Parva.Adhyaya 12.337

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

सांख्यं योगं पञ्चरात्रं वेदारण्यकमेव चज्ञानान्येतानि ब्रह्मर्षे लोकेषु प्रचरन्ति ह

sāṃkhyaṃ yogaṃ pañcarātraṃ vedāraṇyakameva cajñānānyetāni brahmarṣe lokeṣu pracaranti ha

किमेतान्येकनिष्ठानि पृथङ्निष्ठानि वा मुनेप्रब्रूहि वै मया पृष्टः प्रवृत्तिं च यथाक्रमम्

kimetānyekaniṣṭhāni pṛthaṅniṣṭhāni vā muneprabrūhi vai mayā pṛṣṭaḥ pravṛttiṃ ca yathākramam

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

जज्ञे बहुज्ञं परमत्युदारं; यं द्वीपमध्ये सुतमात्मवन्तम्पराशराद्गन्धवती महर्षिं; तस्मै नमोऽज्ञानतमोनुदाय

jajñe bahujñaṃ paramatyudāraṃ; yaṃ dvīpamadhye sutamātmavantamparāśarādgandhavatī maharṣiṃ; tasmai namo'jñānatamonudāya

पितामहाद्यं प्रवदन्ति षष्ठं; महर्षिमार्षेयविभूतियुक्तम्नारायणस्यांशजमेकपुत्रं; द्वैपायनं वेदमहानिधानम्

pitāmahādyaṃ pravadanti ṣaṣṭhaṃ; maharṣimārṣeyavibhūtiyuktamnārāyaṇasyāṃśajamekaputraṃ; dvaipāyanaṃ vedamahānidhānam

तमादिकालेषु महाविभूति;र्नारायणो ब्रह्ममहानिधानम्ससर्ज पुत्रार्थमुदारतेजा; व्यासं महात्मानमजः पुराणः

tamādikāleṣu mahāvibhūti;rnārāyaṇo brahmamahānidhānamsasarja putrārthamudāratejā; vyāsaṃ mahātmānamajaḥ purāṇaḥ

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

त्वयैव कथितः पूर्वं संभवो द्विजसत्तमवसिष्ठस्य सुतः शक्तिः शक्तेः पुत्रः पराशरः

tvayaiva kathitaḥ pūrvaṃ saṃbhavo dvijasattamavasiṣṭhasya sutaḥ śaktiḥ śakteḥ putraḥ parāśaraḥ

पराशरस्य दायादः कृष्णद्वैपायनो मुनिःभूयो नारायणसुतं त्वमेवैनं प्रभाषसे

parāśarasya dāyādaḥ kṛṣṇadvaipāyano muniḥbhūyo nārāyaṇasutaṃ tvamevainaṃ prabhāṣase

किमतः पूर्वजं जन्म व्यासस्यामिततेजसःकथयस्वोत्तममते जन्म नारायणोद्भवम्

kimataḥ pūrvajaṃ janma vyāsasyāmitatejasaḥkathayasvottamamate janma nārāyaṇodbhavam

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

वेदार्थान्वेत्तुकामस्य धर्मिष्ठस्य तपोनिधेःगुरोर्मे ज्ञाननिष्ठस्य हिमवत्पाद आसतः

vedārthānvettukāmasya dharmiṣṭhasya taponidheḥgurorme jñānaniṣṭhasya himavatpāda āsataḥ

कृत्वा भारतमाख्यानं तपःश्रान्तस्य धीमतःशुश्रूषां तत्परा राजन्कृतवन्तो वयं तदा

kṛtvā bhāratamākhyānaṃ tapaḥśrāntasya dhīmataḥśuśrūṣāṃ tatparā rājankṛtavanto vayaṃ tadā

सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव पैलश्च सुदृढव्रतःअहं चतुर्थः शिष्यो वै शुको व्यासात्मजस्तथा

sumanturjaiminiścaiva pailaśca sudṛḍhavrataḥahaṃ caturthaḥ śiṣyo vai śuko vyāsātmajastathā

