Parva.Adhyaya 9.3

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

शृणु राजन्नवहितो यथा वृत्तो महान्क्षयःकुरूणां पाण्डवानां च समासाद्य परस्परम्

śṛṇu rājannavahito yathā vṛtto mahānkṣayaḥkurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca samāsādya parasparam

निहते सूतपुत्रे तु पाण्डवेन महात्मनाविद्रुतेषु च सैन्येषु समानीतेषु चासकृत्

nihate sūtaputre tu pāṇḍavena mahātmanāvidruteṣu ca sainyeṣu samānīteṣu cāsakṛt

विमुखे तव पुत्रे तु शोकोपहतचेतसिभृशोद्विग्नेषु सैन्येषु दृष्ट्वा पार्थस्य विक्रमम्

vimukhe tava putre tu śokopahatacetasibhṛśodvigneṣu sainyeṣu dṛṣṭvā pārthasya vikramam

ध्यायमानेषु सैन्येषु दुःखं प्राप्तेषु भारतबलानां मथ्यमानानां श्रुत्वा निनदमुत्तमम्

dhyāyamāneṣu sainyeṣu duḥkhaṃ prāpteṣu bhāratabalānāṃ mathyamānānāṃ śrutvā ninadamuttamam

अभिज्ञानं नरेन्द्राणां विकृतं प्रेक्ष्य संयुगेपतितान्रथनीडांश्च रथांश्चापि महात्मनाम्

abhijñānaṃ narendrāṇāṃ vikṛtaṃ prekṣya saṃyugepatitānrathanīḍāṃśca rathāṃścāpi mahātmanām

रणे विनिहतान्नागान्दृष्ट्वा पत्तींश्च मारिषआयोधनं चातिघोरं रुद्रस्याक्रीडसंनिभम्

raṇe vinihatānnāgāndṛṣṭvā pattīṃśca māriṣaāyodhanaṃ cātighoraṃ rudrasyākrīḍasaṃnibham

अप्रख्यातिं गतानां तु राज्ञां शतसहस्रशःकृपाविष्टः कृपो राजन्वयःशीलसमन्वितः

aprakhyātiṃ gatānāṃ tu rājñāṃ śatasahasraśaḥkṛpāviṣṭaḥ kṛpo rājanvayaḥśīlasamanvitaḥ

अब्रवीत्तत्र तेजस्वी सोऽभिसृत्य जनाधिपम्दुर्योधनं मन्युवशाद्वचनं वचनक्षमः

abravīttatra tejasvī so'bhisṛtya janādhipamduryodhanaṃ manyuvaśādvacanaṃ vacanakṣamaḥ

दुर्योधन निबोधेदं यत्त्वा वक्ष्यामि कौरवश्रुत्वा कुरु महाराज यदि ते रोचतेऽनघ

duryodhana nibodhedaṃ yattvā vakṣyāmi kauravaśrutvā kuru mahārāja yadi te rocate'nagha

न युद्धधर्माच्छ्रेयान्वै पन्था राजेन्द्र विद्यतेयं समाश्रित्य युध्यन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ

na yuddhadharmācchreyānvai panthā rājendra vidyateyaṃ samāśritya yudhyante kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha

पुत्रो भ्राता पिता चैव स्वस्रेयो मातुलस्तथासंबन्धिबान्धवाश्चैव योध्या वै क्षत्रजीविना

putro bhrātā pitā caiva svasreyo mātulastathāsaṃbandhibāndhavāścaiva yodhyā vai kṣatrajīvinā

वधे चैव परो धर्मस्तथाधर्मः पलायनेते स्म घोरां समापन्ना जीविकां जीवितार्थिनः

vadhe caiva paro dharmastathādharmaḥ palāyanete sma ghorāṃ samāpannā jīvikāṃ jīvitārthinaḥ

तत्र त्वां प्रतिवक्ष्यामि किंचिदेव हितं वचःहते भीष्मे च द्रोणे च कर्णे चैव महारथे

tatra tvāṃ prativakṣyāmi kiṃcideva hitaṃ vacaḥhate bhīṣme ca droṇe ca karṇe caiva mahārathe

