Loading
Valmiki Ramayana · 37 verses
Read this chapter as a bookस उवाच महाप्राज्ञमभिगम्य प्लवङ्गमः ।रामं वचनमर्थज्ञो वरं सर्वधनुष्मताम्॥
sa uvāca mahāprājñamabhigamya plavaṅgamaḥ |rāmaṃ vacanamarthajño varaṃ sarvadhanuṣmatām ||
यन्निमित्तो ऽयमारम्भः कर्मणां च फलोदयः ।तां देवीं शोकसन्तप्तां मैथिलीं द्रष्टुमर्हसि॥
yannimitto 'yamārambhaḥ karmaṇāṃ ca phalodayaḥ |tāṃ devīṃ śokasantaptāṃ maithilīṃ draṣṭumarhasi ||
सा हि शोकसमाविष्टा बाष्पपर्याकुलेक्षणा ।मैथिली विजयं श्रुत्वा तव हर्षमुपागमत्॥
sā hi śokasamāviṣṭā bāṣpaparyākulekṣaṇā |maithilī vijayaṃ śrutvā tava harṣamupāgamat ||
पूर्वकात् प्रत्ययाच्चाहमुक्तो विश्वस्तया तया ।भर्तारं द्रष्टुमिच्छामि कृतार्थं सहलक्ष्मणम्॥
pūrvakāt pratyayāccāhamukto viśvastayā tayā |bhartāraṃ draṣṭumicchāmi kṛtārthaṃ sahalakṣmaṇam ||
एवमुक्तो हनुमता रामो धर्मभृतां वरः ।अगच्छत् सहसा ध्यानमीषद्बाष्पपरिप्लुतः॥
evamukto hanumatā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |agacchat sahasā dhyānamīṣadbāṣpapariplutaḥ ||
दीर्घमुष्णं विनिश्वस्य मेदिनीमवलोकयन् ।उवाच मेघसङ्काशं विभीषणमुपस्थितम्॥
dīrghamuṣṇaṃ viniśvasya medinīmavalokayan |uvāca meghasaṅkāśaṃ vibhīṣaṇamupasthitam ||
दिव्याङ्गरागां वैदेहीं दिव्याभरणभूषिताम् ।इह सीतां शिरस्स्नातामुपस्थापय मा चिरम्॥
divyāṅgarāgāṃ vaidehīṃ divyābharaṇabhūṣitām |iha sītāṃ śirassnātāmupasthāpaya mā ciram ||
एवमुक्तस्तु रामेण त्वरमाणो विभीषणः ।प्रविश्यान्तःपुरं सीतां स्वाभिः स्त्रीभिरचोदयत्॥
evamuktastu rāmeṇa tvaramāṇo vibhīṣaṇaḥ |praviśyāntaḥpuraṃ sītāṃ svābhiḥ strībhiracodayat ||
दिव्याङ्गरागा वैदेहि दिव्याभरणभूषिता ।यानमारोह भद्रं ते भर्ता त्वां द्रष्टुमिच्छति॥
divyāṅgarāgā vaidehi divyābharaṇabhūṣitā |yānamāroha bhadraṃ te bhartā tvāṃ draṣṭumicchati ||
एवमुक्ता तु वेदेही प्रत्युवाच विभीषणम् ।अस्नाता द्रष्टुमिच्छामि भर्तारं राक्षसाधिप॥
evamuktā tu vedehī pratyuvāca vibhīṣaṇam |asnātā draṣṭumicchāmi bhartāraṃ rākṣasādhipa ||
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच विभीषणः ।यदाह राजा भर्ता ते तत्तथा कर्तुमर्हसि॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ |yadāha rājā bhartā te tattathā kartumarhasi ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मैथिली भर्तृदेवता ।भर्तृभक्तिव्रता साध्वी तथेति प्रत्यभाषत॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā maithilī bhartṛdevatā |bhartṛbhaktivratā sādhvī tatheti pratyabhāṣata ||
