Kanda.Sarga 6.102

शक्त्या विनिहतं दृष्ट्वा रावणेन बलीयसा ।लक्ष्मणं समरे शूरं रुधिरौघपरिप्लुतम्॥

śaktyā vinihataṃ dṛṣṭvā rāvaṇena balīyasā |lakṣmaṇaṃ samare śūraṃ rudhiraughapariplutam ||

स दत्त्वा तुमुलं युद्धं रावणस्य दुरात्मनः ।विसृजन्नेव बाणौघान् सुषेणं वाक्यमब्रवीत्॥

sa dattvā tumulaṃ yuddhaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ |visṛjanneva bāṇaughān suṣeṇaṃ vākyamabravīt ||

एष रावणवीर्येण लक्ष्मणः पतितः क्षितौ ।सर्पवद्वेष्टते वीरो मम शोकमुदीरयन्॥

eṣa rāvaṇavīryeṇa lakṣmaṇaḥ patitaḥ kṣitau |sarpavadveṣṭate vīro mama śokamudīrayan ||

शोणितार्द्रमिमं वीरं प्राणैरिष्टतमं मम ।पश्यतो मम का शक्तिर्योद्धुं पर्याकुलात्मनः॥

śoṇitārdramimaṃ vīraṃ prāṇairiṣṭatamaṃ mama |paśyato mama kā śaktiryoddhuṃ paryākulātmanaḥ ||

अयं स समरश्लाघी भ्राता मे शुभलक्षणः ।यदि पञ्चत्वमापन्नः प्राणैर्मे किं सुखेन च॥

ayaṃ sa samaraślāghī bhrātā me śubhalakṣaṇaḥ |yadi pañcatvamāpannaḥ prāṇairme kiṃ sukhena ca ||

लज्जतीव हि मे वीर्यं भ्रश्यतीव कराद्धनुः ।सायका व्यवसीदन्ति दृष्टिर्बाष्पवशं गता ।अवसीदन्ति गात्राणि स्वप्नयाने नृणामिव॥

lajjatīva hi me vīryaṃ bhraśyatīva karāddhanuḥ |sāyakā vyavasīdanti dṛṣṭirbāṣpavaśaṃ gatā |avasīdanti gātrāṇi svapnayāne nṛṇāmiva ||

चिन्ता मे वर्धते तीव्रा मुमूर्षा चोपजायते ॥ ६.१०२.७ ॥सीदन्ति दृष्टिर्बाष्पवशं गता ।भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा रावणेन दुरात्मना ॥ ६.१०२.८ ॥।सीदन्ति दृष्टिर्बाष्पवशं गता ।विनिष्टनन्तं दुःखार्थं मर्मण्यभिहतं भृशम् ।राघवो भ्रातरं दृष्ट्वा प्रियं प्राणं बहिश्चरम् ।दुःखेन महता ऽ ऽविष्टो ध्यानशोकपरायणः॥

cintā me vardhate tīvrā mumūrṣā copajāyate || 6.102.7 ||sīdanti dṛṣṭirbāṣpavaśaṃ gatā |bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāvaṇena durātmanā || 6.102.8 || |sīdanti dṛṣṭirbāṣpavaśaṃ gatā |viniṣṭanantaṃ duḥkhārthaṃ marmaṇyabhihataṃ bhṛśam |rāghavo bhrātaraṃ dṛṣṭvā priyaṃ prāṇaṃ bahiścaram |duḥkhena mahatā ' 'viṣṭo dhyānaśokaparāyaṇaḥ ||

परं विषादमापन्नो विललापाकुलेन्द्रियः॥

paraṃ viṣādamāpanno vilalāpākulendriyaḥ ||

न हि युद्धेन मे कार्यं नैव प्राणैर्न सीतया ।भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं रणपांसुषु॥

na hi yuddhena me kāryaṃ naiva prāṇairna sītayā |bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ raṇapāṃsuṣu ||

