Parva.Adhyaya 9.4

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

एवमुक्तस्ततो राजा गौतमेन यशस्विनानिःश्वस्य दीर्घमुष्णं च तूष्णीमासीद्विशां पते

evamuktastato rājā gautamena yaśasvināniḥśvasya dīrghamuṣṇaṃ ca tūṣṇīmāsīdviśāṃ pate

ततो मुहूर्तं स ध्यात्वा धार्तराष्ट्रो महामनाःकृपं शारद्वतं वाक्यमित्युवाच परंतपः

tato muhūrtaṃ sa dhyātvā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥkṛpaṃ śāradvataṃ vākyamityuvāca paraṃtapaḥ

यत्किंचित्सुहृदा वाच्यं तत्सर्वं श्रावितो ह्यहम्कृतं च भवता सर्वं प्राणान्संत्यज्य युध्यता

yatkiṃcitsuhṛdā vācyaṃ tatsarvaṃ śrāvito hyahamkṛtaṃ ca bhavatā sarvaṃ prāṇānsaṃtyajya yudhyatā

गाहमानमनीकानि युध्यमानं महारथैःपाण्डवैरतितेजोभिर्लोकस्त्वामनुदृष्टवान्

gāhamānamanīkāni yudhyamānaṃ mahārathaiḥpāṇḍavairatitejobhirlokastvāmanudṛṣṭavān

सुहृदा यदिदं वाच्यं भवता श्रावितो ह्यहम्न मां प्रीणाति तत्सर्वं मुमूर्षोरिव भेषजम्

suhṛdā yadidaṃ vācyaṃ bhavatā śrāvito hyahamna māṃ prīṇāti tatsarvaṃ mumūrṣoriva bheṣajam

हेतुकारणसंयुक्तं हितं वचनमुत्तमम्उच्यमानं महाबाहो न मे विप्राग्र्य रोचते

hetukāraṇasaṃyuktaṃ hitaṃ vacanamuttamamucyamānaṃ mahābāho na me viprāgrya rocate

राज्याद्विनिकृतोऽस्माभिः कथं सोऽस्मासु विश्वसेत्अक्षद्यूते च नृपतिर्जितोऽस्माभिर्महाधनःस कथं मम वाक्यानि श्रद्दध्याद्भूय एव तु

rājyādvinikṛto'smābhiḥ kathaṃ so'smāsu viśvasetakṣadyūte ca nṛpatirjito'smābhirmahādhanaḥsa kathaṃ mama vākyāni śraddadhyādbhūya eva tu

तथा दौत्येन संप्राप्तः कृष्णः पार्थहिते रतःप्रलब्धश्च हृषीकेशस्तच्च कर्म विरोधितम्स च मे वचनं ब्रह्मन्कथमेवाभिमंस्यते

tathā dautyena saṃprāptaḥ kṛṣṇaḥ pārthahite rataḥpralabdhaśca hṛṣīkeśastacca karma virodhitamsa ca me vacanaṃ brahmankathamevābhimaṃsyate

विललाप हि यत्कृष्णा सभामध्ये समेयुषीन तन्मर्षयते कृष्णो न राज्यहरणं तथा

vilalāpa hi yatkṛṣṇā sabhāmadhye sameyuṣīna tanmarṣayate kṛṣṇo na rājyaharaṇaṃ tathā

एकप्राणावुभौ कृष्णावन्योन्यं प्रति संहतौपुरा यच्छ्रुतमेवासीदद्य पश्यामि तत्प्रभो

ekaprāṇāvubhau kṛṣṇāvanyonyaṃ prati saṃhataupurā yacchrutamevāsīdadya paśyāmi tatprabho

स्वस्रीयं च हतं श्रुत्वा दुःखं स्वपिति केशवःकृतागसो वयं तस्य स मदर्थं कथं क्षमेत्

svasrīyaṃ ca hataṃ śrutvā duḥkhaṃ svapiti keśavaḥkṛtāgaso vayaṃ tasya sa madarthaṃ kathaṃ kṣamet

अभिमन्योर्विनाशेन न शर्म लभतेऽर्जुनःस कथं मद्धिते यत्नं प्रकरिष्यति याचितः

abhimanyorvināśena na śarma labhate'rjunaḥsa kathaṃ maddhite yatnaṃ prakariṣyati yācitaḥ

