Kanda.Sarga 6.101

तस्मिन् प्रतिहते ऽस्त्रे तु रावणो राक्षसाधिपः ।क्रोधं च द्विगुणं चक्रे क्रोधाच्चास्त्रमनन्तरम्॥

tasmin pratihate 'stre tu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |krodhaṃ ca dviguṇaṃ cakre krodhāccāstramanantaram ||

मयेन विहितं रौद्रमन्यदस्त्रं महाद्युतिः ।उत्स्रष्टुं रावणो घोरं राघवाय प्रचक्रमे॥

mayena vihitaṃ raudramanyadastraṃ mahādyutiḥ |utsraṣṭuṃ rāvaṇo ghoraṃ rāghavāya pracakrame ||

ततः शूलानि निश्चेरुर्गदाश्च मुसलानि च ।कार्मुकाद्दीप्यमानानि वज्रसाराणि सर्वशः॥

tataḥ śūlāni niścerurgadāśca musalāni ca |kārmukāddīpyamānāni vajrasārāṇi sarvaśaḥ ||

मुद्गराः कूटपाशाश्च दीप्ताश्चाशनयस्तथा ।निष्पेतुर्विविधास्तीक्ष्णा वाता इव युगक्षये॥

mudgarāḥ kūṭapāśāśca dīptāścāśanayastathā |niṣpeturvividhāstīkṣṇā vātā iva yugakṣaye ||

तदस्त्रं राघवः श्रीमानुत्तमास्त्रविदां वरः ।जघान परमास्त्रेण गान्धर्वेण महाद्युतिः॥

tadastraṃ rāghavaḥ śrīmānuttamāstravidāṃ varaḥ |jaghāna paramāstreṇa gāndharveṇa mahādyutiḥ ||

तस्मिन् प्रतिहते ऽस्त्रे तु राघवेण महात्मना ।रावणः क्रोधताम्राक्षः सौरमस्त्रमुदैरयत्॥

tasmin pratihate 'stre tu rāghaveṇa mahātmanā |rāvaṇaḥ krodhatāmrākṣaḥ sauramastramudairayat ||

ततश्चक्राणि निष्पेतुर्भास्वराणि महान्ति च ।कार्मुकाद्भीमवेगस्य दशग्रीवस्य धीमतः॥

tataścakrāṇi niṣpeturbhāsvarāṇi mahānti ca |kārmukādbhīmavegasya daśagrīvasya dhīmataḥ ||

तैरासीद्गगनं दीप्तं सम्पतद्भिरितस्ततः ।पतद्भिश्च दिशो दीप्ताश्चन्द्रसूर्यग्रहैरिव॥

tairāsīdgaganaṃ dīptaṃ sampatadbhiritastataḥ |patadbhiśca diśo dīptāścandrasūryagrahairiva ||

तानि चिच्छेद बाणौघैश्चक्राणि स तु राघवः ।आयुधानि च चित्राणि रावणस्य चमूमुखे॥

tāni ciccheda bāṇaughaiścakrāṇi sa tu rāghavaḥ |āyudhāni ca citrāṇi rāvaṇasya camūmukhe ||

तदस्त्रं तु हतं दृष्ट्वा रावणो राक्षसाधिपः ।विव्याध दशभिर्बाणै रामं सर्वेषु मर्मसु॥

tadastraṃ tu hataṃ dṛṣṭvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |vivyādha daśabhirbāṇai rāmaṃ sarveṣu marmasu ||

स विद्धो दशभिर्बाणैर्महाकार्मुकनिस्सृतैः ।रावणेन महातेजा न प्राकम्पत राघवः॥

sa viddho daśabhirbāṇairmahākārmukanissṛtaiḥ |rāvaṇena mahātejā na prākampata rāghavaḥ ||

ततो विव्याध गात्रेषु सर्वेषु समितिञ्जयः ।राघवस्तु सुसङ्क्रुद्धो रावणं बहुभिः शरैः॥

tato vivyādha gātreṣu sarveṣu samitiñjayaḥ |rāghavastu susaṅkruddho rāvaṇaṃ bahubhiḥ śaraiḥ ||

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो राघवस्यानुजो बली ।लक्ष्मणः सायकान् सप्त जग्राह परवीरहा॥

etasminnantare kruddho rāghavasyānujo balī |lakṣmaṇaḥ sāyakān sapta jagrāha paravīrahā ||