ततः सीतां शिरस्स्नातां युवतीभिरलङ्कृताम् ।महार्हाभरणोपेतां महार्हाम्बरधारिणीम्॥
tataḥ sītāṃ śirassnātāṃ yuvatībhiralaṅkṛtām |mahārhābharaṇopetāṃ mahārhāmbaradhāriṇīm ||
आरोप्य शिबिकां दीप्तां परार्ध्याम्बरसंवृताम् ।रक्षोभिर्बहुभिर्गुप्तामाजहार विभीषणः॥
āropya śibikāṃ dīptāṃ parārdhyāmbarasaṃvṛtām |rakṣobhirbahubhirguptāmājahāra vibhīṣaṇaḥ ||
सो ऽभिगम्य महात्मानं ज्ञात्वा ऽपि ध्यानमास्थितम् ।प्रणतश्च प्रहृष्टश्च प्राप्तं सीतां न्यवेदयत्॥
so 'bhigamya mahātmānaṃ jñātvā 'pi dhyānamāsthitam |praṇataśca prahṛṣṭaśca prāptaṃ sītāṃ nyavedayat ||
तामागतामुपश्रुत्य रक्षोगृहचिरोषिताम् ।हर्षो दैन्यं च रोषश्च त्रयं राघवमाविशत्॥
tāmāgatāmupaśrutya rakṣogṛhaciroṣitām |harṣo dainyaṃ ca roṣaśca trayaṃ rāghavamāviśat ||
ततः पार्श्वगतं दृष्ट्वा सविमर्शं विचारयन् ।विभीषणमिदं वाक्यमहृष्टं राघवो ऽब्रवीत्॥
tataḥ pārśvagataṃ dṛṣṭvā savimarśaṃ vicārayan |vibhīṣaṇamidaṃ vākyamahṛṣṭaṃ rāghavo 'bravīt ||
राक्षसाधिपते सौम्य नित्यं मद्विजये रत ।वैदेही सन्निकर्षं मे शीघ्रं समुपगच्छतु॥
rākṣasādhipate saumya nityaṃ madvijaye rata |vaidehī sannikarṣaṃ me śīghraṃ samupagacchatu ||
स तद्वचनमाज्ञाय राघवस्य विभीषणः ।तूर्णमुत्सारणे यत्नं कारयामास सर्वतः॥
sa tadvacanamājñāya rāghavasya vibhīṣaṇaḥ |tūrṇamutsāraṇe yatnaṃ kārayāmāsa sarvataḥ ||
कञ्चुकोष्णीषिणस्तत्र वेत्रजर्जरपाणयः ।उत्सारयन्तः पुरुषाः समन्तात् परिचक्रमुः॥
kañcukoṣṇīṣiṇastatra vetrajarjarapāṇayaḥ |utsārayantaḥ puruṣāḥ samantāt paricakramuḥ ||
ऋक्षाणां वानराणां च राक्षसानां च सर्वशः ।वृन्दान्युत्सार्यमाणानि दूरमुत्ससृजुस्तदा॥
ṛkṣāṇāṃ vānarāṇāṃ ca rākṣasānāṃ ca sarvaśaḥ |vṛndānyutsāryamāṇāni dūramutsasṛjustadā ||
तेषामुत्सार्यमाणानां सर्वेषां ध्वनिरुत्थितः ।वायुनोद्वर्तमानस्य सागरस्येव निस्वनः॥
teṣāmutsāryamāṇānāṃ sarveṣāṃ dhvanirutthitaḥ |vāyunodvartamānasya sāgarasyeva nisvanaḥ ||
उत्सार्यमाणांस्तान् दृष्ट्वा समन्ताज्जातसम्भ्रमान् ।दाक्षिण्यात्तदमर्षाच्च वारयामास राघवः॥
utsāryamāṇāṃstān dṛṣṭvā samantājjātasambhramān |dākṣiṇyāttadamarṣācca vārayāmāsa rāghavaḥ ||
संरब्धश्चाब्रवीद्रामश्चक्षुषा प्रदहन्निव ।विभीषणं महाप्राज्ञं सोपालम्भमिदं वचः॥
saṃrabdhaścābravīdrāmaścakṣuṣā pradahanniva |vibhīṣaṇaṃ mahāprājñaṃ sopālambhamidaṃ vacaḥ ||
किमर्थं मामनादृत्य क्लिश्यते ऽयं त्वया जनः ।निवर्तयैनमुद्योगं जनो ऽयं स्वजनो मम॥