एभिः परिवृतो व्यासः शिष्यैः पञ्चभिरुत्तमैःशुशुभे हिमवत्पादे भूतैर्भूतपतिर्यथा

ebhiḥ parivṛto vyāsaḥ śiṣyaiḥ pañcabhiruttamaiḥśuśubhe himavatpāde bhūtairbhūtapatiryathā

वेदानावर्तयन्साङ्गान्भारतार्थांश्च सर्वशःतमेकमनसं दान्तं युक्ता वयमुपास्महे

vedānāvartayansāṅgānbhāratārthāṃśca sarvaśaḥtamekamanasaṃ dāntaṃ yuktā vayamupāsmahe

कथान्तरेऽथ कस्मिंश्चित्पृष्टोऽस्माभिर्द्विजोत्तमःवेदार्थान्भारतार्थांश्च जन्म नारायणात्तथा

kathāntare'tha kasmiṃścitpṛṣṭo'smābhirdvijottamaḥvedārthānbhāratārthāṃśca janma nārāyaṇāttathā

स पूर्वमुक्त्वा वेदार्थान्भारतार्थांश्च तत्त्ववित्नारायणादिदं जन्म व्याहर्तुमुपचक्रमे

sa pūrvamuktvā vedārthānbhāratārthāṃśca tattvavitnārāyaṇādidaṃ janma vyāhartumupacakrame

शृणुध्वमाख्यानवरमेतदार्षेयमुत्तमम्आदिकालोद्भवं विप्रास्तपसाधिगतं मया

śṛṇudhvamākhyānavarametadārṣeyamuttamamādikālodbhavaṃ viprāstapasādhigataṃ mayā

प्राप्ते प्रजाविसर्गे वै सप्तमे पद्मसंभवेनारायणो महायोगी शुभाशुभविवर्जितः

prāpte prajāvisarge vai saptame padmasaṃbhavenārāyaṇo mahāyogī śubhāśubhavivarjitaḥ

ससृजे नाभितः पुत्रं ब्रह्माणममितप्रभम्ततः स प्रादुरभवदथैनं वाक्यमब्रवीत्

sasṛje nābhitaḥ putraṃ brahmāṇamamitaprabhamtataḥ sa prādurabhavadathainaṃ vākyamabravīt

मम त्वं नाभितो जातः प्रजासर्गकरः प्रभुःसृज प्रजास्त्वं विविधा ब्रह्मन्सजडपण्डिताः

mama tvaṃ nābhito jātaḥ prajāsargakaraḥ prabhuḥsṛja prajāstvaṃ vividhā brahmansajaḍapaṇḍitāḥ

स एवमुक्तो विमुखश्चिन्ताव्याकुलमानसःप्रणम्य वरदं देवमुवाच हरिमीश्वरम्

sa evamukto vimukhaścintāvyākulamānasaḥpraṇamya varadaṃ devamuvāca harimīśvaram

का शक्तिर्मम देवेश प्रजाः स्रष्टुं नमोऽस्तु तेअप्रज्ञावानहं देव विधत्स्व यदनन्तरम्

kā śaktirmama deveśa prajāḥ sraṣṭuṃ namo'stu teaprajñāvānahaṃ deva vidhatsva yadanantaram

स एवमुक्तो भगवान्भूत्वाथान्तर्हितस्ततःचिन्तयामास देवेशो बुद्धिं बुद्धिमतां वरः

sa evamukto bhagavānbhūtvāthāntarhitastataḥcintayāmāsa deveśo buddhiṃ buddhimatāṃ varaḥ

स्वरूपिणी ततो बुद्धिरुपतस्थे हरिं प्रभुम्योगेन चैनां निर्योगः स्वयं नियुयुजे तदा

svarūpiṇī tato buddhirupatasthe hariṃ prabhumyogena caināṃ niryogaḥ svayaṃ niyuyuje tadā

