Parva.Adhyaya 9.1

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

एवं निपातिते कर्णे समरे सव्यसाचिनाअल्पावशिष्टाः कुरवः किमकुर्वत वै द्विज

evaṃ nipātite karṇe samare savyasācināalpāvaśiṣṭāḥ kuravaḥ kimakurvata vai dvija

उदीर्यमाणं च बलं दृष्ट्वा राजा सुयोधनःपाण्डवैः प्राप्तकालं च किं प्रापद्यत कौरवः

udīryamāṇaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā rājā suyodhanaḥpāṇḍavaiḥ prāptakālaṃ ca kiṃ prāpadyata kauravaḥ

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तदाचक्ष्व द्विजोत्तमन हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत्

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tadācakṣva dvijottamana hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaścaritaṃ mahat

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततः कर्णे हते राजन्धार्तराष्ट्रः सुयोधनःभृशं शोकार्णवे मग्नो निराशः सर्वतोऽभवत्

tataḥ karṇe hate rājandhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥbhṛśaṃ śokārṇave magno nirāśaḥ sarvato'bhavat

हा कर्ण हा कर्ण इति शोचमानः पुनः पुनःकृच्छ्रात्स्वशिबिरं प्रायाद्धतशेषैर्नृपैः सह

hā karṇa hā karṇa iti śocamānaḥ punaḥ punaḥkṛcchrātsvaśibiraṃ prāyāddhataśeṣairnṛpaiḥ saha

स समाश्वास्यमानोऽपि हेतुभिः शास्त्रनिश्चितैःराजभिर्नालभच्छर्म सूतपुत्रवधं स्मरन्

sa samāśvāsyamāno'pi hetubhiḥ śāstraniścitaiḥrājabhirnālabhaccharma sūtaputravadhaṃ smaran

स दैवं बलवन्मत्वा भवितव्यं च पार्थिवःसंग्रामे निश्चयं कृत्वा पुनर्युद्धाय निर्ययौ

sa daivaṃ balavanmatvā bhavitavyaṃ ca pārthivaḥsaṃgrāme niścayaṃ kṛtvā punaryuddhāya niryayau

शल्यं सेनापतिं कृत्वा विधिवद्राजपुंगवःरणाय निर्ययौ राजा हतशेषैर्नृपैः सह

śalyaṃ senāpatiṃ kṛtvā vidhivadrājapuṃgavaḥraṇāya niryayau rājā hataśeṣairnṛpaiḥ saha

ततः सुतुमुलं युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोःबभूव भरतश्रेष्ठ देवासुररणोपमम्

tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥbabhūva bharataśreṣṭha devāsuraraṇopamam

ततः शल्यो महाराज कृत्वा कदनमाहवेपाण्डुसैन्यस्य मध्याह्ने धर्मराजेन पातितः

tataḥ śalyo mahārāja kṛtvā kadanamāhavepāṇḍusainyasya madhyāhne dharmarājena pātitaḥ

ततो दुर्योधनो राजा हतबन्धू रणाजिरात्अपसृत्य ह्रदं घोरं विवेश रिपुजाद्भयात्

tato duryodhano rājā hatabandhū raṇājirātapasṛtya hradaṃ ghoraṃ viveśa ripujādbhayāt

अथापराह्णे तस्याह्नः परिवार्य महारथैःह्रदादाहूय योगेन भीमसेनेन पातितः

athāparāhṇe tasyāhnaḥ parivārya mahārathaiḥhradādāhūya yogena bhīmasenena pātitaḥ

तस्मिन्हते महेष्वासे हतशिष्टास्त्रयो रथाःसंरभान्निशि राजेन्द्र जघ्नुः पाञ्चालसैनिकान्

tasminhate maheṣvāse hataśiṣṭāstrayo rathāḥsaṃrabhānniśi rājendra jaghnuḥ pāñcālasainikān

ततः पूर्वाह्णसमये शिबिरादेत्य संजयःप्रविवेश पुरीं दीनो दुःखशोकसमन्वितः

tataḥ pūrvāhṇasamaye śibirādetya saṃjayaḥpraviveśa purīṃ dīno duḥkhaśokasamanvitaḥ

