Valmiki Ramayana, opened as a book

इति उक्त्वा परुषम् वाक्यम् रावणम् रावण अनुजः ।आजगाम मुहूर्तेन यत्र रामः सलक्ष्मणः॥ ॥१॥

तम् मेरु शिखर आकारम् दीप्ताम् इव शत ह्रदाम् ।गगनस्थम् महीस्थास् ते ददृशुर् वानर अधिपाः॥ ॥२॥

ते चाप्यनुचरास्तस्य चत्वारो भीमविक्रमाः ।तेऽपि वर्मायुधोपेता भूषणोत्तमभूषिताः॥ ॥३॥

स च मेघाचलप्रख्यो वज्रायुधसमप्रभः ।वरायुधधरो वीरो दिव्याभरणभूषितः॥ ॥४॥

तम् आत्म पन्चमम् दृष्ट्वा सुग्रीवो वानर अधिपः ।वानरैः सह दुर्धर्षः चिन्तयाम् आस बुद्धिमान्॥ ॥५॥

चिन्तयित्वा मुहूर्तम् तु वानराम्स् तान् उवाच ह ।हनूमत् प्रमुखान् सर्वान् इदम् वचनम् उत्तमम्॥ ॥६॥

एष सर्व आयुध उपेतः चतुर्भिः सह राक्षसैः ।राक्षसो अभ्येति पश्यध्वम् अस्मान् हन्तुम् न सम्शयः॥ ॥७॥

सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानर उत्तमाः ।सालान् उद्यम्य शैलामः च इदम् वचनम् अब्रुवन्॥ ॥८॥

शीघ्रम् व्यादिश नो राजन् वधाय एषाम् दुरात्मनाम् ।निपतन्तु हताः च एते धरण्याम् अल्प जीविताः॥ ॥९॥

तेषाम् सम्भाषमाणानाम् अन्योन्यम् स विभीषणः ।उत्तरम् तीरम् आसाद्य खस्थ एव व्यतिष्ठत॥ ॥१०॥

स उवाच च महाप्राज्ञः स्वरेण महता महान् ।सुग्रीवम् तामः च सम्प्रेक्ष्य खस्थ एव विभीषणः॥ ॥११॥

रावणो नाम दुर्वृत्तो राक्षसो राक्षस ईश्वरः ।तस्य अहम् अनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः॥ ॥१२॥

तेन सीता जन स्थानाद्द् हृता हत्वा जटायुषम् ।रुद्ध्वा च विवशा दीना राक्षसीभिः सुरक्षिता॥ ॥१३॥

तम् अहम् हेतुभिर् वाक्यैर् विविधैः च न्यदर्शयम् ।साधु निर्यात्यताम् सीता रामाय इति पुनः पुनः॥ ॥१४॥

स च न प्रतिजग्राह रावणः काल चोदितः ।उच्यमानो हितम् वाक्यम् विपरीत इव औषधम्॥ ॥१५॥

सो अहम् परुषितस् तेन दासवच् च अवमानितः ।त्यक्त्वा पुत्रामः च दारामः च राघवम् शरणम् गतः॥ ॥१६॥

निवेदेअयत माम् क्षिप्रम् राघवाय महात्मने ।सर्व लोक शरण्याय विभीषणम् उपस्थितम्॥ ॥१७॥

एतत्तु वचनम् श्रुत्वा सुग्रीवो लघु विक्रमः ।लक्ष्मणस्य अग्रतो रामम् सम्रब्धम् इदम् अब्रवीत्॥ ॥१८॥

प्रविष्टः शत्रु सैन्यम् हि प्राप्तः शत्रुरतर्कितः ।निहन्यादन्न्तरम् लब्ध्वा उलूको वायसानिव॥ ॥१९॥

मन्त्रे व्यूहे नये चारे युक्तो भवितुमर्हसि ।वानराणाम् च भद्रम् ते परेषाम् च परम्तप॥ ॥२०॥

अन्तर्धनगताह्येते राक्षसाः कामरूपिणः ।शूराश्च निकृतिज्ञाश्च तेषाम् जातु न विश्वसेत्॥ ॥२१॥

प्रणीधी राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य भवेदयम् ।अनुप्रविश्य सोऽ स्मासु भेदम् कुर्यान्न सम्शयः॥ ॥२२॥

अथवा स्वयमेवैष चिद्रमासाद्य बुद्धिमान् ।अनुप्रविश्य विश्वस्ते कदाचित्प्रहरेदपि॥ ॥२३॥

मित्राटवीबलम् चैव मौलभृत्यबलम् तथा ।सर्वमेतद्बलम् ग्राह्यम् वर्जयित्वा द्विषद्बलम्॥ ॥२४॥

