Mahabharata, opened as a book

जनमेजय उवाच

सांख्यं योगं पञ्चरात्रं वेदारण्यकमेव चज्ञानान्येतानि ब्रह्मर्षे लोकेषु प्रचरन्ति ह ॥१॥

किमेतान्येकनिष्ठानि पृथङ्निष्ठानि वा मुनेप्रब्रूहि वै मया पृष्टः प्रवृत्तिं च यथाक्रमम् ॥२॥

वैशंपायन उवाच

जज्ञे बहुज्ञं परमत्युदारं; यं द्वीपमध्ये सुतमात्मवन्तम्पराशराद्गन्धवती महर्षिं; तस्मै नमोऽज्ञानतमोनुदाय ॥३॥

पितामहाद्यं प्रवदन्ति षष्ठं; महर्षिमार्षेयविभूतियुक्तम्नारायणस्यांशजमेकपुत्रं; द्वैपायनं वेदमहानिधानम् ॥४॥

तमादिकालेषु महाविभूति;र्नारायणो ब्रह्ममहानिधानम्ससर्ज पुत्रार्थमुदारतेजा; व्यासं महात्मानमजः पुराणः ॥५॥

जनमेजय उवाच

त्वयैव कथितः पूर्वं संभवो द्विजसत्तमवसिष्ठस्य सुतः शक्तिः शक्तेः पुत्रः पराशरः ॥६॥

पराशरस्य दायादः कृष्णद्वैपायनो मुनिःभूयो नारायणसुतं त्वमेवैनं प्रभाषसे ॥७॥

किमतः पूर्वजं जन्म व्यासस्यामिततेजसःकथयस्वोत्तममते जन्म नारायणोद्भवम् ॥८॥

वैशंपायन उवाच

वेदार्थान्वेत्तुकामस्य धर्मिष्ठस्य तपोनिधेःगुरोर्मे ज्ञाननिष्ठस्य हिमवत्पाद आसतः ॥९॥

कृत्वा भारतमाख्यानं तपःश्रान्तस्य धीमतःशुश्रूषां तत्परा राजन्कृतवन्तो वयं तदा ॥१०॥

सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव पैलश्च सुदृढव्रतःअहं चतुर्थः शिष्यो वै शुको व्यासात्मजस्तथा ॥११॥

एभिः परिवृतो व्यासः शिष्यैः पञ्चभिरुत्तमैःशुशुभे हिमवत्पादे भूतैर्भूतपतिर्यथा ॥१२॥

वेदानावर्तयन्साङ्गान्भारतार्थांश्च सर्वशःतमेकमनसं दान्तं युक्ता वयमुपास्महे ॥१३॥

कथान्तरेऽथ कस्मिंश्चित्पृष्टोऽस्माभिर्द्विजोत्तमःवेदार्थान्भारतार्थांश्च जन्म नारायणात्तथा ॥१४॥

स पूर्वमुक्त्वा वेदार्थान्भारतार्थांश्च तत्त्ववित्नारायणादिदं जन्म व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥१५॥

शृणुध्वमाख्यानवरमेतदार्षेयमुत्तमम्आदिकालोद्भवं विप्रास्तपसाधिगतं मया ॥१६॥

प्राप्ते प्रजाविसर्गे वै सप्तमे पद्मसंभवेनारायणो महायोगी शुभाशुभविवर्जितः ॥१७॥

ससृजे नाभितः पुत्रं ब्रह्माणममितप्रभम्ततः स प्रादुरभवदथैनं वाक्यमब्रवीत् ॥१८॥

मम त्वं नाभितो जातः प्रजासर्गकरः प्रभुःसृज प्रजास्त्वं विविधा ब्रह्मन्सजडपण्डिताः ॥१९॥

स एवमुक्तो विमुखश्चिन्ताव्याकुलमानसःप्रणम्य वरदं देवमुवाच हरिमीश्वरम् ॥२०॥

का शक्तिर्मम देवेश प्रजाः स्रष्टुं नमोऽस्तु तेअप्रज्ञावानहं देव विधत्स्व यदनन्तरम् ॥२१॥

स एवमुक्तो भगवान्भूत्वाथान्तर्हितस्ततःचिन्तयामास देवेशो बुद्धिं बुद्धिमतां वरः ॥२२॥

स्वरूपिणी ततो बुद्धिरुपतस्थे हरिं प्रभुम्योगेन चैनां निर्योगः स्वयं नियुयुजे तदा ॥२३॥

