Loading
Valmiki Ramayana · 52 verses
Read this chapter as a bookइति प्रतिसमादिष्टो हनुमान् मारुतात्मजः ।प्रविवेश पुरीं लङ्कां पूज्यमानो निशाचरैः॥
iti pratisamādiṣṭo hanumān mārutātmajaḥ |praviveśa purīṃ laṅkāṃ pūjyamāno niśācaraiḥ ||
प्रविश्य च महातेजा रावणस्य निवेशनम् ।ददर्श मृजया हीनां सातङ्कामिव रोहिणीम् ।वृक्षमूले निरानन्दां राक्षसीभिः समावृताम्॥
praviśya ca mahātejā rāvaṇasya niveśanam |dadarśa mṛjayā hīnāṃ sātaṅkāmiva rohiṇīm |vṛkṣamūle nirānandāṃ rākṣasībhiḥ samāvṛtām ||
निभृतः प्रणतः प्रह्वः सो ऽभिगम्याभिवाद्य च॥
nibhṛtaḥ praṇataḥ prahvaḥ so 'bhigamyābhivādya ca ||
दृष्ट्वा तमागतं देवी हनुमन्तं महाबलम् ।तूष्णीमास्त तदा दृष्ट्वा स्मृत्वा प्रमुदिता ऽभवत्॥
dṛṣṭvā tamāgataṃ devī hanumantaṃ mahābalam |tūṣṇīmāsta tadā dṛṣṭvā smṛtvā pramuditā 'bhavat ||
सौम्यं दृष्ट्वा मुखं तस्या हनुमान् प्लवगोत्तमः ।रामस्य वचनं सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे॥
saumyaṃ dṛṣṭvā mukhaṃ tasyā hanumān plavagottamaḥ |rāmasya vacanaṃ sarvamākhyātumupacakrame ||
वैदेहि कुशली रामः सहसुग्रीवलक्ष्मणः ।विभीषणसहायश्च हरीणां सहितो बलैः॥
vaidehi kuśalī rāmaḥ sahasugrīvalakṣmaṇaḥ |vibhīṣaṇasahāyaśca harīṇāṃ sahito balaiḥ ||
कुशलं चाहु सिद्धार्थो हतशत्रुररिन्दमः॥
kuśalaṃ cāhu siddhārtho hataśatrurarindamaḥ ||
विभीषणसहायेन रामेण हरिभिः सह ।निहतो रावणो देवि लक्ष्मणस्य नयेन च॥
vibhīṣaṇasahāyena rāmeṇa haribhiḥ saha |nihato rāvaṇo devi lakṣmaṇasya nayena ca ||
पृष्ट्वा तु कुशलं रामो वीरस्त्वां रघुनन्दनः ।अब्रवीत् परमप्रीतः कृतार्थेनान्तरात्मना॥
pṛṣṭvā tu kuśalaṃ rāmo vīrastvāṃ raghunandanaḥ |abravīt paramaprītaḥ kṛtārthenāntarātmanā ||
प्रियमाख्यामि ते देवि त्वां तु भूयः सभाजये ।दिष्ट्या जीवसि धर्मज्ञे जयेन मम संयुगे॥
priyamākhyāmi te devi tvāṃ tu bhūyaḥ sabhājaye |diṣṭyā jīvasi dharmajñe jayena mama saṃyuge ||
लब्धो नो विजयः सीते स्वस्था भव गतव्यथा ।रावणश्च हतः शत्रुर्लङ्का चेयं वशे स्थिता॥
labdho no vijayaḥ sīte svasthā bhava gatavyathā |rāvaṇaśca hataḥ śatrurlaṅkā ceyaṃ vaśe sthitā ||
मया ह्यलब्धनिद्रेण दृढेन तव निर्जये ।प्रतिज्ञैषा विनिस्तीर्णा बद्ध्वा सेतुं महोदधौ॥
mayā hyalabdhanidreṇa dṛḍhena tava nirjaye |pratijñaiṣā vinistīrṇā baddhvā setuṃ mahodadhau ||
सम्भ्रमश्च न गन्तव्यो वर्तन्त्या रावणालये ।विभीषणविधेयं हि लङ्कैश्वर्यमिदं कृतम्॥
sambhramaśca na gantavyo vartantyā rāvaṇālaye |vibhīṣaṇavidheyaṃ hi laṅkaiśvaryamidaṃ kṛtam ||
तदाश्वसिहि विश्वस्ता स्वगृहे परिवर्तसे ।अयं चाभ्येति संहृष्टस्त्वद्दर्शनसमुत्सुकः॥