प्रकृत्या राक्षसो ह्येष भ्रातामित्रस्य वै प्रभो ।आगतश्च रिपोः साक्षात्कथमस्मिम्श्च विश्वसेत्॥ ॥२५॥

रावणस्य अनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ।चतुर्भिः सह रक्षोभिर् भवन्तम् शरणम् गतः॥ ॥२६॥

रावणेन प्रणिहितम् तम् अवेहि विभीषणम् ।तस्य अहम् निग्रहम् मन्ये क्षमम् क्षमवताम् वर॥ ॥२७॥

राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या सम्दिष्टो अयम् उपस्थितः ।प्रहर्तुम् मायया चन्नो विश्वस्ते त्वयि राघव॥ ॥२८॥

बध्यताम् एष तीव्रेण दण्डेन सचिवैः सह ।रावणस्य नृशम्सस्य भ्राता हि एष विभीषणः॥ ॥२९॥

एवम् उक्त्वा तु तम् रामम् सम्रब्धो वाहिनी पतिः ।वाक्यज्ञो वाक्य कुशलम् ततो मौनम् उपागमत्॥ ॥३०॥

सुग्रीवस्य तु तद् वाक्यम् श्रुत्वा रामो महाबलः ।समीपस्थान् उवाच इदम् हनूमत् प्रमुखान् हरीन्॥ ॥३१॥

यद् उक्तम् कपि राजेन रावण अवरजम् प्रति ।वाक्यम् हेतुमद् अत्यर्थम् भवद्भिर् अपि तत् श्रुतम्॥ ॥३२॥

सुहृदा हि अर्थ कृच्चेषु युक्तम् बुद्धिमता सता ।समर्थेन अपि सम्देष्टुम् शाश्वतीम् भूतिम् इच्चता॥ ॥३३॥

इति एवम् परिपृष्टास् ते स्वम् स्वम् मतम् अतन्द्रिताः ।स उपचारम् तदा रामम् ऊचुर् हित चिकीर्षवः॥ ॥३४॥

अज्ञातम् न अस्ति ते किम्चित् त्रिषु लोकेषु राघव ।आत्मानम् पूजयन् राम पृच्चसि अस्मान् सुहृत्तया॥ ॥३५॥

त्वम् हि सत्य व्रतः शूरो धार्मिको दृढ विक्रमः ।परीक्ष्य कारा स्मृतिमान् निसृष्ट आत्मा सुहृत्सु च॥ ॥३६॥

तस्माद् एक एकशस् तावद् ब्रुवन्तु सचिवास् तव ।हेतुतो मति सम्पन्नाः समर्थाः च पुनः पुनः॥ ॥३७॥

इति उक्ते राघवाय अथ मतिमान् अन्गदो अग्रतः ।विभीषण परीक्षा अर्थम् उवाच वचनम् हरिः॥ ॥३८॥

शत्रोः सकाशात् सम्प्राप्तः सर्वथा शन्क्य एव हि ।विश्वास योग्यः सहसा न कर्तव्यो विभीषणः॥ ॥३९॥

चादयित्वा आत्म भावम् हि चरन्ति शठ बुद्धयः ।प्रहरन्ति च रन्ध्रेषु सो अनर्थः सुमहान् भवेत्॥ ॥४०॥

अर्थ अनर्थौ विनिश्चित्य व्यवसायम् भजेत ह ।गुणतः सम्ग्रहम् कुर्याद् दोषतस् तु विसर्जयेत्॥ ॥४१॥

यदि दोषो महाम्स् तस्मिम्स् त्यज्यताम् अविशन्कितम् ।गुणान् वा अपि बहून् ज्ञात्वा सम्ग्रहः क्रियताम् नृप॥ ॥४२॥

शरभस् त्व् अथ निश्चित्य सार्थम् वचनम् अब्रवीत् ।क्षिप्रम् अस्मिन् नर व्याघ्र चारः प्रतिविधीयताम्॥ ॥४३॥

प्रणिधाय हि चारेण यथावत् सूक्ष्म बुद्धिना ।परीक्ष्य च ततः कार्यो यथा न्यायम् परिग्रहः॥ ॥४४॥

जाम्बवाम्स् त्व् अथ सम्प्रेक्ष्य शास्त्र बुद्ध्या विचक्षणः ।वाक्यम् विज्ञापयाम् आस गुणवद् दोष वर्जितम्॥ ॥४५॥

बद्ध वैराच् च पापाच् च राक्षस इन्द्राद् विभीषणः ।अदेश काले सम्प्राप्तः सर्वथा शन्क्यताम् अयम्॥ ॥४६॥

