पर्व.अध्याय 9.21

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

पुत्रस्तु ते महाराज रथस्थो रथिनां वरःदुरुत्सहो बभौ युद्धे यथा रुद्रः प्रतापवान्

putrastu te mahārāja rathastho rathināṃ varaḥdurutsaho babhau yuddhe yathā rudraḥ pratāpavān

तस्य बाणसहस्रैस्तु प्रच्छन्ना ह्यभवन्महीपरांश्च सिषिचे बाणैर्धाराभिरिव पर्वतान्

tasya bāṇasahasraistu pracchannā hyabhavanmahīparāṃśca siṣice bāṇairdhārābhiriva parvatān

न च सोऽस्ति पुमान्कश्चित्पाण्डवानां महाहवेहयो गजो रथो वापि योऽस्य बाणैरविक्षतः

na ca so'sti pumānkaścitpāṇḍavānāṃ mahāhavehayo gajo ratho vāpi yo'sya bāṇairavikṣataḥ

यं यं हि समरे योधं प्रपश्यामि विशां पतेस स बाणैश्चितोऽभूद्वै पुत्रेण तव भारत

yaṃ yaṃ hi samare yodhaṃ prapaśyāmi viśāṃ patesa sa bāṇaiścito'bhūdvai putreṇa tava bhārata

यथा सैन्येन रजसा समुद्धूतेन वाहिनीप्रत्यदृश्यत संछन्ना तथा बाणैर्महात्मनः

yathā sainyena rajasā samuddhūtena vāhinīpratyadṛśyata saṃchannā tathā bāṇairmahātmanaḥ

बाणभूतामपश्याम पृथिवीं पृथिवीपतेदुर्योधनेन प्रकृतां क्षिप्रहस्तेन धन्विना

bāṇabhūtāmapaśyāma pṛthivīṃ pṛthivīpateduryodhanena prakṛtāṃ kṣiprahastena dhanvinā

तेषु योधसहस्रेषु तावकेषु परेषु चएको दुर्योधनो ह्यासीत्पुमानिति मतिर्मम

teṣu yodhasahasreṣu tāvakeṣu pareṣu caeko duryodhano hyāsītpumāniti matirmama

तत्राद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य विक्रमम्यदेकं सहिताः पार्था नात्यवर्तन्त भारत

tatrādbhutamapaśyāma tava putrasya vikramamyadekaṃ sahitāḥ pārthā nātyavartanta bhārata

युधिष्ठिरं शतेनाजौ विव्याध भरतर्षभभीमसेनं च सप्तत्या सहदेवं च सप्तभिः

yudhiṣṭhiraṃ śatenājau vivyādha bharatarṣabhabhīmasenaṃ ca saptatyā sahadevaṃ ca saptabhiḥ

नकुलं च चतुःषष्ट्या धृष्टद्युम्नं च पञ्चभिःसप्तभिर्द्रौपदेयांश्च त्रिभिर्विव्याध सात्यकिम्धनुश्चिच्छेद भल्लेन सहदेवस्य मारिष

nakulaṃ ca catuḥṣaṣṭyā dhṛṣṭadyumnaṃ ca pañcabhiḥsaptabhirdraupadeyāṃśca tribhirvivyādha sātyakimdhanuściccheda bhallena sahadevasya māriṣa

तदपास्य धनुश्छिन्नं माद्रीपुत्रः प्रतापवान्अभ्यधावत राजानं प्रगृह्यान्यन्महद्धनुःततो दुर्योधनं संख्ये विव्याध दशभिः शरैः

tadapāsya dhanuśchinnaṃ mādrīputraḥ pratāpavānabhyadhāvata rājānaṃ pragṛhyānyanmahaddhanuḥtato duryodhanaṃ saṃkhye vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ

नकुलश्च ततो वीरो राजानं नवभिः शरैःघोररूपैर्महेष्वासो विव्याध च ननाद च

nakulaśca tato vīro rājānaṃ navabhiḥ śaraiḥghorarūpairmaheṣvāso vivyādha ca nanāda ca

सात्यकिश्चापि राजानं शरेणानतपर्वणाद्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या धर्मराजश्च सप्तभिःअशीत्या भीमसेनश्च शरै राजानमार्दयत्

sātyakiścāpi rājānaṃ śareṇānataparvaṇādraupadeyāstrisaptatyā dharmarājaśca saptabhiḥaśītyā bhīmasenaśca śarai rājānamārdayat

समन्तात्कीर्यमाणस्तु बाणसंघैर्महात्मभिःन चचाल महाराज सर्वसैन्यस्य पश्यतः

samantātkīryamāṇastu bāṇasaṃghairmahātmabhiḥna cacāla mahārāja sarvasainyasya paśyataḥ

लाघवं सौष्ठवं चापि वीर्यं चैव महात्मनःअति सर्वाणि भूतानि ददृशुः सर्वमानवाः

lāghavaṃ sauṣṭhavaṃ cāpi vīryaṃ caiva mahātmanaḥati sarvāṇi bhūtāni dadṛśuḥ sarvamānavāḥ