मध्यमः पाण्डवस्तीक्ष्णो भीमसेनो महाबलःप्रतिज्ञातं च तेनोग्रं स भज्येत न संनमेत्

madhyamaḥ pāṇḍavastīkṣṇo bhīmaseno mahābalaḥpratijñātaṃ ca tenograṃ sa bhajyeta na saṃnamet

उभौ तौ बद्धनिस्त्रिंशावुभौ चाबद्धकङ्कटौकृतवैरावुभौ वीरौ यमावपि यमोपमौ

ubhau tau baddhanistriṃśāvubhau cābaddhakaṅkaṭaukṛtavairāvubhau vīrau yamāvapi yamopamau

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च कृतवैरौ मया सहतौ कथं मद्धिते यत्नं प्रकुर्यातां द्विजोत्तम

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca kṛtavairau mayā sahatau kathaṃ maddhite yatnaṃ prakuryātāṃ dvijottama

दुःशासनेन यत्कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वलापरिक्लिष्टा सभामध्ये सर्वलोकस्य पश्यतः

duḥśāsanena yatkṛṣṇā ekavastrā rajasvalāparikliṣṭā sabhāmadhye sarvalokasya paśyataḥ

तथा विवसनां दीनां स्मरन्त्यद्यापि पाण्डवाःन निवारयितुं शक्याः संग्रामात्ते परंतपाः

tathā vivasanāṃ dīnāṃ smarantyadyāpi pāṇḍavāḥna nivārayituṃ śakyāḥ saṃgrāmātte paraṃtapāḥ

यदा च द्रौपदी कृष्णा मद्विनाशाय दुःखिताउग्रं तेपे तपः कृष्णा भर्तॄणामर्थसिद्धयेस्थण्डिले नित्यदा शेते यावद्वैरस्य यातना

yadā ca draupadī kṛṣṇā madvināśāya duḥkhitāugraṃ tepe tapaḥ kṛṣṇā bhartṝṇāmarthasiddhayesthaṇḍile nityadā śete yāvadvairasya yātanā

निक्षिप्य मानं दर्पं च वासुदेवसहोदराकृष्णायाः प्रेष्यवद्भूत्वा शुश्रूषां कुरुते सदा

nikṣipya mānaṃ darpaṃ ca vāsudevasahodarākṛṣṇāyāḥ preṣyavadbhūtvā śuśrūṣāṃ kurute sadā

इति सर्वं समुन्नद्धं न निर्वाति कथंचनअभिमन्योर्विनाशेन स संधेयः कथं मया

iti sarvaṃ samunnaddhaṃ na nirvāti kathaṃcanaabhimanyorvināśena sa saṃdheyaḥ kathaṃ mayā

कथं च नाम भुक्त्वेमां पृथिवीं सागराम्बराम्पाण्डवानां प्रसादेन भुञ्जीयां राज्यमल्पकम्

kathaṃ ca nāma bhuktvemāṃ pṛthivīṃ sāgarāmbarāmpāṇḍavānāṃ prasādena bhuñjīyāṃ rājyamalpakam

उपर्युपरि राज्ञां वै ज्वलितो भास्करो यथायुधिष्ठिरं कथं पश्चादनुयास्यामि दासवत्

uparyupari rājñāṃ vai jvalito bhāskaro yathāyudhiṣṭhiraṃ kathaṃ paścādanuyāsyāmi dāsavat

कथं भुक्त्वा स्वयं भोगान्दत्त्वा दायांश्च पुष्कलान्कृपणं वर्तयिष्यामि कृपणैः सह जीविकाम्

kathaṃ bhuktvā svayaṃ bhogāndattvā dāyāṃśca puṣkalānkṛpaṇaṃ vartayiṣyāmi kṛpaṇaiḥ saha jīvikām

नाभ्यसूयामि ते वाक्यमुक्तं स्निग्धं हितं त्वयान तु संधिमहं मन्ये प्राप्तकालं कथंचन

nābhyasūyāmi te vākyamuktaṃ snigdhaṃ hitaṃ tvayāna tu saṃdhimahaṃ manye prāptakālaṃ kathaṃcana

सुनीतमनुपश्यामि सुयुद्धेन परंतपनायं क्लीबयितुं कालः संयोद्धुं काल एव नः

sunītamanupaśyāmi suyuddhena paraṃtapanāyaṃ klībayituṃ kālaḥ saṃyoddhuṃ kāla eva naḥ