जयद्रथे च निहते तव भ्रातृषु चानघलक्ष्मणे तव पुत्रे च किं शेषं पर्युपास्महे

jayadrathe ca nihate tava bhrātṛṣu cānaghalakṣmaṇe tava putre ca kiṃ śeṣaṃ paryupāsmahe

येषु भारं समासज्य राज्ये मतिमकुर्महिते संत्यज्य तनूर्याताः शूरा ब्रह्मविदां गतिम्

yeṣu bhāraṃ samāsajya rājye matimakurmahite saṃtyajya tanūryātāḥ śūrā brahmavidāṃ gatim

वयं त्विह विनाभूता गुणवद्भिर्महारथैःकृपणं वर्तयिष्याम पातयित्वा नृपान्बहून्

vayaṃ tviha vinābhūtā guṇavadbhirmahārathaiḥkṛpaṇaṃ vartayiṣyāma pātayitvā nṛpānbahūn

सर्वैरपि च जीवद्भिर्बीभत्सुरपराजितःकृष्णनेत्रो महाबाहुर्देवैरपि दुरासदः

sarvairapi ca jīvadbhirbībhatsuraparājitaḥkṛṣṇanetro mahābāhurdevairapi durāsadaḥ

इन्द्रकार्मुकवज्राभमिन्द्रकेतुमिवोच्छ्रितम्वानरं केतुमासाद्य संचचाल महाचमूः

indrakārmukavajrābhamindraketumivocchritamvānaraṃ ketumāsādya saṃcacāla mahācamūḥ

सिंहनादेन भीमस्य पाञ्चजन्यस्वनेन चगाण्डीवस्य च निर्घोषात्संहृष्यन्ति मनांसि नः

siṃhanādena bhīmasya pāñcajanyasvanena cagāṇḍīvasya ca nirghoṣātsaṃhṛṣyanti manāṃsi naḥ

चरन्तीव महाविद्युन्मुष्णन्ती नयनप्रभाम्अलातमिव चाविद्धं गाण्डीवं समदृश्यत

carantīva mahāvidyunmuṣṇantī nayanaprabhāmalātamiva cāviddhaṃ gāṇḍīvaṃ samadṛśyata

जाम्बूनदविचित्रं च धूयमानं महद्धनुःदृश्यते दिक्षु सर्वासु विद्युदभ्रघनेष्विव

jāmbūnadavicitraṃ ca dhūyamānaṃ mahaddhanuḥdṛśyate dikṣu sarvāsu vidyudabhraghaneṣviva

उह्यमानश्च कृष्णेन वायुनेव बलाहकःतावकं तद्बलं राजन्नर्जुनोऽस्त्रविदां वरःगहनं शिशिरे कक्षं ददाहाग्निरिवोत्थितः

uhyamānaśca kṛṣṇena vāyuneva balāhakaḥtāvakaṃ tadbalaṃ rājannarjuno'stravidāṃ varaḥgahanaṃ śiśire kakṣaṃ dadāhāgnirivotthitaḥ

गाहमानमनीकानि महेन्द्रसदृशप्रभम्धनंजयमपश्याम चतुर्दन्तमिव द्विपम्

gāhamānamanīkāni mahendrasadṛśaprabhamdhanaṃjayamapaśyāma caturdantamiva dvipam

विक्षोभयन्तं सेनां ते त्रासयन्तं च पार्थिवान्धनंजयमपश्याम नलिनीमिव कुञ्जरम्

vikṣobhayantaṃ senāṃ te trāsayantaṃ ca pārthivāndhanaṃjayamapaśyāma nalinīmiva kuñjaram

त्रासयन्तं तथा योधान्धनुर्घोषेण पाण्डवम्भूय एनमपश्याम सिंहं मृगगणा इव

trāsayantaṃ tathā yodhāndhanurghoṣeṇa pāṇḍavambhūya enamapaśyāma siṃhaṃ mṛgagaṇā iva

सर्वलोकमहेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम्आमुक्तकवचौ कृष्णौ लोकमध्ये विरेजतुः

sarvalokamaheṣvāsau vṛṣabhau sarvadhanvināmāmuktakavacau kṛṣṇau lokamadhye virejatuḥ