ततो मैन्दस् तु सम्प्रेक्ष्य नय अपनय कोविदः ।वाक्यम् वचन सम्पन्नो बभाषे हेतुमत्तरम्॥ ॥४७॥

अनुहो नाम तस्य एष रावणस्य विभीषणः ।पृच्च्यताम् मधुरेण अयम् शनैर् नर वर ईश्वर॥ ॥४८॥

भावम् अस्य तु विज्ञाय ततस् तत्त्वम् करिष्यसि ।यदि दृष्टो न दुष्टो वा बुद्धि पूर्वम् नरषभ॥ ॥४९॥

अथ सम्स्कार सम्पन्नो हनूमान् सचिव उत्तमः ।उवाच वचनम् श्लक्ष्णम् अर्थवन् मधुरम् लघु॥ ॥५०॥

न भवन्तम् मति श्रेष्ठम् समर्थम् वदताम् वरम् ।अतिशाययितुम् शक्तो बृहस्पतिर् अपि ब्रुवन्॥ ॥५१॥

न वादान् न अपि सम्घर्षान् न आधिक्यान् न च कामतः ।वक्ष्यामि वचनम् राजन् यथा अर्थम् राम गौरवात्॥ ॥५२॥

अर्थ अनर्थ निमित्तम् हि यद् उक्तम् सचिवैस् तव ।तत्र दोषम् प्रपश्यामि क्रिया न हि उपपद्यते॥ ॥५३॥

ऋते नियोगात् सामर्थ्यम् अवबोद्धुम् न शक्यते ।सहसा विनियोगो हि दोषवान् प्रतिभाति मे॥ ॥५४॥

चार प्रणिहितम् युक्तम् यद् उक्तम् सचिवैस् तव ।अर्थस्य असम्भवात् तत्र कारणम् न उपपद्यते॥ ॥५५॥

अदेश काले सम्प्राप्त इति अयम् यद् विभीषणः ।विवक्षा च अत्र मे अस्ति इयम् ताम् निबोध यथा मति॥ ॥५६॥

स एष देशः कालः च भवति इह यथा तथा ।पुरुषात् पुरुषम् प्राप्य तथा दोष गुणाव् अपि॥ ॥५७॥

दौरात्म्यम् रावणे दृष्ट्वा विक्रमम् च तथा त्वयि ।युक्तम् आगमनम् तस्य सदृशम् तस्य बुद्धितः॥ ॥५८॥

अज्ञात रूपैः पुरुषैः स राजन् पृच्च्यताम् इति ।यद् उक्तम् अत्र मे प्रेक्षा काचिद् अस्ति समीक्षिता॥ ॥५९॥

पृच्च्यमानो विशन्केत सहसा बुद्धिमान् वचः ।तत्र मित्रम् प्रदुष्येत मिथ्य पृष्टम् सुख आगतम्॥ ॥६०॥

अशक्यः सहसा राजन् भावो वेत्तुम् परस्य वै ।अन्तः स्वभावैर् गीतैस् तैर् नैपुण्यम् पश्यता भृशम्॥ ॥६१॥

न त्वस्य ब्रुवतो जातु लक्ष्यते दुष्ट भावता ।प्रसन्नम् वदनम् च अपि तस्मान् मे न अस्ति सम्शयः॥ ॥६२॥

अशन्कित मतिः स्वस्थो न शठः परिसर्पति ।न च अस्य दुष्टा वागस्ति तस्मान् न अस्ति इह सम्शयः॥ ॥६३॥

आकारः चाद्यमानो अपि न शक्यो विनिगूहितुम् ।बलाद्द् हि विवृणोति एव भावम् अन्तर् गतम् नृणाम्॥ ॥६४॥

देश काल उपपन्नम् च कार्यम् कार्यविदाम् वर ।सफलम् कुरुते क्षिप्रम् प्रयोगेण अभिसम्हितम्॥ ॥६५॥

उद्योगम् तव सम्प्रेक्ष्य मिथ्या वृत्तम् च रावणम् ।वालिनः च वधम् श्रुत्वा सुग्रीवम् च अभिषेचितम्॥ ॥६६॥

राज्यम् प्रार्थयमानः च बुद्धि पूर्वम् इह आगतः ।एतावत् तु पुरस् कृत्य युज्यते त्व् अस्य सम्ग्रहः॥ ॥६७॥

यथा शक्ति मया उक्तम् तु राक्षसस्य आर्जवम् प्रति ।प्रमाणम् तु शेषस्य श्रुत्वा बुद्धिमताम् वर॥ ॥६८॥