स तामैश्वर्ययोगस्थां बुद्धिं शक्तिमतीं सतीम्उवाच वचनं देवो बुद्धिं वै प्रभुरव्ययः

sa tāmaiśvaryayogasthāṃ buddhiṃ śaktimatīṃ satīmuvāca vacanaṃ devo buddhiṃ vai prabhuravyayaḥ

ब्रह्माणं प्रविशस्वेति लोकसृष्ट्यर्थसिद्धयेततस्तमीश्वरादिष्टा बुद्धिः क्षिप्रं विवेश सा

brahmāṇaṃ praviśasveti lokasṛṣṭyarthasiddhayetatastamīśvarādiṣṭā buddhiḥ kṣipraṃ viveśa sā

अथैनं बुद्धिसंयुक्तं पुनः स ददृशे हरिःभूयश्चैनं वचः प्राह सृजेमा विविधाः प्रजाः

athainaṃ buddhisaṃyuktaṃ punaḥ sa dadṛśe hariḥbhūyaścainaṃ vacaḥ prāha sṛjemā vividhāḥ prajāḥ

एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयतप्राप चैव मुहूर्तेन स्वस्थानं देवसंज्ञितम्

evamuktvā sa bhagavāṃstatraivāntaradhīyataprāpa caiva muhūrtena svasthānaṃ devasaṃjñitam

तां चैव प्रकृतिं प्राप्य एकीभावगतोऽभवत्अथास्य बुद्धिरभवत्पुनरन्या तदा किल

tāṃ caiva prakṛtiṃ prāpya ekībhāvagato'bhavatathāsya buddhirabhavatpunaranyā tadā kila

सृष्टा इमाः प्रजाः सर्वा ब्रह्मणा परमेष्ठिनादैत्यदानवगन्धर्वरक्षोगणसमाकुलाःजाता हीयं वसुमती भाराक्रान्ता तपस्विनी

sṛṣṭā imāḥ prajāḥ sarvā brahmaṇā parameṣṭhinādaityadānavagandharvarakṣogaṇasamākulāḥjātā hīyaṃ vasumatī bhārākrāntā tapasvinī

बहवो बलिनः पृथ्व्यां दैत्यदानवराक्षसाःभविष्यन्ति तपोयुक्ता वरान्प्राप्स्यन्ति चोत्तमान्

bahavo balinaḥ pṛthvyāṃ daityadānavarākṣasāḥbhaviṣyanti tapoyuktā varānprāpsyanti cottamān

अवश्यमेव तैः सर्वैर्वरदानेन दर्पितैःबाधितव्याः सुरगणा ऋषयश्च तपोधनाःतत्र न्याय्यमिदं कर्तुं भारावतरणं मया

avaśyameva taiḥ sarvairvaradānena darpitaiḥbādhitavyāḥ suragaṇā ṛṣayaśca tapodhanāḥtatra nyāyyamidaṃ kartuṃ bhārāvataraṇaṃ mayā

अथ नानासमुद्भूतैर्वसुधायां यथाक्रमम्निग्रहेण च पापानां साधूनां प्रग्रहेण च

atha nānāsamudbhūtairvasudhāyāṃ yathākramamnigraheṇa ca pāpānāṃ sādhūnāṃ pragraheṇa ca

इमां तपस्विनीं सत्यां धारयिष्यामि मेदिनीम्मया ह्येषा हि ध्रियते पातालस्थेन भोगिना

imāṃ tapasvinīṃ satyāṃ dhārayiṣyāmi medinīmmayā hyeṣā hi dhriyate pātālasthena bhoginā

मया धृता धारयति जगद्धि सचराचरम्तस्मात्पृथ्व्याः परित्राणं करिष्ये संभवं गतः

mayā dhṛtā dhārayati jagaddhi sacarācaramtasmātpṛthvyāḥ paritrāṇaṃ kariṣye saṃbhavaṃ gataḥ

एवं स चिन्तयित्वा तु भगवान्मधुसूदनःरूपाण्यनेकान्यसृजत्प्रादुर्भावभवाय सः

evaṃ sa cintayitvā tu bhagavānmadhusūdanaḥrūpāṇyanekānyasṛjatprādurbhāvabhavāya saḥ