अद्य सप्तदशाहानि वर्तमानस्य भारतसंग्रामस्यातिघोरस्य वध्यतां चाभितो युधि

adya saptadaśāhāni vartamānasya bhāratasaṃgrāmasyātighorasya vadhyatāṃ cābhito yudhi

वायुनेव विधूतानि तवानीकानि सर्वशःशरदम्भोदजालानि व्यशीर्यन्त समन्ततः

vāyuneva vidhūtāni tavānīkāni sarvaśaḥśaradambhodajālāni vyaśīryanta samantataḥ

तां नावमिव पर्यस्तां भ्रान्तवातां महार्णवेतव सेनां महाराज सव्यसाची व्यकम्पयत्

tāṃ nāvamiva paryastāṃ bhrāntavātāṃ mahārṇavetava senāṃ mahārāja savyasācī vyakampayat

क्व नु ते सूतपुत्रोऽभूत्क्व नु द्रोणः सहानुगःअहं क्व च क्व चात्मा ते हार्दिक्यश्च तथा क्व नुदुःशासनश्च भ्राता ते भ्रातृभिः सहितः क्व नु

kva nu te sūtaputro'bhūtkva nu droṇaḥ sahānugaḥahaṃ kva ca kva cātmā te hārdikyaśca tathā kva nuduḥśāsanaśca bhrātā te bhrātṛbhiḥ sahitaḥ kva nu

बाणगोचरसंप्राप्तं प्रेक्ष्य चैव जयद्रथम्संबन्धिनस्ते भ्रातॄंश्च सहायान्मातुलांस्तथा

bāṇagocarasaṃprāptaṃ prekṣya caiva jayadrathamsaṃbandhinaste bhrātṝṃśca sahāyānmātulāṃstathā

सर्वान्विक्रम्य मिषतो लोकांश्चाक्रम्य मूर्धनिजयद्रथो हतो राजन्किं नु शेषमुपास्महे

sarvānvikramya miṣato lokāṃścākramya mūrdhanijayadratho hato rājankiṃ nu śeṣamupāsmahe

को वेह स पुमानस्ति यो विजेष्यति पाण्डवम्तस्य चास्त्राणि दिव्यानि विविधानि महात्मनःगाण्डीवस्य च निर्घोषो वीर्याणि हरते हि नः

ko veha sa pumānasti yo vijeṣyati pāṇḍavamtasya cāstrāṇi divyāni vividhāni mahātmanaḥgāṇḍīvasya ca nirghoṣo vīryāṇi harate hi naḥ

नष्टचन्द्रा यथा रात्रिः सेनेयं हतनायकानागभग्नद्रुमा शुष्का नदीवाकुलतां गता

naṣṭacandrā yathā rātriḥ seneyaṃ hatanāyakānāgabhagnadrumā śuṣkā nadīvākulatāṃ gatā

ध्वजिन्यां हतनेत्रायां यथेष्टं श्वेतवाहनःचरिष्यति महाबाहुः कक्षेऽग्निरिव संज्वलन्

dhvajinyāṃ hatanetrāyāṃ yatheṣṭaṃ śvetavāhanaḥcariṣyati mahābāhuḥ kakṣe'gniriva saṃjvalan

सात्यकेश्चैव यो वेगो भीमसेनस्य चोभयोःदारयेत गिरीन्सर्वाञ्शोषयेत च सागरान्

sātyakeścaiva yo vego bhīmasenasya cobhayoḥdārayeta girīnsarvāñśoṣayeta ca sāgarān

उवाच वाक्यं यद्भीमः सभामध्ये विशां पतेकृतं तत्सकलं तेन भूयश्चैव करिष्यति

uvāca vākyaṃ yadbhīmaḥ sabhāmadhye viśāṃ patekṛtaṃ tatsakalaṃ tena bhūyaścaiva kariṣyati

प्रमुखस्थे तदा कर्णे बलं पाण्डवरक्षितम्दुरासदं तथा गुप्तं गूढं गाण्डीवधन्वना

pramukhasthe tadā karṇe balaṃ pāṇḍavarakṣitamdurāsadaṃ tathā guptaṃ gūḍhaṃ gāṇḍīvadhanvanā

