन्दादवमानोऽयं कृतस्तव महीपतेगुरूणामवमानो हि वध इत्यभिधीयते

ataḥ satyāṃ pratijñāṃ tāṃ pārthena parirakṣatāmacchandādavamāno'yaṃ kṛtastava mahīpategurūṇāmavamāno hi vadha ityabhidhīyate

तस्मात्त्वं वै महाबाहो मम पार्थस्य चोभयोःव्यतिक्रममिमं राजन्संक्षमस्वार्जुनं प्रति

tasmāttvaṃ vai mahābāho mama pārthasya cobhayoḥvyatikramamimaṃ rājansaṃkṣamasvārjunaṃ prati

शरणं त्वां महाराज प्रपन्नौ स्व उभावपिक्षन्तुमर्हसि मे राजन्प्रणतस्याभियाचतः

śaraṇaṃ tvāṃ mahārāja prapannau sva ubhāvapikṣantumarhasi me rājanpraṇatasyābhiyācataḥ

राधेयस्याद्य पापस्य भूमिः पास्यति शोणितम्सत्यं ते प्रतिजानामि हतं विद्ध्यद्य सूतजम्यस्येच्छसि वधं तस्य गतमेवाद्य जीवितम्

rādheyasyādya pāpasya bhūmiḥ pāsyati śoṇitamsatyaṃ te pratijānāmi hataṃ viddhyadya sūtajamyasyecchasi vadhaṃ tasya gatamevādya jīvitam

इति कृष्णवचः श्रुत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरःससंभ्रमं हृषीकेशमुत्थाप्य प्रणतं तदाकृताञ्जलिमिदं वाक्यमुवाचानन्तरं वचः

iti kṛṣṇavacaḥ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥsasaṃbhramaṃ hṛṣīkeśamutthāpya praṇataṃ tadākṛtāñjalimidaṃ vākyamuvācānantaraṃ vacaḥ

एवमेतद्यथात्थ त्वमस्त्येषोऽतिक्रमो ममअनुनीतोऽस्मि गोविन्द तारितश्चाद्य माधवमोक्षिता व्यसनाद्घोराद्वयमद्य त्वयाच्युत

evametadyathāttha tvamastyeṣo'tikramo mamaanunīto'smi govinda tāritaścādya mādhavamokṣitā vyasanādghorādvayamadya tvayācyuta

भवन्तं नाथमासाद्य आवां व्यसनसागरात्घोरादद्य समुत्तीर्णावुभावज्ञानमोहितौ

bhavantaṃ nāthamāsādya āvāṃ vyasanasāgarātghorādadya samuttīrṇāvubhāvajñānamohitau

त्वद्बुद्धिप्लवमासाद्य दुःखशोकार्णवाद्वयम्समुत्तीर्णाः सहामात्याः सनाथाः स्म त्वयाच्युत

tvadbuddhiplavamāsādya duḥkhaśokārṇavādvayamsamuttīrṇāḥ sahāmātyāḥ sanāthāḥ sma tvayācyuta