kimarthaṃ māmanādṛtya kliśyate 'yaṃ tvayā janaḥ |nivartayainamudyogaṃ jano 'yaṃ svajano mama ||
न गृहाणि न वस्त्राणि न प्राकारास्तिरस्क्रियाः ।नेदृशा राजसत्कारा वृत्तमावरणं स्त्रियाः॥
na gṛhāṇi na vastrāṇi na prākārāstiraskriyāḥ |nedṛśā rājasatkārā vṛttamāvaraṇaṃ striyāḥ ||
व्यसनेषु न कृच्छ्रेषु न युद्धेषु स्वयंवरे ।न क्रुतौ न विवाहे च दर्शनं दुष्यति स्त्रियाः॥
vyasaneṣu na kṛcchreṣu na yuddheṣu svayaṃvare |na krutau na vivāhe ca darśanaṃ duṣyati striyāḥ ||
सैषा युद्धगता चैव कृच्छ्रे च महति स्थिता ।दर्शने ऽस्या न दोषः स्यान्मत्समीपे विशेषतः॥
saiṣā yuddhagatā caiva kṛcchre ca mahati sthitā |darśane 'syā na doṣaḥ syānmatsamīpe viśeṣataḥ ||
तदानय समीपं मे शीघ्रमेनां विभीषण ।सीता पश्यतु मामेषा सुहृद्गणवृतं स्थितम्॥
tadānaya samīpaṃ me śīghramenāṃ vibhīṣaṇa |sītā paśyatu māmeṣā suhṛdgaṇavṛtaṃ sthitam ||
एवमुक्तस्तु रामेण सविमर्शो विभीषणः ।रामस्योपानयत् सीतां सन्निकर्षं विनीतवत्॥
evamuktastu rāmeṇa savimarśo vibhīṣaṇaḥ |rāmasyopānayat sītāṃ sannikarṣaṃ vinītavat ||
ततो लक्ष्मणसुग्रीवौ हनुमांश्च प्लवङ्गमः ।निशम्य वाक्यं रामस्य बभूवुर्व्यथिता भृशम्॥
tato lakṣmaṇasugrīvau hanumāṃśca plavaṅgamaḥ |niśamya vākyaṃ rāmasya babhūvurvyathitā bhṛśam ||
कलत्रनिरपेक्षैश्च इङ्गितैरस्य दारुणैः ।अप्रीतमिव सीतायां तर्कयन्ति स्म राघवम्॥
kalatranirapekṣaiśca iṅgitairasya dāruṇaiḥ |aprītamiva sītāyāṃ tarkayanti sma rāghavam ||
लज्जया त्ववलीयन्ती स्वेषु गात्रेषु मैथिली ।विभीषणेनानुगता भर्तारं सा ऽभ्यवर्तत॥
lajjayā tvavalīyantī sveṣu gātreṣu maithilī |vibhīṣaṇenānugatā bhartāraṃ sā 'bhyavartata ||
सा वस्त्रसंरुद्धमुखी लज्जया जनसंसदि ।रुरोदासाद्य भर्तारमार्यपुत्रेति भाषिणी॥
sā vastrasaṃruddhamukhī lajjayā janasaṃsadi |rurodāsādya bhartāramāryaputreti bhāṣiṇī ||
विस्मयाच्च प्रहर्षाच्च स्नेहाच्च पतिदेवता ।उदैक्षत मुखं भर्तुः सौम्यं सोम्यतरानना॥
vismayācca praharṣācca snehācca patidevatā |udaikṣata mukhaṃ bhartuḥ saumyaṃ somyatarānanā ||
अथ समपनुदन्मनःक्लमं सा सुचिरमदृष्टमुदीक्ष्य वै प्रियस्य ।वदनमुदितपूर्णचन्द्रकान्तं विमलशशाङ्कनिभानना तदानीम्॥
atha samapanudanmanaḥklamaṃ sā suciramadṛṣṭamudīkṣya vai priyasya |vadanamuditapūrṇacandrakāntaṃ vimalaśaśāṅkanibhānanā tadānīm ||
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे सप्तदशोत्तरशततमः सर्गः॥
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe saptadaśottaraśatatamaḥ sargaḥ ||