Parva.Adhyaya 8.69

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तथा निपातिते कर्णे तव सैन्ये च विद्रुतेआश्लिष्य पार्थं दाशार्हो हर्षाद्वचनमब्रवीत्

tathā nipātite karṇe tava sainye ca vidruteāśliṣya pārthaṃ dāśārho harṣādvacanamabravīt

हतो बलभिदा वृत्रस्त्वया कर्णो धनंजयवधं वै कर्णवृत्राभ्यां कथयिष्यन्ति मानवाः

hato balabhidā vṛtrastvayā karṇo dhanaṃjayavadhaṃ vai karṇavṛtrābhyāṃ kathayiṣyanti mānavāḥ

वज्रिणा निहतो वृत्रः संयुगे भूरितेजसात्वया तु निहतः कर्णो धनुषा निशितैः शरैः

vajriṇā nihato vṛtraḥ saṃyuge bhūritejasātvayā tu nihataḥ karṇo dhanuṣā niśitaiḥ śaraiḥ

तमिमं विक्रमं लोके प्रथितं ते यशोवहम्निवेदयावः कौन्तेय धर्मराजाय धीमते

tamimaṃ vikramaṃ loke prathitaṃ te yaśovahamnivedayāvaḥ kaunteya dharmarājāya dhīmate

वधं कर्णस्य संग्रामे दीर्घकालचिकीर्षितम्निवेद्य धर्मराजस्य त्वमानृण्यं गमिष्यसि

vadhaṃ karṇasya saṃgrāme dīrghakālacikīrṣitamnivedya dharmarājasya tvamānṛṇyaṃ gamiṣyasi

तथेत्युक्ते केशवस्तु पार्थेन यदुपुङ्गवःपर्यवर्तयदव्यग्रो रथं रथवरस्य तम्

tathetyukte keśavastu pārthena yadupuṅgavaḥparyavartayadavyagro rathaṃ rathavarasya tam

धृष्टद्युम्नं युधामन्युं माद्रीपुत्रौ वृकोदरम्युयुधानं च गोविन्द इदं वचनमब्रवीत्

dhṛṣṭadyumnaṃ yudhāmanyuṃ mādrīputrau vṛkodaramyuyudhānaṃ ca govinda idaṃ vacanamabravīt

परानभिमुखा यत्तास्तिष्ठध्वं भद्रमस्तु वःयावदावेद्यते राज्ञे हतः कर्णोऽर्जुनेन वै

parānabhimukhā yattāstiṣṭhadhvaṃ bhadramastu vaḥyāvadāvedyate rājñe hataḥ karṇo'rjunena vai

स तैः शूरैरनुज्ञातो ययौ राजनिवेशनम्पार्थमादाय गोविन्दो ददर्श च युधिष्ठिरम्

sa taiḥ śūrairanujñāto yayau rājaniveśanampārthamādāya govindo dadarśa ca yudhiṣṭhiram

शयानं राजशार्दूलं काञ्चने शयनोत्तमेअगृह्णीतां च चरणौ मुदितौ पार्थिवस्य तौ

śayānaṃ rājaśārdūlaṃ kāñcane śayanottameagṛhṇītāṃ ca caraṇau muditau pārthivasya tau

तयोः प्रहर्षमालक्ष्य प्रहारांश्चातिमानुषान्राधेयं निहतं मत्वा समुत्तस्थौ युधिष्ठिरः

tayoḥ praharṣamālakṣya prahārāṃścātimānuṣānrādheyaṃ nihataṃ matvā samuttasthau yudhiṣṭhiraḥ

ततोऽस्मै तद्यथावृत्तं वासुदेवः प्रियंवदःकथयामास कर्णस्य निधनं यदुनन्दनः

tato'smai tadyathāvṛttaṃ vāsudevaḥ priyaṃvadaḥkathayāmāsa karṇasya nidhanaṃ yadunandanaḥ

ईषदुत्स्मयमानस्तु कृष्णो राजानमब्रवीत्युधिष्ठिरं हतामित्रं कृताञ्जलिरथाच्युतः

īṣadutsmayamānastu kṛṣṇo rājānamabravītyudhiṣṭhiraṃ hatāmitraṃ kṛtāñjalirathācyutaḥ

दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च पाण्डवश्च वृकोदरःत्वं चापि कुशली राजन्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ

diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca pāṇḍavaśca vṛkodaraḥtvaṃ cāpi kuśalī rājanmādrīputrau ca pāṇḍavau

मुक्ता वीरक्षयादस्मात्संग्रामाल्लोमहर्षणात्क्षिप्रमुत्तरकालानि कुरु कार्याणि पार्थिव

muktā vīrakṣayādasmātsaṃgrāmāllomaharṣaṇātkṣipramuttarakālāni kuru kāryāṇi pārthiva