tadāśvasihi viśvastā svagṛhe parivartase |ayaṃ cābhyeti saṃhṛṣṭastvaddarśanasamutsukaḥ ||
एवमुक्ता समुत्पत्य सीता शशिनिभानना ।प्रहर्षेणावरुद्धा सा व्याजहार न किञ्चन॥
evamuktā samutpatya sītā śaśinibhānanā |praharṣeṇāvaruddhā sā vyājahāra na kiñcana ||
अब्रवीच्च हरिश्रेष्ठः सीतामप्रतिजल्पतीम् ।किं नु चिन्तयसे देवि किं नु मां नाभिभाषसे॥
abravīcca hariśreṣṭhaḥ sītāmapratijalpatīm |kiṃ nu cintayase devi kiṃ nu māṃ nābhibhāṣase ||
एवमुक्ता हनुमता सीता धर्मे व्यवस्थिता ।अब्रवीत् परमप्रीता हर्षगद्गदया गिरा॥
evamuktā hanumatā sītā dharme vyavasthitā |abravīt paramaprītā harṣagadgadayā girā ||
प्रियमेतदुपश्रुत्य भर्तुर्विजयसंश्रितम् ।प्रहर्षवशमापन्ना निर्वाक्या ऽस्मि क्षणान्तरम्॥
priyametadupaśrutya bharturvijayasaṃśritam |praharṣavaśamāpannā nirvākyā 'smi kṣaṇāntaram ||
न हि पश्यामि सदृशं चिन्तयन्ती प्लवङ्गम ।मत्प्रियाख्यानाकस्येह तव प्रत्यभिनन्दनम्॥
na hi paśyāmi sadṛśaṃ cintayantī plavaṅgama |matpriyākhyānākasyeha tava pratyabhinandanam ||
न हि पश्यामि तत् सौम्य पृथिव्यामपि वानर ।सदृशं मत्प्रियाख्याने तव दातुं भवेत् समम्॥
na hi paśyāmi tat saumya pṛthivyāmapi vānara |sadṛśaṃ matpriyākhyāne tava dātuṃ bhavet samam ||
हिरण्यं वा सुवर्णं वा रत्नानि विविधानि च ।राज्यं वा त्रिषु लोकेषु नैतदर्हति भाषितुम्॥
hiraṇyaṃ vā suvarṇaṃ vā ratnāni vividhāni ca |rājyaṃ vā triṣu lokeṣu naitadarhati bhāṣitum ||
एवमुक्तस्तु वैदेह्या प्रत्युवाच प्लवङ्गमः ।गृहीतप्राञ्जलिर्वाक्यं सीतायाः प्रमुखे स्थितः॥
evamuktastu vaidehyā pratyuvāca plavaṅgamaḥ |gṛhītaprāñjalirvākyaṃ sītāyāḥ pramukhe sthitaḥ ||
भर्तुः प्रियहिते युक्ते भर्तुर्विजयकाङ्क्षिणि ।स्निग्धमेवंविधं वाक्यं त्वमेवार्हसि भाषितुम्॥
bhartuḥ priyahite yukte bharturvijayakāṅkṣiṇi |snigdhamevaṃvidhaṃ vākyaṃ tvamevārhasi bhāṣitum ||
तवैतद्वचनं सौम्ये सारवत् स्निग्धमेव च ।रत्नौघाद्विविधाच्चापि देवराज्याद्विशिष्यते॥
tavaitadvacanaṃ saumye sāravat snigdhameva ca |ratnaughādvividhāccāpi devarājyādviśiṣyate ||
अर्थतश्च मया प्राप्ता देवराज्यादयो गुणाः ।हतशत्रुं विजयिनं रामं पश्यामि सुस्थितम्॥
arthataśca mayā prāptā devarājyādayo guṇāḥ |hataśatruṃ vijayinaṃ rāmaṃ paśyāmi susthitam ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मैथिली जनकात्मजा ।ततः शुभतरं वाक्यमुवाच पवनात्मजम्॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā maithilī janakātmajā |tataḥ śubhataraṃ vākyamuvāca pavanātmajam ||