किं मे राज्येन किं प्राणैर्युद्धे कार्यं न विद्यते ।यत्रायं निहतः शेते रणमूर्धनि लक्ष्मणः॥

kiṃ me rājyena kiṃ prāṇairyuddhe kāryaṃ na vidyate |yatrāyaṃ nihataḥ śete raṇamūrdhani lakṣmaṇaḥ ||

देशे देशे कलत्राणि देशे देशे च बान्धवाः ।तं तु देशं न पश्यामि यत्र भ्राता सहोदरः॥

deśe deśe kalatrāṇi deśe deśe ca bāndhavāḥ |taṃ tu deśaṃ na paśyāmi yatra bhrātā sahodaraḥ ||

इत्यवं विलपन्तं तं शोकविह्वलितेन्द्रियम् ।विवेष्टमानं करुणमुच्छ्वसन्तं पुनःपुनः ।राममाश्वासयन् वीरः सुषेणो वाक्यमब्रवीत्॥

ityavaṃ vilapantaṃ taṃ śokavihvalitendriyam |viveṣṭamānaṃ karuṇamucchvasantaṃ punaḥpunaḥ |rāmamāśvāsayan vīraḥ suṣeṇo vākyamabravīt ||

न मृतो ऽयं महाबाहो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः ।न चास्य विकृतं वक्त्रं नापि श्यावं न निष्प्रभम्॥

na mṛto 'yaṃ mahābāho lakṣmaṇo lakṣmivardhanaḥ |na cāsya vikṛtaṃ vaktraṃ nāpi śyāvaṃ na niṣprabham ||

सुप्रभं च प्रसन्नं च मुखमस्याभिलक्ष्यते ।पद्मरक्ततलौ हस्तौ सुप्रसन्ने च लोचने॥

suprabhaṃ ca prasannaṃ ca mukhamasyābhilakṣyate |padmaraktatalau hastau suprasanne ca locane ||

एवं न विद्यते रूपं गतासूनां विशाम्पते ।दीर्घायुषस्तु ये मर्त्यास्तेषां तु मुखमीद्दशम्॥

evaṃ na vidyate rūpaṃ gatāsūnāṃ viśāmpate |dīrghāyuṣastu ye martyāsteṣāṃ tu mukhamīddaśam ||

नायं प्रेतत्वमापन्नो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः ।मा विषादं कृथा वीर सप्राणो ऽयमरिन्दमः॥

nāyaṃ pretatvamāpanno lakṣmaṇo lakṣmivardhanaḥ |mā viṣādaṃ kṛthā vīra saprāṇo 'yamarindamaḥ ||

आख्यास्यते प्रसुप्तस्य स्रस्तगात्रस्य भूतले ।सोच्छ्वासं हृदयं वीर कम्पमानं मुहुर्मुहुः॥

ākhyāsyate prasuptasya srastagātrasya bhūtale |socchvāsaṃ hṛdayaṃ vīra kampamānaṃ muhurmuhuḥ ||

एवमुक्त्वा तु वाक्यज्ञः सुषेणो राघवं वचः ।हनुमन्तमुवाचेदं हनुमन्तमभित्वरन्॥

evamuktvā tu vākyajñaḥ suṣeṇo rāghavaṃ vacaḥ |hanumantamuvācedaṃ hanumantamabhitvaran ||

सौम्य शीघ्रमितो गत्वा शैलमोषधिपर्वतम् ।पूर्वं ते कथितो यो ऽसौ वीर जाम्बवता शुभः॥

saumya śīghramito gatvā śailamoṣadhiparvatam |pūrvaṃ te kathito yo 'sau vīra jāmbavatā śubhaḥ ||

दक्षिणे शिखरे तस्य जातमोषधिमानय ।विशल्यकरणीं नाम विशल्यकरणीं शुभाम्॥

dakṣiṇe śikhare tasya jātamoṣadhimānaya |viśalyakaraṇīṃ nāma viśalyakaraṇīṃ śubhām ||

सवर्णकरणीं चापि तथा सञ्जीवनीमपि ।सन्धानकरणीं चापि गत्वा शीघ्रमिहानय॥

savarṇakaraṇīṃ cāpi tathā sañjīvanīmapi |sandhānakaraṇīṃ cāpi gatvā śīghramihānaya ||