धार्तराष्ट्रास्तु राजेन्द्र यात्वा तु स्वल्पमन्तरम्अपश्यमाना राजानं पर्यवर्तन्त दंशिताः

dhārtarāṣṭrāstu rājendra yātvā tu svalpamantaramapaśyamānā rājānaṃ paryavartanta daṃśitāḥ

तेषामापततां घोरस्तुमुलः समजायतक्षुब्धस्य हि समुद्रस्य प्रावृट्काले यथा निशि

teṣāmāpatatāṃ ghorastumulaḥ samajāyatakṣubdhasya hi samudrasya prāvṛṭkāle yathā niśi

समासाद्य रणे ते तु राजानमपराजितम्प्रत्युद्ययुर्महेष्वासाः पाण्डवानाततायिनः

samāsādya raṇe te tu rājānamaparājitampratyudyayurmaheṣvāsāḥ pāṇḍavānātatāyinaḥ

भीमसेनं रणे क्रुद्धं द्रोणपुत्रो न्यवारयत्ततो बाणैर्महाराज प्रमुक्तैः सर्वतोदिशम्नाज्ञायन्त रणे वीरा न दिशः प्रदिशस्तथा

bhīmasenaṃ raṇe kruddhaṃ droṇaputro nyavārayattato bāṇairmahārāja pramuktaiḥ sarvatodiśamnājñāyanta raṇe vīrā na diśaḥ pradiśastathā

तावुभौ क्रूरकर्माणावुभौ भारत दुःसहौघोररूपमयुध्येतां कृतप्रतिकृतैषिणौत्रासयन्तौ जगत्सर्वं ज्याक्षेपविहतत्वचौ

tāvubhau krūrakarmāṇāvubhau bhārata duḥsahaughorarūpamayudhyetāṃ kṛtapratikṛtaiṣiṇautrāsayantau jagatsarvaṃ jyākṣepavihatatvacau

शकुनिस्तु रणे वीरो युधिष्ठिरमपीडयत्तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सुबलस्य सुतो विभुःनादं चकार बलवान्सर्वसैन्यानि कम्पयन्

śakunistu raṇe vīro yudhiṣṭhiramapīḍayattasyāśvāṃścaturo hatvā subalasya suto vibhuḥnādaṃ cakāra balavānsarvasainyāni kampayan

एतस्मिन्नन्तरे वीरं राजानमपराजितम्अपोवाह रथेनाजौ सहदेवः प्रतापवान्

etasminnantare vīraṃ rājānamaparājitamapovāha rathenājau sahadevaḥ pratāpavān

अथान्यं रथमास्थाय धर्मराजो युधिष्ठिरःशकुनिं नवभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिःननाद च महानादं प्रवरः सर्वधन्विनाम्

athānyaṃ rathamāsthāya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥśakuniṃ navabhirviddhvā punarvivyādha pañcabhiḥnanāda ca mahānādaṃ pravaraḥ sarvadhanvinām

तद्युद्धमभवच्चित्रं घोररूपं च मारिषईक्षितृप्रीतिजननं सिद्धचारणसेवितम्

tadyuddhamabhavaccitraṃ ghorarūpaṃ ca māriṣaīkṣitṛprītijananaṃ siddhacāraṇasevitam

उलूकस्तु महेष्वासं नकुलं युद्धदुर्मदम्अभ्यद्रवदमेयात्मा शरवर्षैः समन्ततः

ulūkastu maheṣvāsaṃ nakulaṃ yuddhadurmadamabhyadravadameyātmā śaravarṣaiḥ samantataḥ

तथैव नकुलः शूरः सौबलस्य सुतं रणेशरवर्षेण महता समन्तात्पर्यवारयत्

tathaiva nakulaḥ śūraḥ saubalasya sutaṃ raṇeśaravarṣeṇa mahatā samantātparyavārayat

तौ तत्र समरे वीरौ कुलपुत्रौ महारथौयोधयन्तावपश्येतां परस्परकृतागसौ

tau tatra samare vīrau kulaputrau mahārathauyodhayantāvapaśyetāṃ parasparakṛtāgasau

तथैव कृतवर्मा तु शैनेयं शत्रुतापनम्योधयञ्शुशुभे राजन्बलं शक्र इवाहवे

tathaiva kṛtavarmā tu śaineyaṃ śatrutāpanamyodhayañśuśubhe rājanbalaṃ śakra ivāhave

दुर्योधनो धनुश्छित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य संयुगेअथैनं छिन्नधन्वानं विव्याध निशितैः शरैः

duryodhano dhanuśchittvā dhṛṣṭadyumnasya saṃyugeathainaṃ chinnadhanvānaṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

धृष्टद्युम्नोऽपि समरे प्रगृह्य परमायुधम्राजानं योधयामास पश्यतां सर्वधन्विनाम्

dhṛṣṭadyumno'pi samare pragṛhya paramāyudhamrājānaṃ yodhayāmāsa paśyatāṃ sarvadhanvinām