अतिलक्षणसम्पन्नं माधुर्यगुणभूषितम् ।बुद्ध्या ह्यष्टाङ्गया युक्तं त्वमेवार्हसि भाषितुम्॥
atilakṣaṇasampannaṃ mādhuryaguṇabhūṣitam |buddhyā hyaṣṭāṅgayā yuktaṃ tvamevārhasi bhāṣitum ||
श्लाघनीयो ऽनिलस्य त्वं पुत्रः परमधार्मिकः ।बलं शौर्यं श्रुतं सत्त्वं विक्रमो दाक्ष्यमुत्तमम्॥
ślāghanīyo 'nilasya tvaṃ putraḥ paramadhārmikaḥ |balaṃ śauryaṃ śrutaṃ sattvaṃ vikramo dākṣyamuttamam ||
तेजः क्षमाधृतिर्धैर्यं विनीतत्वं न संशयः ।एते चान्ये च बहवो गुणास्त्वय्येव शोभनाः॥
tejaḥ kṣamādhṛtirdhairyaṃ vinītatvaṃ na saṃśayaḥ |ete cānye ca bahavo guṇāstvayyeva śobhanāḥ ||
अथोवाच पुनः सीतामसम्भ्रान्तो विनीतवत् ।प्रगृहीताञ्जलिर्हर्षात् सीतायाः प्रमुखे स्थितः॥
athovāca punaḥ sītāmasambhrānto vinītavat |pragṛhītāñjalirharṣāt sītāyāḥ pramukhe sthitaḥ ||
इमास्तु खलु राक्षस्यो यदि त्वमनुमन्यसे ।हन्तुमिच्छाम्यहं सर्वा याभिस्त्वं तर्जिता पुरा॥
imāstu khalu rākṣasyo yadi tvamanumanyase |hantumicchāmyahaṃ sarvā yābhistvaṃ tarjitā purā ||
क्लिश्यन्तीं पतिदेवां त्वामशोकवनिकां गताम्॥
kliśyantīṃ patidevāṃ tvāmaśokavanikāṃ gatām ||
घोररूपसमाचाराः क्रूराः क्रूरतरेक्षणाः ।राक्षस्यो दारुणकथा वरमेतत् प्रयच्छ मे ॥ ६.११६.३३ ॥मुष्टिभिः पाणिभिः सर्वाश्चरणैश्चैव शोभने ।इच्छामि विविधैर्घातैर्हन्तुमेताः सुदारुणाः॥
ghorarūpasamācārāḥ krūrāḥ krūratarekṣaṇāḥ |rākṣasyo dāruṇakathā varametat prayaccha me || 6.116.33 ||muṣṭibhiḥ pāṇibhiḥ sarvāścaraṇaiścaiva śobhane |icchāmi vividhairghātairhantumetāḥ sudāruṇāḥ ||
घातैर्जानुप्रहारैश्च दशनानां च पातनैः ।भक्षणैः कर्णनासानां केशानां लुञ्चनैस्तथा॥
ghātairjānuprahāraiśca daśanānāṃ ca pātanaiḥ |bhakṣaṇaiḥ karṇanāsānāṃ keśānāṃ luñcanaistathā ||
नखैः शुष्कमुखीभिश्च दारणैर्लङ्घनैर्हतैः ।निपात्य हन्तुमिच्छामि तव विप्रियकारिणीः॥
nakhaiḥ śuṣkamukhībhiśca dāraṇairlaṅghanairhataiḥ |nipātya hantumicchāmi tava vipriyakāriṇīḥ ||
एवंप्रकारैर्बहुभिर्विप्रकारैर्यशस्विनि ।हन्तुमिच्छाम्यहं देवि तवेमाः कृतकिल्बिषाः॥
evaṃprakārairbahubhirviprakārairyaśasvini |hantumicchāmyahaṃ devi tavemāḥ kṛtakilbiṣāḥ ||
एवमुक्ता हनुमता वैदेही जनकात्मजा ।उवाच धर्मसहितं हनुमन्तं यशस्विनी॥
evamuktā hanumatā vaidehī janakātmajā |uvāca dharmasahitaṃ hanumantaṃ yaśasvinī ||
राजसंश्रयवश्यानां कुर्वन्तीनां पराज्ञया ।विधेयानां च दासीनां कः कुप्येद्वानरोत्तम॥
rājasaṃśrayavaśyānāṃ kurvantīnāṃ parājñayā |vidheyānāṃ ca dāsīnāṃ kaḥ kupyedvānarottama ||
भाग्यवैषम्ययोगेन पुरादुश्चरितेन च ।मयैतत् प्राप्यते सर्वं स्वकृतं ह्युपभुज्यते॥