प्रविश्य च पुरं तूर्णं भुजावुच्छ्रित्य दुःखितःवेपमानस्ततो राज्ञः प्रविवेश निवेशनम्

praviśya ca puraṃ tūrṇaṃ bhujāvucchritya duḥkhitaḥvepamānastato rājñaḥ praviveśa niveśanam

रुरोद च नरव्याघ्र हा राजन्निति दुःखितःअहो बत विविग्नाः स्म निधनेन महात्मनः

ruroda ca naravyāghra hā rājanniti duḥkhitaḥaho bata vivignāḥ sma nidhanena mahātmanaḥ

अहो सुबलवान्कालो गतिश्च परमा तथाशक्रतुल्यबलाः सर्वे यत्रावध्यन्त पार्थिवाः

aho subalavānkālo gatiśca paramā tathāśakratulyabalāḥ sarve yatrāvadhyanta pārthivāḥ

दृष्ट्वैव च पुरो राजञ्जनः सर्वः स संजयम्प्ररुरोद भृशोद्विग्नो हा राजन्निति सस्वरम्

dṛṣṭvaiva ca puro rājañjanaḥ sarvaḥ sa saṃjayampraruroda bhṛśodvigno hā rājanniti sasvaram

आकुमारं नरव्याघ्र तत्पुरं वै समन्ततःआर्तनादं महच्चक्रे श्रुत्वा विनिहतं नृपम्

ākumāraṃ naravyāghra tatpuraṃ vai samantataḥārtanādaṃ mahaccakre śrutvā vinihataṃ nṛpam

धावतश्चाप्यपश्यच्च तत्र त्रीन्पुरुषर्षभान्नष्टचित्तानिवोन्मत्ताञ्शोकेन भृशपीडितान्

dhāvataścāpyapaśyacca tatra trīnpuruṣarṣabhānnaṣṭacittānivonmattāñśokena bhṛśapīḍitān

तथा स विह्वलः सूतः प्रविश्य नृपतिक्षयम्ददर्श नृपतिश्रेष्ठं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम्

tathā sa vihvalaḥ sūtaḥ praviśya nṛpatikṣayamdadarśa nṛpatiśreṣṭhaṃ prajñācakṣuṣamīśvaram

दृष्ट्वा चासीनमनघं समन्तात्परिवारितम्स्नुषाभिर्भरतश्रेष्ठ गान्धार्या विदुरेण च

dṛṣṭvā cāsīnamanaghaṃ samantātparivāritamsnuṣābhirbharataśreṣṭha gāndhāryā vidureṇa ca

तथान्यैश्च सुहृद्भिश्च ज्ञातिभिश्च हितैषिभिःतमेव चार्थं ध्यायन्तं कर्णस्य निधनं प्रति

tathānyaiśca suhṛdbhiśca jñātibhiśca hitaiṣibhiḥtameva cārthaṃ dhyāyantaṃ karṇasya nidhanaṃ prati

रुदन्नेवाब्रवीद्वाक्यं राजानं जनमेजयनातिहृष्टमनाः सूतो बाष्पसंदिग्धया गिरा

rudannevābravīdvākyaṃ rājānaṃ janamejayanātihṛṣṭamanāḥ sūto bāṣpasaṃdigdhayā girā

संजयोऽहं नरव्याघ्र नमस्ते भरतर्षभमद्राधिपो हतः शल्यः शकुनिः सौबलस्तथाउलूकः पुरुषव्याघ्र कैतव्यो दृढविक्रमः

saṃjayo'haṃ naravyāghra namaste bharatarṣabhamadrādhipo hataḥ śalyaḥ śakuniḥ saubalastathāulūkaḥ puruṣavyāghra kaitavyo dṛḍhavikramaḥ

संशप्तका हताः सर्वे काम्बोजाश्च शकैः सहम्लेच्छाश्च पार्वतीयाश्च यवनाश्च निपातिताः

saṃśaptakā hatāḥ sarve kāmbojāśca śakaiḥ sahamlecchāśca pārvatīyāśca yavanāśca nipātitāḥ

प्राच्या हता महाराज दाक्षिणात्याश्च सर्वशःउदीच्या निहताः सर्वे प्रतीच्याश्च नराधिपराजानो राजपुत्राश्च सर्वतो निहता नृप

prācyā hatā mahārāja dākṣiṇātyāśca sarvaśaḥudīcyā nihatāḥ sarve pratīcyāśca narādhiparājāno rājaputrāśca sarvato nihatā nṛpa