तैः सायकैर्महावेगै रावणस्य महाद्युतिः ।ध्वजं मनुष्यशीर्षं तु तस्य चिच्छेद नैकधा॥

taiḥ sāyakairmahāvegai rāvaṇasya mahādyutiḥ |dhvajaṃ manuṣyaśīrṣaṃ tu tasya ciccheda naikadhā ||

सारथेश्चापि बाणेन शिरो ज्वलितकुण्डलम् ।जहार लक्ष्मणः श्रीमान् नैर्ऋतस्य महाबलः॥

sāratheścāpi bāṇena śiro jvalitakuṇḍalam |jahāra lakṣmaṇaḥ śrīmān nairṛtasya mahābalaḥ ||

तस्य बाणैश्च चिच्छेद धनुर्गजकरोपमम् ।लक्ष्मणो राक्षसेन्द्रस्य पञ्चभिर्निशितैः शरैः॥

tasya bāṇaiśca ciccheda dhanurgajakaropamam |lakṣmaṇo rākṣasendrasya pañcabhirniśitaiḥ śaraiḥ ||

नीलमेघनिभांश्चास्य सदश्वान् पर्वतोपमान् ।जघानाप्लुत्य गदया रावणस्य विभीषणः॥

nīlameghanibhāṃścāsya sadaśvān parvatopamān |jaghānāplutya gadayā rāvaṇasya vibhīṣaṇaḥ ||

हताश्वाद्वेगवान् वेगादवप्लुत्य महारथात् ।क्रोधमाहारयत्तीव्रं भ्रातरं प्रति रावणः॥

hatāśvādvegavān vegādavaplutya mahārathāt |krodhamāhārayattīvraṃ bhrātaraṃ prati rāvaṇaḥ ||

ततः शक्तिं महाशक्तिर्दीप्तां दींप्ताशनीमिव ।विभीषणाय चिक्षेप राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्॥

tataḥ śaktiṃ mahāśaktirdīptāṃ dīṃptāśanīmiva |vibhīṣaṇāya cikṣepa rākṣasendraḥ pratāpavān ||

अप्राप्तामेव तां बाणैस्त्रिभिश्चिच्छेद लक्ष्मणः ।अथोदतिष्ठत् सन्नादो वानराणां तदा रणे॥

aprāptāmeva tāṃ bāṇaistribhiściccheda lakṣmaṇaḥ |athodatiṣṭhat sannādo vānarāṇāṃ tadā raṇe ||

सा पपात त्रिधा च्छिन्ना शक्तिः काञ्चनमालिनी ।सविस्फुलिङ्गा ज्वलिता महोल्केव दिवश्च्युता॥

sā papāta tridhā cchinnā śaktiḥ kāñcanamālinī |savisphuliṅgā jvalitā maholkeva divaścyutā ||

ततः सम्भाविततरां कालेनापि दुरासदाम् ।जग्राह विपुलां शक्तिं दीप्यमानां स्वतेजसा॥

tataḥ sambhāvitatarāṃ kālenāpi durāsadām |jagrāha vipulāṃ śaktiṃ dīpyamānāṃ svatejasā ||

सा वेगिता बलवता रावणेन दुरासदा ।जज्वाल सुमहाघोरा शक्राशनिसमप्रभा॥

sā vegitā balavatā rāvaṇena durāsadā |jajvāla sumahāghorā śakrāśanisamaprabhā ||

एतस्मिन्नन्तरे वीरो लक्ष्मणस्तं विभीषणम् ।प्राणसंशयमापन्नं तूर्णमभ्यवपद्यत॥

etasminnantare vīro lakṣmaṇastaṃ vibhīṣaṇam |prāṇasaṃśayamāpannaṃ tūrṇamabhyavapadyata ||

तं विमोक्षयितुं वीरश्चापमायम्य लक्ष्मणः ।रावणं शक्तिहस्तं वै शरवर्षैरवाकिरत्॥

taṃ vimokṣayituṃ vīraścāpamāyamya lakṣmaṇaḥ |rāvaṇaṃ śaktihastaṃ vai śaravarṣairavākirat ||

कीर्यमाणः शरौघेण विसृष्टेन महात्मना ।स प्रहर्तुं मनश्चक्रे विमुखीकृतविक्रमः॥

kīryamāṇaḥ śaraugheṇa visṛṣṭena mahātmanā |sa prahartuṃ manaścakre vimukhīkṛtavikramaḥ ||