वाराहं नारसिंहं च वामनं मानुषं तथाएभिर्मया निहन्तव्या दुर्विनीताः सुरारयः

vārāhaṃ nārasiṃhaṃ ca vāmanaṃ mānuṣaṃ tathāebhirmayā nihantavyā durvinītāḥ surārayaḥ

अथ भूयो जगत्स्रष्टा भोःशब्देनानुनादयन्सरस्वतीमुच्चचार तत्र सारस्वतोऽभवत्

atha bhūyo jagatsraṣṭā bhoḥśabdenānunādayansarasvatīmuccacāra tatra sārasvato'bhavat

अपान्तरतमा नाम सुतो वाक्संभवो विभोःभूतभव्यभविष्यज्ञः सत्यवादी दृढव्रतः

apāntaratamā nāma suto vāksaṃbhavo vibhoḥbhūtabhavyabhaviṣyajñaḥ satyavādī dṛḍhavrataḥ

तमुवाच नतं मूर्ध्ना देवानामादिरव्ययःवेदाख्याने श्रुतिः कार्या त्वया मतिमतां वरतस्मात्कुरु यथाज्ञप्तं मयैतद्वचनं मुने

tamuvāca nataṃ mūrdhnā devānāmādiravyayaḥvedākhyāne śrutiḥ kāryā tvayā matimatāṃ varatasmātkuru yathājñaptaṃ mayaitadvacanaṃ mune

तेन भिन्नास्तदा वेदा मनोः स्वायंभुवेऽन्तरेततस्तुतोष भगवान्हरिस्तेनास्य कर्मणातपसा च सुतप्तेन यमेन नियमेन च

tena bhinnāstadā vedā manoḥ svāyaṃbhuve'ntaretatastutoṣa bhagavānharistenāsya karmaṇātapasā ca sutaptena yamena niyamena ca

श्रीभगवानुवाचमन्वन्तरेषु पुत्र त्वमेवं लोकप्रवर्तकःभविष्यस्यचलो ब्रह्मन्नप्रधृष्यश्च नित्यशः

śrībhagavānuvācamanvantareṣu putra tvamevaṃ lokapravartakaḥbhaviṣyasyacalo brahmannapradhṛṣyaśca nityaśaḥ

पुनस्तिष्ये च संप्राप्ते कुरवो नाम भारताःभविष्यन्ति महात्मानो राजानः प्रथिता भुवि

punastiṣye ca saṃprāpte kuravo nāma bhāratāḥbhaviṣyanti mahātmāno rājānaḥ prathitā bhuvi

तेषां त्वत्तः प्रसूतानां कुलभेदो भविष्यतिपरस्परविनाशार्थं त्वामृते द्विजसत्तम

teṣāṃ tvattaḥ prasūtānāṃ kulabhedo bhaviṣyatiparasparavināśārthaṃ tvāmṛte dvijasattama

तत्राप्यनेकधा वेदान्भेत्स्यसे तपसान्वितःकृष्णे युगे च संप्राप्ते कृष्णवर्णो भविष्यसि

tatrāpyanekadhā vedānbhetsyase tapasānvitaḥkṛṣṇe yuge ca saṃprāpte kṛṣṇavarṇo bhaviṣyasi

धर्माणां विविधानां च कर्ता ज्ञानकरस्तथाभविष्यसि तपोयुक्तो न च रागाद्विमोक्ष्यसे

dharmāṇāṃ vividhānāṃ ca kartā jñānakarastathābhaviṣyasi tapoyukto na ca rāgādvimokṣyase

वीतरागश्च पुत्रस्ते परमात्मा भविष्यतिमहेश्वरप्रसादेन नैतद्वचनमन्यथा

vītarāgaśca putraste paramātmā bhaviṣyatimaheśvaraprasādena naitadvacanamanyathā

यं मानसं वै प्रवदन्ति पुत्रं; पितामहस्योत्तमबुद्धियुक्तम्वसिष्ठमग्र्यं तपसो निधानं; यश्चापि सूर्यं व्यतिरिच्य भाति

yaṃ mānasaṃ vai pravadanti putraṃ; pitāmahasyottamabuddhiyuktamvasiṣṭhamagryaṃ tapaso nidhānaṃ; yaścāpi sūryaṃ vyatiricya bhāti