सञ्जीवनार्थं वीरस्य लक्ष्मणस्य महात्मनः ।इत्येवमुक्तो हनुमान् गत्वा चौषधिपर्वतम् ।चिन्तामभ्यगमच्छ्रीमानजानंस्तां महौषधिम्॥

sañjīvanārthaṃ vīrasya lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |ityevamukto hanumān gatvā cauṣadhiparvatam |cintāmabhyagamacchrīmānajānaṃstāṃ mahauṣadhim ||

अस्मिन् हि शिखरे जातामोषधीं तां सुखावहाम् ।प्रतर्केणावगच्छामि सुषेणो ऽप्येवमब्रवीत्॥

asmin hi śikhare jātāmoṣadhīṃ tāṃ sukhāvahām |pratarkeṇāvagacchāmi suṣeṇo 'pyevamabravīt ||

अगृह्य यदि गच्छामि विशल्यकरणीमहम् ।कालात्ययेन दोषः स्याद्वैक्लव्यं च महद्भवेत्॥

agṛhya yadi gacchāmi viśalyakaraṇīmaham |kālātyayena doṣaḥ syādvaiklavyaṃ ca mahadbhavet ||

इति सञ्चिन्त्य हनुमान् गत्वा क्षिप्रं महाबलः ।आसाद्य पर्वतश्रेष्ठं त्रिः प्रकम्प्य गिरेः शिरः॥

iti sañcintya hanumān gatvā kṣipraṃ mahābalaḥ |āsādya parvataśreṣṭhaṃ triḥ prakampya gireḥ śiraḥ ||

फुल्लनानातरुगणं समुत्पाट्य महाबलः ।गृहीत्वा हरिशार्दूलो हस्ताभ्यां समतोलयत्॥

phullanānātarugaṇaṃ samutpāṭya mahābalaḥ |gṛhītvā hariśārdūlo hastābhyāṃ samatolayat ||

स नीलमिव जीमूतं तोयपूर्णं नभस्थलात् ।आपपात गृहीत्वा तु हनुमान् शिखरं गिरेः॥

sa nīlamiva jīmūtaṃ toyapūrṇaṃ nabhasthalāt |āpapāta gṛhītvā tu hanumān śikharaṃ gireḥ ||

समागम्य महावेगः सन्न्यस्य शिखरं गिरेः ।विश्रम्य किञ्चिद्धनुमान् सुषेणमिदमब्रवीत्॥

samāgamya mahāvegaḥ sannyasya śikharaṃ gireḥ |viśramya kiñciddhanumān suṣeṇamidamabravīt ||

ओषधिं नावगच्छामि तामहं हरिपुङ्गव ।तदिदं शिखरं कृत्स्नं गिरेस्तस्याहृतं मया॥

oṣadhiṃ nāvagacchāmi tāmahaṃ haripuṅgava |tadidaṃ śikharaṃ kṛtsnaṃ girestasyāhṛtaṃ mayā ||

एवं कथयमानं तं प्रशस्य पवनात्मजम् ।सुषेणो वानरश्रेष्ठो जग्राहोत्पाट्य चौषधीम्॥

evaṃ kathayamānaṃ taṃ praśasya pavanātmajam |suṣeṇo vānaraśreṣṭho jagrāhotpāṭya cauṣadhīm ||

विस्मितास्तु बभूवुस्ते रणे वानरराक्षसाः ।दृष्ट्वा हनुमतः कर्म सुरैरपि सुदुष्करम्॥

vismitāstu babhūvuste raṇe vānararākṣasāḥ |dṛṣṭvā hanumataḥ karma surairapi suduṣkaram ||

ततः सङ्क्षोदयित्वा तामोषधीं वानरोत्तमः ।लक्ष्मणस्य ददौ नस्तः सुषेणः सुमहाद्युतेः॥

tataḥ saṅkṣodayitvā tāmoṣadhīṃ vānarottamaḥ |lakṣmaṇasya dadau nastaḥ suṣeṇaḥ sumahādyuteḥ ||