स तामैश्वर्ययोगस्थां बुद्धिं शक्तिमतीं सतीम्उवाच वचनं देवो बुद्धिं वै प्रभुरव्ययः ॥२४॥

ब्रह्माणं प्रविशस्वेति लोकसृष्ट्यर्थसिद्धयेततस्तमीश्वरादिष्टा बुद्धिः क्षिप्रं विवेश सा ॥२५॥

अथैनं बुद्धिसंयुक्तं पुनः स ददृशे हरिःभूयश्चैनं वचः प्राह सृजेमा विविधाः प्रजाः ॥२६॥

एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयतप्राप चैव मुहूर्तेन स्वस्थानं देवसंज्ञितम् ॥२७॥

तां चैव प्रकृतिं प्राप्य एकीभावगतोऽभवत्अथास्य बुद्धिरभवत्पुनरन्या तदा किल ॥२८॥

सृष्टा इमाः प्रजाः सर्वा ब्रह्मणा परमेष्ठिनादैत्यदानवगन्धर्वरक्षोगणसमाकुलाःजाता हीयं वसुमती भाराक्रान्ता तपस्विनी ॥२९॥

बहवो बलिनः पृथ्व्यां दैत्यदानवराक्षसाःभविष्यन्ति तपोयुक्ता वरान्प्राप्स्यन्ति चोत्तमान् ॥३०॥

अवश्यमेव तैः सर्वैर्वरदानेन दर्पितैःबाधितव्याः सुरगणा ऋषयश्च तपोधनाःतत्र न्याय्यमिदं कर्तुं भारावतरणं मया ॥३१॥

अथ नानासमुद्भूतैर्वसुधायां यथाक्रमम्निग्रहेण च पापानां साधूनां प्रग्रहेण च ॥३२॥

इमां तपस्विनीं सत्यां धारयिष्यामि मेदिनीम्मया ह्येषा हि ध्रियते पातालस्थेन भोगिना ॥३३॥

मया धृता धारयति जगद्धि सचराचरम्तस्मात्पृथ्व्याः परित्राणं करिष्ये संभवं गतः ॥३४॥

एवं स चिन्तयित्वा तु भगवान्मधुसूदनःरूपाण्यनेकान्यसृजत्प्रादुर्भावभवाय सः ॥३५॥

वाराहं नारसिंहं च वामनं मानुषं तथाएभिर्मया निहन्तव्या दुर्विनीताः सुरारयः ॥३६॥

अथ भूयो जगत्स्रष्टा भोःशब्देनानुनादयन्सरस्वतीमुच्चचार तत्र सारस्वतोऽभवत् ॥३७॥

अपान्तरतमा नाम सुतो वाक्संभवो विभोःभूतभव्यभविष्यज्ञः सत्यवादी दृढव्रतः ॥३८॥

तमुवाच नतं मूर्ध्ना देवानामादिरव्ययःवेदाख्याने श्रुतिः कार्या त्वया मतिमतां वरतस्मात्कुरु यथाज्ञप्तं मयैतद्वचनं मुने ॥३९॥

तेन भिन्नास्तदा वेदा मनोः स्वायंभुवेऽन्तरेततस्तुतोष भगवान्हरिस्तेनास्य कर्मणातपसा च सुतप्तेन यमेन नियमेन च ॥४०॥

श्रीभगवानुवाचमन्वन्तरेषु पुत्र त्वमेवं लोकप्रवर्तकःभविष्यस्यचलो ब्रह्मन्नप्रधृष्यश्च नित्यशः ॥४१॥

पुनस्तिष्ये च संप्राप्ते कुरवो नाम भारताःभविष्यन्ति महात्मानो राजानः प्रथिता भुवि ॥४२॥

तेषां त्वत्तः प्रसूतानां कुलभेदो भविष्यतिपरस्परविनाशार्थं त्वामृते द्विजसत्तम ॥४३॥

तत्राप्यनेकधा वेदान्भेत्स्यसे तपसान्वितःकृष्णे युगे च संप्राप्ते कृष्णवर्णो भविष्यसि ॥४४॥

धर्माणां विविधानां च कर्ता ज्ञानकरस्तथाभविष्यसि तपोयुक्तो न च रागाद्विमोक्ष्यसे ॥४५॥