तस्यान्वये चापि ततो महर्षिः; पराशरो नाम महाप्रभावःपिता स ते वेदनिधिर्वरिष्ठो; महातपा वै तपसो निवासःकानीनगर्भः पितृकन्यकायां; तस्मादृषेस्त्वं भविता च पुत्रः

tasyānvaye cāpi tato maharṣiḥ; parāśaro nāma mahāprabhāvaḥpitā sa te vedanidhirvariṣṭho; mahātapā vai tapaso nivāsaḥkānīnagarbhaḥ pitṛkanyakāyāṃ; tasmādṛṣestvaṃ bhavitā ca putraḥ

भूतभव्यभविष्याणां छिन्नसर्वार्थसंशयःये ह्यतिक्रान्तकाः पूर्वं सहस्रयुगपर्ययाः

bhūtabhavyabhaviṣyāṇāṃ chinnasarvārthasaṃśayaḥye hyatikrāntakāḥ pūrvaṃ sahasrayugaparyayāḥ

तांश्च सर्वान्मयोद्दिष्टान्द्रक्ष्यसे तपसान्वितःपुनर्द्रक्ष्यसि चानेकसहस्रयुगपर्ययान्

tāṃśca sarvānmayoddiṣṭāndrakṣyase tapasānvitaḥpunardrakṣyasi cānekasahasrayugaparyayān

अनादिनिधनं लोके चक्रहस्तं च मां मुनेअनुध्यानान्मम मुने नैतद्वचनमन्यथा

anādinidhanaṃ loke cakrahastaṃ ca māṃ muneanudhyānānmama mune naitadvacanamanyathā

शनैश्चरः सूर्यपुत्रो भविष्यति मनुर्महान्तस्मिन्मन्वन्तरे चैव सप्तर्षिगणपूर्वकःत्वमेव भविता वत्स मत्प्रसादान्न संशयः

śanaiścaraḥ sūryaputro bhaviṣyati manurmahāntasminmanvantare caiva saptarṣigaṇapūrvakaḥtvameva bhavitā vatsa matprasādānna saṃśayaḥ

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

एवं सारस्वतमृषिमपान्तरतमं तदाउक्त्वा वचनमीशानः साधयस्वेत्यथाब्रवीत्

evaṃ sārasvatamṛṣimapāntaratamaṃ tadāuktvā vacanamīśānaḥ sādhayasvetyathābravīt

सोऽहं तस्य प्रसादेन देवस्य हरिमेधसःअपान्तरतमा नाम ततो जातोऽऽज्ञया हरेःपुनश्च जातो विख्यातो वसिष्ठकुलनन्दनः

so'haṃ tasya prasādena devasya harimedhasaḥapāntaratamā nāma tato jāto''jñayā hareḥpunaśca jāto vikhyāto vasiṣṭhakulanandanaḥ

तदेतत्कथितं जन्म मया पूर्वकमात्मनःनारायणप्रसादेन तथा नारायणांशजम्

tadetatkathitaṃ janma mayā pūrvakamātmanaḥnārāyaṇaprasādena tathā nārāyaṇāṃśajam

मया हि सुमहत्तप्तं तपः परमदारुणम्पुरा मतिमतां श्रेष्ठाः परमेण समाधिना

mayā hi sumahattaptaṃ tapaḥ paramadāruṇampurā matimatāṃ śreṣṭhāḥ parameṇa samādhinā

एतद्वः कथितं सर्वं यन्मां पृच्छथ पुत्रकाःपूर्वजन्म भविष्यं च भक्तानां स्नेहतो मया

etadvaḥ kathitaṃ sarvaṃ yanmāṃ pṛcchatha putrakāḥpūrvajanma bhaviṣyaṃ ca bhaktānāṃ snehato mayā