मोक्षितं भ्रातरं दृष्ट्वा लक्ष्मणेन स रावणः ।लक्ष्मणाभिमुखस्तिष्ठन्निदं वचनमब्रवीत्॥

mokṣitaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇena sa rāvaṇaḥ |lakṣmaṇābhimukhastiṣṭhannidaṃ vacanamabravīt ||

मोक्षितस्ते बलश्लाघिन् यस्मादेवं विभीषणः ।विमुच्य राक्षसं शक्तिस्त्वयीयं विनिपात्यते॥

mokṣitaste balaślāghin yasmādevaṃ vibhīṣaṇaḥ |vimucya rākṣasaṃ śaktistvayīyaṃ vinipātyate ||

एषा ते हृदयं भित्त्वा शक्तिर्लोहितलक्षणा ।मद्बाहुपरिघोत्सृष्टा प्राणानादाय यास्यति॥

eṣā te hṛdayaṃ bhittvā śaktirlohitalakṣaṇā |madbāhuparighotsṛṣṭā prāṇānādāya yāsyati ||

इत्येवमुक्त्वा तां शक्तिमष्टघण्टां महास्वनाम् ।मयेन मायाविहिताममोघां शत्रुघातिनीम्॥

ityevamuktvā tāṃ śaktimaṣṭaghaṇṭāṃ mahāsvanām |mayena māyāvihitāmamoghāṃ śatrughātinīm ||

लक्ष्मणाय समुद्दिश्य ज्वलन्तीमिव तेजसा ।रावणः परमक्रुद्धश्चिक्षेप च ननाद च॥

lakṣmaṇāya samuddiśya jvalantīmiva tejasā |rāvaṇaḥ paramakruddhaścikṣepa ca nanāda ca ||

सा क्षिप्ता भीमवेगेन शक्राशनिसमस्वना ।शक्तिरभ्यपतद्वेगाल्लक्ष्मणं रणमूर्धनि॥

sā kṣiptā bhīmavegena śakrāśanisamasvanā |śaktirabhyapatadvegāllakṣmaṇaṃ raṇamūrdhani ||

तामनुव्याहरच्छक्तिमापतन्तीं स राघवः ।स्वस्त्यस्तु लक्ष्मणायेति मोघा भव हतोद्यमा॥

tāmanuvyāharacchaktimāpatantīṃ sa rāghavaḥ |svastyastu lakṣmaṇāyeti moghā bhava hatodyamā ||

रावणेन रणे शक्तिः क्रुद्धेनाशीविषोपमा ।मुक्ता ऽ ऽशूरस्यभीतस्य लक्ष्मणस्य ममज्ज सा॥

rāvaṇena raṇe śaktiḥ kruddhenāśīviṣopamā |muktā ' 'śūrasyabhītasya lakṣmaṇasya mamajja sā ||

न्यपतत् सा महावेगा लक्ष्मणस्य महोरसि ।जिह्वेवोरगराजस्य दीप्यमाना महाद्युतिः॥

nyapatat sā mahāvegā lakṣmaṇasya mahorasi |jihvevoragarājasya dīpyamānā mahādyutiḥ ||

ततो रावणवेगेन सुदूरमवगाढया ।शक्त्या निर्भिन्नहृदयः पपात भुवि लक्ष्मणः॥

tato rāvaṇavegena sudūramavagāḍhayā |śaktyā nirbhinnahṛdayaḥ papāta bhuvi lakṣmaṇaḥ ||

तदवस्थं समीपस्थो लक्ष्मणं प्रेक्ष्य राघवः ।भ्रातृस्नेहान्महातेजा विषण्णहृदयो ऽभवत्॥

tadavasthaṃ samīpastho lakṣmaṇaṃ prekṣya rāghavaḥ |bhrātṛsnehānmahātejā viṣaṇṇahṛdayo 'bhavat ||

स मुहूर्तमनुध्याय बाष्पव्याकुललोचनः ।बभूव संरब्धतरो युगान्त इव पावकः॥

sa muhūrtamanudhyāya bāṣpavyākulalocanaḥ |babhūva saṃrabdhataro yugānta iva pāvakaḥ ||