वीतरागश्च पुत्रस्ते परमात्मा भविष्यतिमहेश्वरप्रसादेन नैतद्वचनमन्यथा ॥४६॥

यं मानसं वै प्रवदन्ति पुत्रं; पितामहस्योत्तमबुद्धियुक्तम्वसिष्ठमग्र्यं तपसो निधानं; यश्चापि सूर्यं व्यतिरिच्य भाति ॥४७॥

तस्यान्वये चापि ततो महर्षिः; पराशरो नाम महाप्रभावःपिता स ते वेदनिधिर्वरिष्ठो; महातपा वै तपसो निवासःकानीनगर्भः पितृकन्यकायां; तस्मादृषेस्त्वं भविता च पुत्रः ॥४८॥

भूतभव्यभविष्याणां छिन्नसर्वार्थसंशयःये ह्यतिक्रान्तकाः पूर्वं सहस्रयुगपर्ययाः ॥४९॥

तांश्च सर्वान्मयोद्दिष्टान्द्रक्ष्यसे तपसान्वितःपुनर्द्रक्ष्यसि चानेकसहस्रयुगपर्ययान् ॥५०॥

अनादिनिधनं लोके चक्रहस्तं च मां मुनेअनुध्यानान्मम मुने नैतद्वचनमन्यथा ॥५१॥

शनैश्चरः सूर्यपुत्रो भविष्यति मनुर्महान्तस्मिन्मन्वन्तरे चैव सप्तर्षिगणपूर्वकःत्वमेव भविता वत्स मत्प्रसादान्न संशयः ॥५२॥

व्यास उवाच

एवं सारस्वतमृषिमपान्तरतमं तदाउक्त्वा वचनमीशानः साधयस्वेत्यथाब्रवीत् ॥५३॥

सोऽहं तस्य प्रसादेन देवस्य हरिमेधसःअपान्तरतमा नाम ततो जातोऽऽज्ञया हरेःपुनश्च जातो विख्यातो वसिष्ठकुलनन्दनः ॥५४॥

तदेतत्कथितं जन्म मया पूर्वकमात्मनःनारायणप्रसादेन तथा नारायणांशजम् ॥५५॥

मया हि सुमहत्तप्तं तपः परमदारुणम्पुरा मतिमतां श्रेष्ठाः परमेण समाधिना ॥५६॥

एतद्वः कथितं सर्वं यन्मां पृच्छथ पुत्रकाःपूर्वजन्म भविष्यं च भक्तानां स्नेहतो मया ॥५७॥

वैशंपायन उवाच

एष ते कथितः पूर्वं संभवोऽस्मद्गुरोर्नृपव्यासस्याक्लिष्टमनसो यथा पृष्टः पुनः शृणु ॥५८॥

सांख्यं योगं पञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथाज्ञानान्येतानि राजर्षे विद्धि नानामतानि वै ॥५९॥

सांख्यस्य वक्ता कपिलः परमर्षिः स उच्यतेहिरण्यगर्भो योगस्य वेत्ता नान्यः पुरातनः ॥६०॥

अपान्तरतमाश्चैव वेदाचार्यः स उच्यतेप्राचीनगर्भं तमृषिं प्रवदन्तीह केचन ॥६१॥

उमापतिर्भूतपतिः श्रीकण्ठो ब्रह्मणः सुतःउक्तवानिदमव्यग्रो ज्ञानं पाशुपतं शिवः ॥६२॥

पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वेत्ता तु भगवान्स्वयम्सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेष्वेतेषु दृश्यते ॥६३॥

यथागमं यथाज्ञानं निष्ठा नारायणः प्रभुःन चैनमेवं जानन्ति तमोभूता विशां पते ॥६४॥

तमेव शास्त्रकर्तारं प्रवदन्ति मनीषिणःनिष्ठां नारायणमृषिं नान्योऽस्तीति च वादिनः ॥६५॥

निःसंशयेषु सर्वेषु नित्यं वसति वै हरिःससंशयान्हेतुबलान्नाध्यावसति माधवः ॥६६॥

पञ्चरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृपएकान्तभावोपगतास्ते हरिं प्रविशन्ति वै ॥६७॥

सांख्यं च योगं च सनातने द्वे; वेदाश्च सर्वे निखिलेन राजन्सर्वैः समस्तैरृषिभिर्निरुक्तो; नारायणो विश्वमिदं पुराणम् ॥६८॥

शुभाशुभं कर्म समीरितं य;त्प्रवर्तते सर्वलोकेषु किंचित्तस्मादृषेस्तद्भवतीति विद्या;द्दिव्यन्तरिक्षे भुवि चाप्सु चापि ॥६९॥