bhāgyavaiṣamyayogena purāduścaritena ca |mayaitat prāpyate sarvaṃ svakṛtaṃ hyupabhujyate ||
प्राप्तव्यं तु दशायोगान्मयैतदिति निश्चितम् ।दासीनां रावणस्याहं मर्षयामीह दुर्बला॥
prāptavyaṃ tu daśāyogānmayaitaditi niścitam |dāsīnāṃ rāvaṇasyāhaṃ marṣayāmīha durbalā ||
आज्ञप्ता रावणेनैता राक्षस्यो मामतर्जयन् ।हते तस्मिन्न कुर्युर्हि तर्जनं वानरोत्तम॥
ājñaptā rāvaṇenaitā rākṣasyo māmatarjayan |hate tasminna kuryurhi tarjanaṃ vānarottama ||
अयं व्याघ्रसमीपे तु पुराणो धर्मसंस्थितः ।ऋक्षेण गीतः श्लोको मे तन्निबोध प्लवङ्गम॥
ayaṃ vyāghrasamīpe tu purāṇo dharmasaṃsthitaḥ |ṛkṣeṇa gītaḥ śloko me tannibodha plavaṅgama ||
न परः पापमादत्ते परेषां पापकर्मणाम् ।समयो रक्षितव्यस्तु सन्तश्चारित्रभूषणाः॥
na paraḥ pāpamādatte pareṣāṃ pāpakarmaṇām |samayo rakṣitavyastu santaścāritrabhūṣaṇāḥ ||
पापानां वा शुभानां वा वधार्हाणां प्लवङ्गम ।कार्यं करुणमार्येण न कश्चिन्नापराध्यति॥
pāpānāṃ vā śubhānāṃ vā vadhārhāṇāṃ plavaṅgama |kāryaṃ karuṇamāryeṇa na kaścinnāparādhyati ||
लोकहिंसाविहाराणां रक्षसां कामरूपिणाम् ।कुर्वतामपि पापानि नैव कार्यमशोभनम्॥
lokahiṃsāvihārāṇāṃ rakṣasāṃ kāmarūpiṇām |kurvatāmapi pāpāni naiva kāryamaśobhanam ||
एवमुक्तस्तु हनुमान् सीतया वाक्यकोविदः ।प्रत्युवाच ततः सीतां रामपत्नीं यशस्विनीम्॥
evamuktastu hanumān sītayā vākyakovidaḥ |pratyuvāca tataḥ sītāṃ rāmapatnīṃ yaśasvinīm ||
युक्ता रामस्य भवती धर्मपत्नी यशस्विनी ।प्रतिसन्दिश मां देवि गमिष्ये यत्र राघवः॥
yuktā rāmasya bhavatī dharmapatnī yaśasvinī |pratisandiśa māṃ devi gamiṣye yatra rāghavaḥ ||
एवमुक्ता हनुमता वैदेही जनकात्मजा ।अब्रवीद्द्रष्टुमिच्छामि भर्तारं वानरोत्तम॥
evamuktā hanumatā vaidehī janakātmajā |abravīddraṣṭumicchāmi bhartāraṃ vānarottama ||
तस्यास्तद्वनं श्रुत्वा हनुमान् मारुतात्मजः ।हर्षयन् मैथिलीं वाक्यमुवाचेदं महाद्युतिः॥
tasyāstadvanaṃ śrutvā hanumān mārutātmajaḥ |harṣayan maithilīṃ vākyamuvācedaṃ mahādyutiḥ ||
पूर्णचन्द्राननं रामं द्रक्ष्यस्यार्ये सलक्ष्मणम् ।स्थिरमित्रं हतामित्रं शचीव त्रिदशेश्वरम्॥
pūrṇacandrānanaṃ rāmaṃ drakṣyasyārye salakṣmaṇam |sthiramitraṃ hatāmitraṃ śacīva tridaśeśvaram ||
तामेवमुक्त्वा राजन्तीं सीतां साक्षादिव श्रियम् ।आजगाम महावेगो हनुमान् यत्र राघवः॥
tāmevamuktvā rājantīṃ sītāṃ sākṣādiva śriyam |ājagāma mahāvego hanumān yatra rāghavaḥ ||
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे षोडशोत्तरशततमः सर्गः॥
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ṣoḍaśottaraśatatamaḥ sargaḥ ||