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एष ते कथितः पूर्वं संभवोऽस्मद्गुरोर्नृपव्यासस्याक्लिष्टमनसो यथा पृष्टः पुनः शृणु

eṣa te kathitaḥ pūrvaṃ saṃbhavo'smadgurornṛpavyāsasyākliṣṭamanaso yathā pṛṣṭaḥ punaḥ śṛṇu

सांख्यं योगं पञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथाज्ञानान्येतानि राजर्षे विद्धि नानामतानि वै

sāṃkhyaṃ yogaṃ pañcarātraṃ vedāḥ pāśupataṃ tathājñānānyetāni rājarṣe viddhi nānāmatāni vai

सांख्यस्य वक्ता कपिलः परमर्षिः स उच्यतेहिरण्यगर्भो योगस्य वेत्ता नान्यः पुरातनः

sāṃkhyasya vaktā kapilaḥ paramarṣiḥ sa ucyatehiraṇyagarbho yogasya vettā nānyaḥ purātanaḥ

अपान्तरतमाश्चैव वेदाचार्यः स उच्यतेप्राचीनगर्भं तमृषिं प्रवदन्तीह केचन

apāntaratamāścaiva vedācāryaḥ sa ucyateprācīnagarbhaṃ tamṛṣiṃ pravadantīha kecana

उमापतिर्भूतपतिः श्रीकण्ठो ब्रह्मणः सुतःउक्तवानिदमव्यग्रो ज्ञानं पाशुपतं शिवः

umāpatirbhūtapatiḥ śrīkaṇṭho brahmaṇaḥ sutaḥuktavānidamavyagro jñānaṃ pāśupataṃ śivaḥ

पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वेत्ता तु भगवान्स्वयम्सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेष्वेतेषु दृश्यते

pañcarātrasya kṛtsnasya vettā tu bhagavānsvayamsarveṣu ca nṛpaśreṣṭha jñāneṣveteṣu dṛśyate

यथागमं यथाज्ञानं निष्ठा नारायणः प्रभुःन चैनमेवं जानन्ति तमोभूता विशां पते

yathāgamaṃ yathājñānaṃ niṣṭhā nārāyaṇaḥ prabhuḥna cainamevaṃ jānanti tamobhūtā viśāṃ pate

तमेव शास्त्रकर्तारं प्रवदन्ति मनीषिणःनिष्ठां नारायणमृषिं नान्योऽस्तीति च वादिनः

tameva śāstrakartāraṃ pravadanti manīṣiṇaḥniṣṭhāṃ nārāyaṇamṛṣiṃ nānyo'stīti ca vādinaḥ

निःसंशयेषु सर्वेषु नित्यं वसति वै हरिःससंशयान्हेतुबलान्नाध्यावसति माधवः

niḥsaṃśayeṣu sarveṣu nityaṃ vasati vai hariḥsasaṃśayānhetubalānnādhyāvasati mādhavaḥ

पञ्चरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृपएकान्तभावोपगतास्ते हरिं प्रविशन्ति वै

pañcarātravido ye tu yathākramaparā nṛpaekāntabhāvopagatāste hariṃ praviśanti vai

सांख्यं च योगं च सनातने द्वे; वेदाश्च सर्वे निखिलेन राजन्सर्वैः समस्तैरृषिभिर्निरुक्तो; नारायणो विश्वमिदं पुराणम्

sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca sanātane dve; vedāśca sarve nikhilena rājansarvaiḥ samastairṛṣibhirnirukto; nārāyaṇo viśvamidaṃ purāṇam

शुभाशुभं कर्म समीरितं य;त्प्रवर्तते सर्वलोकेषु किंचित्तस्मादृषेस्तद्भवतीति विद्या;द्दिव्यन्तरिक्षे भुवि चाप्सु चापि

śubhāśubhaṃ karma samīritaṃ ya;tpravartate sarvalokeṣu kiṃcittasmādṛṣestadbhavatīti vidyā;ddivyantarikṣe bhuvi cāpsu cāpi