इष्टं मे बहुभिर्यज्ञैर्दत्ता विप्रेषु दक्षिणाःप्राप्ताः क्रमश्रुता वेदाः शत्रूणां मूर्ध्नि च स्थितम्

iṣṭaṃ me bahubhiryajñairdattā vipreṣu dakṣiṇāḥprāptāḥ kramaśrutā vedāḥ śatrūṇāṃ mūrdhni ca sthitam

भृत्या मे सुभृतास्तात दीनश्चाभ्युद्धृतो जनःयातानि परराष्ट्राणि स्वराष्ट्रमनुपालितम्

bhṛtyā me subhṛtāstāta dīnaścābhyuddhṛto janaḥyātāni pararāṣṭrāṇi svarāṣṭramanupālitam

भुक्ताश्च विविधा भोगास्त्रिवर्गः सेवितो मयापितॄणां गतमानृण्यं क्षत्रधर्मस्य चोभयोः

bhuktāśca vividhā bhogāstrivargaḥ sevito mayāpitṝṇāṃ gatamānṛṇyaṃ kṣatradharmasya cobhayoḥ

न ध्रुवं सुखमस्तीह कुतो राज्यं कुतो यशःइह कीर्तिर्विधातव्या सा च युद्धेन नान्यथा

na dhruvaṃ sukhamastīha kuto rājyaṃ kuto yaśaḥiha kīrtirvidhātavyā sā ca yuddhena nānyathā

गृहे यत्क्षत्रियस्यापि निधनं तद्विगर्हितम्अधर्मः सुमहानेष यच्छय्यामरणं गृहे

gṛhe yatkṣatriyasyāpi nidhanaṃ tadvigarhitamadharmaḥ sumahāneṣa yacchayyāmaraṇaṃ gṛhe

अरण्ये यो विमुञ्चेत संग्रामे वा तनुं नरःक्रतूनाहृत्य महतो महिमानं स गच्छति

araṇye yo vimuñceta saṃgrāme vā tanuṃ naraḥkratūnāhṛtya mahato mahimānaṃ sa gacchati

कृपणं विलपन्नार्तो जरयाभिपरिप्लुतःम्रियते रुदतां मध्ये ज्ञातीनां न स पूरुषः

kṛpaṇaṃ vilapannārto jarayābhipariplutaḥmriyate rudatāṃ madhye jñātīnāṃ na sa pūruṣaḥ

त्यक्त्वा तु विविधान्भोगान्प्राप्तानां परमां गतिम्अपीदानीं सुयुद्धेन गच्छेयं सत्सलोकताम्

tyaktvā tu vividhānbhogānprāptānāṃ paramāṃ gatimapīdānīṃ suyuddhena gaccheyaṃ satsalokatām

शूराणामार्यवृत्तानां संग्रामेष्वनिवर्तिनाम्धीमतां सत्यसंधानां सर्वेषां क्रतुयाजिनाम्

śūrāṇāmāryavṛttānāṃ saṃgrāmeṣvanivartināmdhīmatāṃ satyasaṃdhānāṃ sarveṣāṃ kratuyājinām

शस्त्रावभृथमाप्तानां ध्रुवं वासस्त्रिविष्टपेमुदा नूनं प्रपश्यन्ति शुभ्रा ह्यप्सरसां गणाः

śastrāvabhṛthamāptānāṃ dhruvaṃ vāsastriviṣṭapemudā nūnaṃ prapaśyanti śubhrā hyapsarasāṃ gaṇāḥ

पश्यन्ति नूनं पितरः पूजिताञ्शक्रसंसदिअप्सरोभिः परिवृतान्मोदमानांस्त्रिविष्टपे

paśyanti nūnaṃ pitaraḥ pūjitāñśakrasaṃsadiapsarobhiḥ parivṛtānmodamānāṃstriviṣṭape

पन्थानममरैर्यातं शूरैश्चैवानिवर्तिभिःअपि तैः संगतं मार्गं वयमप्यारुहेमहि

panthānamamarairyātaṃ śūraiścaivānivartibhiḥapi taiḥ saṃgataṃ mārgaṃ vayamapyāruhemahi