सशल्यस्तां समाघ्राय लक्ष्मणः परवीरहा ।विशल्यो विरुजः शीघ्रमुदतिष्ठन्महीतलात्॥

saśalyastāṃ samāghrāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā |viśalyo virujaḥ śīghramudatiṣṭhanmahītalāt ||

तमुत्थितं ते हरयो भूतलात् प्रेक्ष्य लक्ष्मणम् ।साधु साध्विति सुप्रीताः सुषेणं प्रत्यपूजयन्॥

tamutthitaṃ te harayo bhūtalāt prekṣya lakṣmaṇam |sādhu sādhviti suprītāḥ suṣeṇaṃ pratyapūjayan ||

एह्येहीत्यब्रवीद्रामो लक्ष्मणं परवीरहा ।सस्वजे स्नेहगाढं च बाष्पपार्याकुलेक्षणः॥

ehyehītyabravīdrāmo lakṣmaṇaṃ paravīrahā |sasvaje snehagāḍhaṃ ca bāṣpapāryākulekṣaṇaḥ ||

अब्रवीच्च परिष्वज्य सौमित्रिं राघवस्तदा ।दिष्ट्या त्वां वीर पश्यामि मरणात् पुनरागतम्॥

abravīcca pariṣvajya saumitriṃ rāghavastadā |diṣṭyā tvāṃ vīra paśyāmi maraṇāt punarāgatam ||

न हि मे जीवितेनार्थः सीतया चापि लक्ष्मण ।को हि मे विजयेनार्थस्त्वयि पञ्चत्वमागते॥

na hi me jīvitenārthaḥ sītayā cāpi lakṣmaṇa |ko hi me vijayenārthastvayi pañcatvamāgate ||

इत्येवं वदतस्तस्य राघवस्य महात्मनः ।खिन्नः शिथिलया वाचा लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्॥

ityevaṃ vadatastasya rāghavasya mahātmanaḥ |khinnaḥ śithilayā vācā lakṣmaṇo vākyamabravīt ||

तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय पुरा सत्यपराक्रम ।लघुः कश्चिदिवासत्त्वो नैवं वक्तुमिहार्हसि॥

tāṃ pratijñāṃ pratijñāya purā satyaparākrama |laghuḥ kaścidivāsattvo naivaṃ vaktumihārhasi ||

न हि प्रतिज्ञां कुर्वन्ति वितथां साधवो ऽनघ ।लक्षणं हि महत्त्वस्य प्रतिज्ञापरिपालनम्॥

na hi pratijñāṃ kurvanti vitathāṃ sādhavo 'nagha |lakṣaṇaṃ hi mahattvasya pratijñāparipālanam ||

नैराश्यमुपगन्तुं ते तदलं मत्कृते ऽनघ ।वधेन रावणस्याद्य प्रतिज्ञामनुपालय॥

nairāśyamupagantuṃ te tadalaṃ matkṛte 'nagha |vadhena rāvaṇasyādya pratijñāmanupālaya ||

न जीवन् यास्यते शत्रुस्तव बाणपथं गतः ।नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य सिंहस्येव महागजः॥

na jīvan yāsyate śatrustava bāṇapathaṃ gataḥ |nardatastīkṣṇadaṃṣṭrasya siṃhasyeva mahāgajaḥ ||

अहं तु वधमिच्छामि शीघ्रमस्य दुरात्मनः ।यावदस्तं न यात्येष कृतकर्मा दिवाकरः॥

ahaṃ tu vadhamicchāmi śīghramasya durātmanaḥ |yāvadastaṃ na yātyeṣa kṛtakarmā divākaraḥ ||

यदि वधमिच्छसि रावणस्य सङ्ख्ये यदि च कृतां त्वमिहेच्छसि प्रतिज्ञाम् ।यदि तव राजवरात्मजाभिलाषः कुरु च वचो मम शीघ्रमद्यवीर॥

yadi vadhamicchasi rāvaṇasya saṅkhye yadi ca kṛtāṃ tvamihecchasi pratijñām |yadi tava rājavarātmajābhilāṣaḥ kuru ca vaco mama śīghramadyavīra ||