महाभारत, पुस्तक रूप में

व्यास उवाच

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्बृहस्पतेश्च संवादं मरुत्तस्य च भारत ॥१॥

देवराजस्य समयं कृतमाङ्गिरसेन हश्रुत्वा मरुत्तो नृपतिर्मन्युमाहारयत्तदा ॥२॥

संकल्प्य मनसा यज्ञं करंधमसुतात्मजःबृहस्पतिमुपागम्य वाग्मी वचनमब्रवीत् ॥३॥

भगवन्यन्मया पूर्वमभिगम्य तपोधनकृतोऽभिसंधिर्यज्ञाय भवतो वचनाद्गुरो ॥४॥

तमहं यष्टुमिच्छामि संभाराः संभृताश्च मेयाज्योऽस्मि भवतः साधो तत्प्राप्नुहि विधत्स्व च ॥५॥

बृहस्पतिरुवाचन कामये याजयितुं त्वामहं पृथिवीपतेवृतोऽस्मि देवराजेन प्रतिज्ञातं च तस्य मे ॥६॥

मरुत्त उवाच

पित्र्यमस्मि तव क्षेत्रं बहु मन्ये च ते भृशम्न चास्म्ययाज्यतां प्राप्तो भजमानं भजस्व माम् ॥७॥

बृहस्पतिरुवाचअमर्त्यं याजयित्वाहं याजयिष्ये न मानुषम्मरुत्त गच्छ वा मा वा निवृत्तोऽस्म्यद्य याजनात् ॥८॥

न त्वां याजयितास्म्यद्य वृणु त्वं यमिहेच्छसिउपाध्यायं महाबाहो यस्ते यज्ञं करिष्यति ॥९॥

व्यास उवाच

एवमुक्तस्तु नृपतिर्मरुत्तो व्रीडितोऽभवत्प्रत्यागच्छच्च संविग्नो ददर्श पथि नारदम् ॥१०॥

देवर्षिणा समागम्य नारदेन स पार्थिवःविधिवत्प्राञ्जलिस्तस्थावथैनं नारदोऽब्रवीत् ॥११॥

राजर्षे नातिहृष्टोऽसि कच्चित्क्षेमं तवानघक्व गतोऽसि कुतो वेदमप्रीतिस्थानमागतम् ॥१२॥

श्रोतव्यं चेन्मया राजन्ब्रूहि मे पार्थिवर्षभव्यपनेष्यामि ते मन्युं सर्वयत्नैर्नराधिप ॥१३॥

एवमुक्तो मरुत्तस्तु नारदेन महर्षिणाविप्रलम्भमुपाध्यायात्सर्वमेव न्यवेदयत् ॥१४॥

गतोऽस्म्यङ्गिरसः पुत्रं देवाचार्यं बृहस्पतिम्यज्ञार्थमृत्विजं द्रष्टुं स च मां नाभ्यनन्दत ॥१५॥

प्रत्याख्यातश्च तेनाहं जीवितुं नाद्य कामयेपरित्यक्तश्च गुरुणा दूषितश्चास्मि नारद ॥१६॥

एवमुक्तस्तु राज्ञा स नारदः प्रत्युवाच हआविक्षितं महाराज वाचा संजीवयन्निव ॥१७॥

राजन्नङ्गिरसः पुत्रः संवर्तो नाम धार्मिकःचङ्क्रमीति दिशः सर्वा दिग्वासा मोहयन्प्रजाः ॥१८॥

तं गच्छ यदि याज्यं त्वां न वाञ्छति बृहस्पतिःप्रसन्नस्त्वां महाराज संवर्तो याजयिष्यति ॥१९॥

मरुत्त उवाच

संजीवितोऽहं भवता वाक्येनानेन नारदपश्येयं क्व नु संवर्तं शंस मे वदतां वर ॥२०॥

कथं च तस्मै वर्तेयं कथं मां न परित्यजेत्प्रत्याख्यातश्च तेनापि नाहं जीवितुमुत्सहे ॥२१॥

नारद उवाच

उन्मत्तवेषं बिभ्रत्स चङ्क्रमीति यथासुखम्वाराणसीं तु नगरीमभीक्ष्णमुपसेवते ॥२२॥

तस्या द्वारं समासाद्य न्यसेथाः कुणपं क्वचित्तं दृष्ट्वा यो निवर्तेत स संवर्तो महीपते ॥२३॥

तं पृष्ठतोऽनुगच्छेथा यत्र गच्छेत्स वीर्यवान्तमेकान्ते समासाद्य प्राञ्जलिः शरणं व्रजेः ॥२४॥

पृच्छेत्त्वां यदि केनाहं तवाख्यात इति स्म हब्रूयास्त्वं नारदेनेति संतप्त इव शत्रुहन् ॥२५॥

स चेत्त्वामनुयुञ्जीत ममाभिगमनेप्सयाशंसेथा वह्निमारूढं मामपि त्वमशङ्कया ॥२६॥

व्यास उवाच

स तथेति प्रतिश्रुत्य पूजयित्वा च नारदम्अभ्यनुज्ञाय राजर्षिर्ययौ वाराणसीं पुरीम् ॥२७॥

तत्र गत्वा यथोक्तं स पुर्या द्वारे महायशाःकुणपं स्थापयामास नारदस्य वचः स्मरन् ॥२८॥

यौगपद्येन विप्रश्च स पुरीद्वारमाविशत्ततः स कुणपं दृष्ट्वा सहसा स न्यवर्तत ॥२९॥

स तं निवृत्तमालक्ष्य प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात्आविक्षितो महीपालः संवर्तमुपशिक्षितुम् ॥३०॥

स एनं विजने दृष्ट्वा पांसुभिः कर्दमेन चश्लेष्मणा चापि राजानं ष्ठीवनैश्च समाकिरत् ॥३१॥

स तथा बाध्यमानोऽपि संवर्तेन महीपतिःअन्वगादेव तमृषिं प्राञ्जलिः संप्रसादयन् ॥३२॥

ततो निवृत्य संवर्तः परिश्रान्त उपाविशत्शीतलच्छायमासाद्य न्यग्रोधं बहुशाखिनम् ॥३३॥