हतो वैकर्तनः क्रूरः सूतपुत्रो महाबलःदिष्ट्या जयसि राजेन्द्र दिष्ट्या वर्धसि पाण्डव

hato vaikartanaḥ krūraḥ sūtaputro mahābalaḥdiṣṭyā jayasi rājendra diṣṭyā vardhasi pāṇḍava

यः स द्यूतजितां कृष्णां प्राहसत्पुरुषाधमःतस्याद्य सूतपुत्रस्य भूमिः पिबति शोणितम्

yaḥ sa dyūtajitāṃ kṛṣṇāṃ prāhasatpuruṣādhamaḥtasyādya sūtaputrasya bhūmiḥ pibati śoṇitam

शेतेऽसौ शरदीर्णाङ्गः शत्रुस्ते कुरुपुंगवतं पश्य पुरुषव्याघ्र विभिन्नं बहुधा शरैः

śete'sau śaradīrṇāṅgaḥ śatruste kurupuṃgavataṃ paśya puruṣavyāghra vibhinnaṃ bahudhā śaraiḥ

युधिष्ठिरस्तु दाशार्हं प्रहृष्टः प्रत्यपूजयत्दिष्ट्या दिष्ट्येति राजेन्द्र प्रीत्या चेदमुवाच ह

yudhiṣṭhirastu dāśārhaṃ prahṛṣṭaḥ pratyapūjayatdiṣṭyā diṣṭyeti rājendra prītyā cedamuvāca ha

नैतच्चित्रं महाबाहो त्वयि देवकिनन्दनत्वया सारथिना पार्थो यत्कुर्यादद्य पौरुषम्

naitaccitraṃ mahābāho tvayi devakinandanatvayā sārathinā pārtho yatkuryādadya pauruṣam

प्रगृह्य च कुरुश्रेष्ठः साङ्गदं दक्षिणं भुजम्उवाच धर्मभृत्पार्थ उभौ तौ केशवार्जुनौ

pragṛhya ca kuruśreṣṭhaḥ sāṅgadaṃ dakṣiṇaṃ bhujamuvāca dharmabhṛtpārtha ubhau tau keśavārjunau

नरनारायणौ देवौ कथितौ नारदेन हधर्मसंस्थापने युक्तौ पुराणौ पुरुषोत्तमौ

naranārāyaṇau devau kathitau nāradena hadharmasaṃsthāpane yuktau purāṇau puruṣottamau

असकृच्चापि मेधावी कृष्णद्वैपायनो ममकथामेतां महाबाहो दिव्यामकथयत्प्रभुः

asakṛccāpi medhāvī kṛṣṇadvaipāyano mamakathāmetāṃ mahābāho divyāmakathayatprabhuḥ

तव कृष्ण प्रभावेण गाण्डीवेन धनंजयःजयत्यभिमुखाञ्शत्रून्न चासीद्विमुखः क्वचित्

tava kṛṣṇa prabhāveṇa gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥjayatyabhimukhāñśatrūnna cāsīdvimukhaḥ kvacit

जयश्चैव ध्रुवोऽस्माकं न त्वस्माकं पराजयःयदा त्वं युधि पार्थस्य सारथ्यमुपजग्मिवान्

jayaścaiva dhruvo'smākaṃ na tvasmākaṃ parājayaḥyadā tvaṃ yudhi pārthasya sārathyamupajagmivān

एवमुक्त्वा महाराज तं रथं हेमभूषितम्दन्तवर्णैर्हयैर्युक्तं कालवालैर्महारथः

evamuktvā mahārāja taṃ rathaṃ hemabhūṣitamdantavarṇairhayairyuktaṃ kālavālairmahārathaḥ

आस्थाय पुरुषव्याघ्रः स्वबलेनाभिसंवृतःकृष्णार्जुनाभ्यां वीराभ्यामनुमन्य ततः प्रियम्

āsthāya puruṣavyāghraḥ svabalenābhisaṃvṛtaḥkṛṣṇārjunābhyāṃ vīrābhyāmanumanya tataḥ priyam

आगतो बहुवृत्तान्तं द्रष्टुमायोधनं तदाआभाषमाणस्तौ वीरावुभौ माधवफल्गुनौ

āgato bahuvṛttāntaṃ draṣṭumāyodhanaṃ tadāābhāṣamāṇastau vīrāvubhau mādhavaphalgunau

स ददर्श रणे कर्णं शयानं पुरुषर्षभम्गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैः सर्वतः शकलीकृतम्

sa dadarśa raṇe karṇaṃ śayānaṃ puruṣarṣabhamgāṇḍīvamuktairviśikhaiḥ sarvataḥ śakalīkṛtam

सपुत्रं निहतं दृष्ट्वा कर्णं राजा युधिष्ठिरःप्रशशंस नरव्याघ्रावुभौ माधवपाण्डवौ

saputraṃ nihataṃ dṛṣṭvā karṇaṃ rājā yudhiṣṭhiraḥpraśaśaṃsa naravyāghrāvubhau mādhavapāṇḍavau