तयोर्युद्धं महच्चासीत्संग्रामे भरतर्षभप्रभिन्नयोर्यथा सक्तं मत्तयोर्वरहस्तिनोः

tayoryuddhaṃ mahaccāsītsaṃgrāme bharatarṣabhaprabhinnayoryathā saktaṃ mattayorvarahastinoḥ

गौतमस्तु रणे क्रुद्धो द्रौपदेयान्महाबलान्विव्याध बहुभिः शूरः शरैः संनतपर्वभिः

gautamastu raṇe kruddho draupadeyānmahābalānvivyādha bahubhiḥ śūraḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

तस्य तैरभवद्युद्धमिन्द्रियैरिव देहिनःघोररूपमसंवार्यं निर्मर्यादमतीव च

tasya tairabhavadyuddhamindriyairiva dehinaḥghorarūpamasaṃvāryaṃ nirmaryādamatīva ca

ते च तं पीडयामासुरिन्द्रियाणीव बालिशम्स च तान्प्रतिसंरब्धः प्रत्ययोधयदाहवे

te ca taṃ pīḍayāmāsurindriyāṇīva bāliśamsa ca tānpratisaṃrabdhaḥ pratyayodhayadāhave

एवं चित्रमभूद्युद्धं तस्य तैः सह भारतउत्थायोत्थाय हि यथा देहिनामिन्द्रियैर्विभो

evaṃ citramabhūdyuddhaṃ tasya taiḥ saha bhāratautthāyotthāya hi yathā dehināmindriyairvibho

नराश्चैव नरैः सार्धं दन्तिनो दन्तिभिस्तथाहया हयैः समासक्ता रथिनो रथिभिस्तथासंकुलं चाभवद्भूयो घोररूपं विशां पते

narāścaiva naraiḥ sārdhaṃ dantino dantibhistathāhayā hayaiḥ samāsaktā rathino rathibhistathāsaṃkulaṃ cābhavadbhūyo ghorarūpaṃ viśāṃ pate

इदं चित्रमिदं घोरमिदं रौद्रमिति प्रभोयुद्धान्यासन्महाराज घोराणि च बहूनि च

idaṃ citramidaṃ ghoramidaṃ raudramiti prabhoyuddhānyāsanmahārāja ghorāṇi ca bahūni ca

ते समासाद्य समरे परस्परमरिंदमाःविव्यधुश्चैव जघ्नुश्च समासाद्य महाहवे

te samāsādya samare parasparamariṃdamāḥvivyadhuścaiva jaghnuśca samāsādya mahāhave

तेषां शस्त्रसमुद्भूतं रजस्तीव्रमदृश्यतप्रवातेनोद्धतं राजन्धावद्भिश्चाश्वसादिभिः

teṣāṃ śastrasamudbhūtaṃ rajastīvramadṛśyatapravātenoddhataṃ rājandhāvadbhiścāśvasādibhiḥ

रथनेमिसमुद्भूतं निःश्वासैश्चापि दन्तिनाम्रजः संध्याभ्रकपिलं दिवाकरपथं ययौ

rathanemisamudbhūtaṃ niḥśvāsaiścāpi dantināmrajaḥ saṃdhyābhrakapilaṃ divākarapathaṃ yayau

रजसा तेन संपृक्ते भास्करे निष्प्रभीकृतेसंछादिताभवद्भूमिस्ते च शूरा महारथाः

rajasā tena saṃpṛkte bhāskare niṣprabhīkṛtesaṃchāditābhavadbhūmiste ca śūrā mahārathāḥ

मुहूर्तादिव संवृत्तं नीरजस्कं समन्ततःवीरशोणितसिक्तायां भूमौ भरतसत्तमउपाशाम्यत्ततस्तीव्रं तद्रजो घोरदर्शनम्

muhūrtādiva saṃvṛttaṃ nīrajaskaṃ samantataḥvīraśoṇitasiktāyāṃ bhūmau bharatasattamaupāśāmyattatastīvraṃ tadrajo ghoradarśanam

ततोऽपश्यं महाराज द्वंद्वयुद्धानि भारतयथाप्राग्र्यं यथाज्येष्ठं मध्याह्ने वै सुदारुणेवर्मणां तत्र राजेन्द्र व्यदृश्यन्तोज्ज्वलाः प्रभाः

tato'paśyaṃ mahārāja dvaṃdvayuddhāni bhāratayathāprāgryaṃ yathājyeṣṭhaṃ madhyāhne vai sudāruṇevarmaṇāṃ tatra rājendra vyadṛśyantojjvalāḥ prabhāḥ

शब्दः सुतुमुलः संख्ये शराणां पततामभूत्महावेणुवनस्येव दह्यमानस्य सर्वतः

śabdaḥ sutumulaḥ saṃkhye śarāṇāṃ patatāmabhūtmahāveṇuvanasyeva dahyamānasya sarvataḥ