दुर्योधनो हतो राजन्यथोक्तं पाण्डवेन चभग्नसक्थो महाराज शेते पांसुषु रूषितः

duryodhano hato rājanyathoktaṃ pāṇḍavena cabhagnasaktho mahārāja śete pāṃsuṣu rūṣitaḥ

धृष्टद्युम्नो हतो राजञ्शिखण्डी चापराजितःउत्तमौजा युधामन्युस्तथा राजन्प्रभद्रकाः

dhṛṣṭadyumno hato rājañśikhaṇḍī cāparājitaḥuttamaujā yudhāmanyustathā rājanprabhadrakāḥ

पाञ्चालाश्च नरव्याघ्राश्चेदयश्च निषूदिताःतव पुत्रा हताः सर्वे द्रौपदेयाश्च भारतकर्णपुत्रो हतः शूरो वृषसेनो महाबलः

pāñcālāśca naravyāghrāścedayaśca niṣūditāḥtava putrā hatāḥ sarve draupadeyāśca bhāratakarṇaputro hataḥ śūro vṛṣaseno mahābalaḥ

नरा विनिहताः सर्वे गजाश्च विनिपातिताःरथिनश्च नरव्याघ्र हयाश्च निहता युधि

narā vinihatāḥ sarve gajāśca vinipātitāḥrathinaśca naravyāghra hayāśca nihatā yudhi

किंचिच्छेषं च शिबिरं तावकानां कृतं विभोपाण्डवानां च शूराणां समासाद्य परस्परम्

kiṃciccheṣaṃ ca śibiraṃ tāvakānāṃ kṛtaṃ vibhopāṇḍavānāṃ ca śūrāṇāṃ samāsādya parasparam

प्रायः स्त्रीशेषमभवज्जगत्कालेन मोहितम्सप्त पाण्डवतः शेषा धार्तराष्ट्रास्तथा त्रयः

prāyaḥ strīśeṣamabhavajjagatkālena mohitamsapta pāṇḍavataḥ śeṣā dhārtarāṣṭrāstathā trayaḥ

ते चैव भ्रातरः पञ्च वासुदेवोऽथ सात्यकिःकृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्च जयतां वरः

te caiva bhrātaraḥ pañca vāsudevo'tha sātyakiḥkṛpaśca kṛtavarmā ca drauṇiśca jayatāṃ varaḥ

तवाप्येते महाराज रथिनो नृपसत्तमअक्षौहिणीनां सर्वासां समेतानां जनेश्वरएते शेषा महाराज सर्वेऽन्ये निधनं गताः

tavāpyete mahārāja rathino nṛpasattamaakṣauhiṇīnāṃ sarvāsāṃ sametānāṃ janeśvaraete śeṣā mahārāja sarve'nye nidhanaṃ gatāḥ

कालेन निहतं सर्वं जगद्वै भरतर्षभदुर्योधनं वै पुरतः कृत्वा वैरस्य भारत

kālena nihataṃ sarvaṃ jagadvai bharatarṣabhaduryodhanaṃ vai purataḥ kṛtvā vairasya bhārata

एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं धृतराष्ट्रो जनेश्वरःनिपपात महाराज गतसत्त्वो महीतले

etacchrutvā vacaḥ krūraṃ dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥnipapāta mahārāja gatasattvo mahītale

तस्मिन्निपतिते भूमौ विदुरोऽपि महायशाःनिपपात महाराज राजव्यसनकर्शितः

tasminnipatite bhūmau viduro'pi mahāyaśāḥnipapāta mahārāja rājavyasanakarśitaḥ

गान्धारी च नृपश्रेष्ठ सर्वाश्च कुरुयोषितःपतिताः सहसा भूमौ श्रुत्वा क्रूरं वचश्च ताः

gāndhārī ca nṛpaśreṣṭha sarvāśca kuruyoṣitaḥpatitāḥ sahasā bhūmau śrutvā krūraṃ vacaśca tāḥ

निःसंज्ञं पतितं भूमौ तदासीद्राजमण्डलम्प्रलापयुक्ता महती कथा न्यस्ता पटे यथा

niḥsaṃjñaṃ patitaṃ bhūmau tadāsīdrājamaṇḍalampralāpayuktā mahatī kathā nyastā paṭe yathā