युष्माभिस्तानि चीर्णानि यान्यसाधूनि साधुषुअकारणकृतान्येव तेषां वः फलमागतम्

yuṣmābhistāni cīrṇāni yānyasādhūni sādhuṣuakāraṇakṛtānyeva teṣāṃ vaḥ phalamāgatam

आत्मनोऽर्थे त्वया लोको यत्नतः सर्व आहृतःस ते संशयितस्तात आत्मा च भरतर्षभ

ātmano'rthe tvayā loko yatnataḥ sarva āhṛtaḥsa te saṃśayitastāta ātmā ca bharatarṣabha

रक्ष दुर्योधनात्मानमात्मा सर्वस्य भाजनम्भिन्ने हि भाजने तात दिशो गच्छति तद्गतम्

rakṣa duryodhanātmānamātmā sarvasya bhājanambhinne hi bhājane tāta diśo gacchati tadgatam

हीयमानेन वै संधिः पर्येष्टव्यः समेन चविग्रहो वर्धमानेन नीतिरेषा बृहस्पतेः

hīyamānena vai saṃdhiḥ paryeṣṭavyaḥ samena cavigraho vardhamānena nītireṣā bṛhaspateḥ

ते वयं पाण्डुपुत्रेभ्यो हीनाः स्वबलशक्तितःअत्र ते पाण्डवैः सार्धं संधिं मन्ये क्षमं प्रभो

te vayaṃ pāṇḍuputrebhyo hīnāḥ svabalaśaktitaḥatra te pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ saṃdhiṃ manye kṣamaṃ prabho

न जानीते हि यः श्रेयः श्रेयसश्चावमन्यतेस क्षिप्रं भ्रश्यते राज्यान्न च श्रेयोऽनुविन्दति

na jānīte hi yaḥ śreyaḥ śreyasaścāvamanyatesa kṣipraṃ bhraśyate rājyānna ca śreyo'nuvindati

प्रणिपत्य हि राजानं राज्यं यदि लभेमहिश्रेयः स्यान्न तु मौढ्येन राजन्गन्तुं पराभवम्

praṇipatya hi rājānaṃ rājyaṃ yadi labhemahiśreyaḥ syānna tu mauḍhyena rājangantuṃ parābhavam

वैचित्रवीर्यवचनात्कृपाशीलो युधिष्ठिरःविनियुञ्जीत राज्ये त्वां गोविन्दवचनेन च

vaicitravīryavacanātkṛpāśīlo yudhiṣṭhiraḥviniyuñjīta rājye tvāṃ govindavacanena ca

यद्ब्रूयाद्धि हृषीकेशो राजानमपराजितम्अर्जुनं भीमसेनं च सर्वं कुर्युरसंशयम्

yadbrūyāddhi hṛṣīkeśo rājānamaparājitamarjunaṃ bhīmasenaṃ ca sarvaṃ kuryurasaṃśayam

नातिक्रमिष्यते कृष्णो वचनं कौरवस्य हधृतराष्ट्रस्य मन्येऽहं नापि कृष्णस्य पाण्डवः

nātikramiṣyate kṛṣṇo vacanaṃ kauravasya hadhṛtarāṣṭrasya manye'haṃ nāpi kṛṣṇasya pāṇḍavaḥ

एतत्क्षममहं मन्ये तव पार्थैरविग्रहम्न त्वा ब्रवीमि कार्पण्यान्न प्राणपरिरक्षणात्पथ्यं राजन्ब्रवीमि त्वां तत्परासुः स्मरिष्यसि

etatkṣamamahaṃ manye tava pārthairavigrahamna tvā bravīmi kārpaṇyānna prāṇaparirakṣaṇātpathyaṃ rājanbravīmi tvāṃ tatparāsuḥ smariṣyasi

इति वृद्धो विलप्यैतत्कृपः शारद्वतो वचःदीर्घमुष्णं च निःश्वस्य शुशोच च मुमोह च

iti vṛddho vilapyaitatkṛpaḥ śāradvato vacaḥdīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya śuśoca ca mumoha ca