न विषादस्य कालो ऽयमिति सञ्चिन्त्य राघवः ।चक्रे सुतुमुलं युद्धं रावणस्य वधे धृतः ।सर्वयत्नेन महता लक्ष्मणं सन्निरीक्ष्य च॥

na viṣādasya kālo 'yamiti sañcintya rāghavaḥ |cakre sutumulaṃ yuddhaṃ rāvaṇasya vadhe dhṛtaḥ |sarvayatnena mahatā lakṣmaṇaṃ sannirīkṣya ca ||

स ददर्श ततो रामः शक्त्या भिन्नं महाहवे ।लक्ष्मणं रुधिरादिग्धं सपन्नगमिवाचलम्॥

sa dadarśa tato rāmaḥ śaktyā bhinnaṃ mahāhave |lakṣmaṇaṃ rudhirādigdhaṃ sapannagamivācalam ||

तामपि प्रहितां शक्तिं रावणेन बलीयसा ।यत्नतस्ते हरिश्रेष्ठा न शेकुरवमर्दितुम्॥

tāmapi prahitāṃ śaktiṃ rāvaṇena balīyasā |yatnataste hariśreṣṭhā na śekuravamarditum ||

अर्दिताश्चैव बाणौघैः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा॥

arditāścaiva bāṇaughaiḥ kṣiprahastena rakṣasā ||

सौमित्रिं सा विनिर्भिद्य प्रविष्टा धरणीतलम्॥

saumitriṃ sā vinirbhidya praviṣṭā dharaṇītalam ||

तां कराभ्यां परामृश्य रामः शक्तिं भयावहाम् ।बभञ्ज समरे क्रुद्धो बलवान् विचकर्ष च॥

tāṃ karābhyāṃ parāmṛśya rāmaḥ śaktiṃ bhayāvahām |babhañja samare kruddho balavān vicakarṣa ca ||

तस्य निष्कर्षतः शक्तिं रावणेन बलीयसा ।शराः सर्वेषु गात्रेषु पातिता मर्मभेदिनः॥

tasya niṣkarṣataḥ śaktiṃ rāvaṇena balīyasā |śarāḥ sarveṣu gātreṣu pātitā marmabhedinaḥ ||

अचिन्तयित्वा तान् बाणान् समाश्लिष्य च लक्ष्णमम् ।अब्रवीच्छ हनूमन्तं सुग्रीवं चैव राघवः॥

acintayitvā tān bāṇān samāśliṣya ca lakṣṇamam |abravīccha hanūmantaṃ sugrīvaṃ caiva rāghavaḥ ||

लक्ष्मणं परिवार्येह तिष्ठध्वं वानरोत्तमाः॥

lakṣmaṇaṃ parivāryeha tiṣṭhadhvaṃ vānarottamāḥ ||

पराक्रमस्य कालो ऽयं सम्प्राप्तो मे चिरेप्सितः ।पापात्मा ऽयं दशग्रीवो वध्यतां पापनिश्चयः ।काङ्क्षतः स्तोककस्येव घर्मान्ते मेघदर्शनम्॥

parākramasya kālo 'yaṃ samprāpto me cirepsitaḥ |pāpātmā 'yaṃ daśagrīvo vadhyatāṃ pāpaniścayaḥ |kāṅkṣataḥ stokakasyeva gharmānte meghadarśanam ||

अस्मिन् मुहूर्ते न चिरात् सत्यं प्रतिशृणोमि वः ।अरावणमरामं वा जगद्द्रक्ष्यथ वानराः॥

asmin muhūrte na cirāt satyaṃ pratiśṛṇomi vaḥ |arāvaṇamarāmaṃ vā jagaddrakṣyatha vānarāḥ ||

राज्यनाशं वने वासं दण्डके परिधावनम् ।वैदेह्याश्च परामर्शं रक्षोभिश्च समागमम्॥

rājyanāśaṃ vane vāsaṃ daṇḍake paridhāvanam |vaidehyāśca parāmarśaṃ rakṣobhiśca samāgamam ||

प्राप्तं दुःखं महद्घोरं क्लेशं च निरयोपमम् ।अद्य सर्वमहं त्यक्ष्ये निहत्वा रावणं रणे॥

prāptaṃ duḥkhaṃ mahadghoraṃ kleśaṃ ca nirayopamam |adya sarvamahaṃ tyakṣye nihatvā rāvaṇaṃ raṇe ||