कृच्छ्रेण तु ततो राजा धृतराष्ट्रो महीपतिःशनैरलभत प्राणान्पुत्रव्यसनकर्शितः

kṛcchreṇa tu tato rājā dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥśanairalabhata prāṇānputravyasanakarśitaḥ

लब्ध्वा तु स नृपः संज्ञां वेपमानः सुदुःखितःउदीक्ष्य च दिशः सर्वाः क्षत्तारं वाक्यमब्रवीत्

labdhvā tu sa nṛpaḥ saṃjñāṃ vepamānaḥ suduḥkhitaḥudīkṣya ca diśaḥ sarvāḥ kṣattāraṃ vākyamabravīt

विद्वन्क्षत्तर्महाप्राज्ञ त्वं गतिर्भरतर्षभममानाथस्य सुभृशं पुत्रैर्हीनस्य सर्वशःएवमुक्त्वा ततो भूयो विसंज्ञो निपपात ह

vidvankṣattarmahāprājña tvaṃ gatirbharatarṣabhamamānāthasya subhṛśaṃ putrairhīnasya sarvaśaḥevamuktvā tato bhūyo visaṃjño nipapāta ha

तं तथा पतितं दृष्ट्वा बान्धवा येऽस्य केचनशीतैस्तु सिषिचुस्तोयैर्विव्यजुर्व्यजनैरपि

taṃ tathā patitaṃ dṛṣṭvā bāndhavā ye'sya kecanaśītaistu siṣicustoyairvivyajurvyajanairapi

स तु दीर्घेण कालेन प्रत्याश्वस्तो महीपतिःतूष्णीं दध्यौ महीपालः पुत्रव्यसनकर्शितःनिःश्वसञ्जिह्मग इव कुम्भक्षिप्तो विशां पते

sa tu dīrgheṇa kālena pratyāśvasto mahīpatiḥtūṣṇīṃ dadhyau mahīpālaḥ putravyasanakarśitaḥniḥśvasañjihmaga iva kumbhakṣipto viśāṃ pate

संजयोऽप्यरुदत्तत्र दृष्ट्वा राजानमातुरम्तथा सर्वाः स्त्रियश्चैव गान्धारी च यशस्विनी

saṃjayo'pyarudattatra dṛṣṭvā rājānamāturamtathā sarvāḥ striyaścaiva gāndhārī ca yaśasvinī

ततो दीर्घेण कालेन विदुरं वाक्यमब्रवीत्धृतराष्ट्रो नरव्याघ्रो मुह्यमानो मुहुर्मुहुः

tato dīrgheṇa kālena viduraṃ vākyamabravītdhṛtarāṣṭro naravyāghro muhyamāno muhurmuhuḥ

गच्छन्तु योषितः सर्वा गान्धारी च यशस्विनीतथेमे सुहृदः सर्वे भ्रश्यते मे मनो भृशम्

gacchantu yoṣitaḥ sarvā gāndhārī ca yaśasvinītatheme suhṛdaḥ sarve bhraśyate me mano bhṛśam

एवमुक्तस्ततः क्षत्ता ताः स्त्रियो भरतर्षभविसर्जयामास शनैर्वेपमानः पुनः पुनः

evamuktastataḥ kṣattā tāḥ striyo bharatarṣabhavisarjayāmāsa śanairvepamānaḥ punaḥ punaḥ

निश्चक्रमुस्ततः सर्वास्ताः स्त्रियो भरतर्षभसुहृदश्च ततः सर्वे दृष्ट्वा राजानमातुरम्

niścakramustataḥ sarvāstāḥ striyo bharatarṣabhasuhṛdaśca tataḥ sarve dṛṣṭvā rājānamāturam

ततो नरपतिं तत्र लब्धसंज्ञं परंतपअवेक्ष्य संजयो दीनो रोदमानं भृशातुरम्

tato narapatiṃ tatra labdhasaṃjñaṃ paraṃtapaavekṣya saṃjayo dīno rodamānaṃ bhṛśāturam

प्राञ्जलिर्निःश्वसन्तं च तं नरेन्द्रं मुहुर्मुहुःसमाश्वासयत क्षत्ता वचसा मधुरेण च

prāñjalirniḥśvasantaṃ ca taṃ narendraṃ muhurmuhuḥsamāśvāsayata kṣattā vacasā madhureṇa ca