अद्य राजास्मि गोविन्द पृथिव्यां भ्रातृभिः सहत्वया नाथेन वीरेण विदुषा परिपालितः

adya rājāsmi govinda pṛthivyāṃ bhrātṛbhiḥ sahatvayā nāthena vīreṇa viduṣā paripālitaḥ

हतं दृष्ट्वा नरव्याघ्रं राधेयमभिमानिनम्निराशोऽद्य दुरात्मासौ धार्तराष्ट्रो भविष्यतिजीविताच्चापि राज्याच्च हते कर्णे महारथे

hataṃ dṛṣṭvā naravyāghraṃ rādheyamabhimāninamnirāśo'dya durātmāsau dhārtarāṣṭro bhaviṣyatijīvitāccāpi rājyācca hate karṇe mahārathe

त्वत्प्रसादाद्वयं चैव कृतार्थाः पुरुषर्षभत्वं च गाण्डीवधन्वा च विजयी यदुनन्दनदिष्ट्या जयसि गोविन्द दिष्ट्या कर्णो निपातितः

tvatprasādādvayaṃ caiva kṛtārthāḥ puruṣarṣabhatvaṃ ca gāṇḍīvadhanvā ca vijayī yadunandanadiṣṭyā jayasi govinda diṣṭyā karṇo nipātitaḥ

एवं स बहुशो हृष्टः प्रशशंस जनार्दनम्अर्जुनं चापि राजेन्द्र धर्मराजो युधिष्ठिरः

evaṃ sa bahuśo hṛṣṭaḥ praśaśaṃsa janārdanamarjunaṃ cāpi rājendra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

ततो भीमप्रभृतिभिः सर्वैश्च भ्रातृभिर्वृतम्वर्धयन्ति स्म राजानं हर्षयुक्ता महारथाः

tato bhīmaprabhṛtibhiḥ sarvaiśca bhrātṛbhirvṛtamvardhayanti sma rājānaṃ harṣayuktā mahārathāḥ

नकुलः सहदेवश्च पाण्डवश्च वृकोदरःसात्यकिश्च महाराज वृष्णीनां प्रवरो रथः

nakulaḥ sahadevaśca pāṇḍavaśca vṛkodaraḥsātyakiśca mahārāja vṛṣṇīnāṃ pravaro rathaḥ

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च पाण्डुपाञ्चालसृञ्जयाःपूजयन्ति स्म कौन्तेयं निहते सूतनन्दने

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāṇḍupāñcālasṛñjayāḥpūjayanti sma kaunteyaṃ nihate sūtanandane

ते वर्धयित्वा नृपतिं पाण्डुपुत्रं युधिष्ठिरम्जितकाशिनो लब्धलक्षा युद्धशौण्डाः प्रहारिणः

te vardhayitvā nṛpatiṃ pāṇḍuputraṃ yudhiṣṭhiramjitakāśino labdhalakṣā yuddhaśauṇḍāḥ prahāriṇaḥ

स्तुवन्तः स्तवयुक्ताभिर्वाग्भिः कृष्णौ परंतपौजग्मुः स्वशिबिरायैव मुदा युक्ता महारथाः

stuvantaḥ stavayuktābhirvāgbhiḥ kṛṣṇau paraṃtapaujagmuḥ svaśibirāyaiva mudā yuktā mahārathāḥ

एवमेष क्षयो वृत्तः सुमहाँल्लोमहर्षणःतव दुर्मन्त्रिते राजन्नतीतं किं नु शोचसि

evameṣa kṣayo vṛttaḥ sumahām̐llomaharṣaṇaḥtava durmantrite rājannatītaṃ kiṃ nu śocasi

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

श्रुत्वा तदप्रियं राजन्धृतराष्ट्रो महीपतिःपपात भूमौ निश्चेष्टः कौरव्यः परमार्तिवान्तथा सत्यव्रता देवी गान्धारी धर्मदर्शिनी

śrutvā tadapriyaṃ rājandhṛtarāṣṭro mahīpatiḥpapāta bhūmau niśceṣṭaḥ kauravyaḥ paramārtivāntathā satyavratā devī gāndhārī dharmadarśinī

तं प्रत्यगृह्णाद्विदुरो नृपतिं संजयस्तथापर्याश्वासयतश्चैवं तावुभावेव भूमिपम्

taṃ pratyagṛhṇādviduro nṛpatiṃ saṃjayastathāparyāśvāsayataścaivaṃ tāvubhāveva bhūmipam

तथैवोत्थापयामासुर्गान्धारीं राजयोषितःताभ्यामाश्वासितो राजा तूष्णीमासीद्विचेतनः

tathaivotthāpayāmāsurgāndhārīṃ rājayoṣitaḥtābhyāmāśvāsito rājā tūṣṇīmāsīdvicetanaḥ