यदर्थं वानरं सैन्यं समानीतमिदं मया ।सुग्रीवश्च कृतो राज्ये निहत्वा वालिनं रणे॥

yadarthaṃ vānaraṃ sainyaṃ samānītamidaṃ mayā |sugrīvaśca kṛto rājye nihatvā vālinaṃ raṇe ||

यदर्थं सागरः क्रान्तः सेतुर्बद्धश्च सागरे ।सो ऽयमद्य रणे पापश्चक्षुर्विषयमागतः॥

yadarthaṃ sāgaraḥ krāntaḥ seturbaddhaśca sāgare |so 'yamadya raṇe pāpaścakṣurviṣayamāgataḥ ||

चक्षुर्विषयमागम्य नायं जीवितुमर्हति ।दृष्टिं दृष्टिविषस्येव सर्पस्य मम रावणः॥

cakṣurviṣayamāgamya nāyaṃ jīvitumarhati |dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviṣasyeva sarpasya mama rāvaṇaḥ ||

स्वस्थाः पश्यत दुर्धर्षा युद्धं वानरपुङ्गवाः ।आसीनाः पर्वताग्रेषु ममेदं रावणस्य च॥

svasthāḥ paśyata durdharṣā yuddhaṃ vānarapuṅgavāḥ |āsīnāḥ parvatāgreṣu mamedaṃ rāvaṇasya ca ||

अद्य रामस्य रामत्वं पश्यन्तु मम संयुगे ।त्रयो लोकाः सगन्धर्वाः सदेवाः सर्षिचारणाः॥

adya rāmasya rāmatvaṃ paśyantu mama saṃyuge |trayo lokāḥ sagandharvāḥ sadevāḥ sarṣicāraṇāḥ ||

अद्य कर्म करिष्यामि यल्लोकाः सचराचराः ।सदेवाः कथयिष्यन्ति यावद्भूमिर्धरिष्यति ।समागम्य सदा लोके यथा युद्धं प्रवर्तितम्॥

adya karma kariṣyāmi yallokāḥ sacarācarāḥ |sadevāḥ kathayiṣyanti yāvadbhūmirdhariṣyati |samāgamya sadā loke yathā yuddhaṃ pravartitam ||

एवमुक्त्वा शितैर्बाणैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।आजघान दशग्रीवं रणे रामः समाहितः॥

evamuktvā śitairbāṇaistaptakāñcanabhūṣaṇaiḥ |ājaghāna daśagrīvaṃ raṇe rāmaḥ samāhitaḥ ||

अथ प्रदीप्तैर्नाराचैर्मुसलैश्चापि रावणः ।अभ्यवर्षत्तदा रामं धाराभिरिव तोयदः॥

atha pradīptairnārācairmusalaiścāpi rāvaṇaḥ |abhyavarṣattadā rāmaṃ dhārābhiriva toyadaḥ ||

रामरावणमुक्तानामन्योन्यमभिनिघ्नताम् ।शराणां च शराणां च बभूव तुमुलः स्वनः॥

rāmarāvaṇamuktānāmanyonyamabhinighnatām |śarāṇāṃ ca śarāṇāṃ ca babhūva tumulaḥ svanaḥ ||

ते भिन्नाश्च विकीर्णाश्च रामरावणयोः शराः ।अन्तरिक्षात् प्रदीप्ताग्रा निपेतुर्धरणीतले॥

te bhinnāśca vikīrṇāśca rāmarāvaṇayoḥ śarāḥ |antarikṣāt pradīptāgrā nipeturdharaṇītale ||

तयोर्ज्यातलनिर्घोषो रामरावणयोर्महान् ।त्रासनः सर्वभूतानां सम्बभूवाद्भुतोपमः॥

tayorjyātalanirghoṣo rāmarāvaṇayormahān |trāsanaḥ sarvabhūtānāṃ sambabhūvādbhutopamaḥ ||

स कीर्यमाणः शरजालवृष्टिभिर्महात्मना दीप्तधनुष्मता ऽर्दितः ।भयात् प्रदुद्राव समेत्य रावणो यथा ऽनिलेनाभिहतो बलाहकः॥

sa kīryamāṇaḥ śarajālavṛṣṭibhirmahātmanā dīptadhanuṣmatā 'rditaḥ |bhayāt pradudrāva sametya rāvaṇo yathā 'nilenābhihato balāhakaḥ ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे एकोत्तरशततमः सर्गः॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekottaraśatatamaḥ sargaḥ ||