पितामहेन वृद्धेन तथाचार्येण धीमताजयद्रथेन कर्णेन तथा दुःशासनेन च

pitāmahena vṛddhena tathācāryeṇa dhīmatājayadrathena karṇena tathā duḥśāsanena ca

घटमाना मदर्थेऽस्मिन्हताः शूरा जनाधिपाःशेरते लोहिताक्ताङ्गाः पृथिव्यां शरविक्षताः

ghaṭamānā madarthe'sminhatāḥ śūrā janādhipāḥśerate lohitāktāṅgāḥ pṛthivyāṃ śaravikṣatāḥ

उत्तमास्त्रविदः शूरा यथोक्तक्रतुयाजिनःत्यक्त्वा प्राणान्यथान्यायमिन्द्रसद्मसु धिष्ठिताः

uttamāstravidaḥ śūrā yathoktakratuyājinaḥtyaktvā prāṇānyathānyāyamindrasadmasu dhiṣṭhitāḥ

तैस्त्वयं रचितः पन्था दुर्गमो हि पुनर्भवेत्संपतद्भिर्महावेगैरितो याद्भिश्च सद्गतिम्

taistvayaṃ racitaḥ panthā durgamo hi punarbhavetsaṃpatadbhirmahāvegairito yādbhiśca sadgatim

ये मदर्थे हताः शूरास्तेषां कृतमनुस्मरन्ऋणं तत्प्रतिमुञ्चानो न राज्ये मन आदधे

ye madarthe hatāḥ śūrāsteṣāṃ kṛtamanusmaranṛṇaṃ tatpratimuñcāno na rājye mana ādadhe

पातयित्वा वयस्यांश्च भ्रातॄनथ पितामहान्जीवितं यदि रक्षेयं लोको मां गर्हयेद्ध्रुवम्

pātayitvā vayasyāṃśca bhrātṝnatha pitāmahānjīvitaṃ yadi rakṣeyaṃ loko māṃ garhayeddhruvam

कीदृशं च भवेद्राज्यं मम हीनस्य बन्धुभिःसखिभिश्च सुहृद्भिश्च प्रणिपत्य च पाण्डवम्

kīdṛśaṃ ca bhavedrājyaṃ mama hīnasya bandhubhiḥsakhibhiśca suhṛdbhiśca praṇipatya ca pāṇḍavam

सोऽहमेतादृशं कृत्वा जगतोऽस्य पराभवम्सुयुद्धेन ततः स्वर्गं प्राप्स्यामि न तदन्यथा

so'hametādṛśaṃ kṛtvā jagato'sya parābhavamsuyuddhena tataḥ svargaṃ prāpsyāmi na tadanyathā

एवं दुर्योधनेनोक्तं सर्वे संपूज्य तद्वचःसाधु साध्विति राजानं क्षत्रियाः संबभाषिरे

evaṃ duryodhanenoktaṃ sarve saṃpūjya tadvacaḥsādhu sādhviti rājānaṃ kṣatriyāḥ saṃbabhāṣire

पराजयमशोचन्तः कृतचित्ताश्च विक्रमेसर्वे सुनिश्चिता योद्धुमुदग्रमनसोऽभवन्

parājayamaśocantaḥ kṛtacittāśca vikramesarve suniścitā yoddhumudagramanaso'bhavan

ततो वाहान्समाश्वास्य सर्वे युद्धाभिनन्दिनःऊने द्वियोजने गत्वा प्रत्यतिष्ठन्त कौरवाः

tato vāhānsamāśvāsya sarve yuddhābhinandinaḥūne dviyojane gatvā pratyatiṣṭhanta kauravāḥ

आकाशे विद्रुमे पुण्ये प्रस्थे हिमवतः शुभेअरुणां सरस्वतीं प्राप्य पपुः सस्नुश्च तज्जलम्

ākāśe vidrume puṇye prasthe himavataḥ śubhearuṇāṃ sarasvatīṃ prāpya papuḥ sasnuśca tajjalam

तव पुत्राः कृतोत्साहाः पर्यवर्तन्त ते ततःपर्यवस्थाप्य चात्मानमन्योन्येन पुनस्तदासर्वे राजन्न्यवर्तन्त क्षत्रियाः कालचोदिताः

tava putrāḥ kṛtotsāhāḥ paryavartanta te tataḥparyavasthāpya cātmānamanyonyena punastadāsarve rājannyavartanta kṣatriyāḥ kālacoditāḥ