Kanda.Sarga 6.17

इति उक्त्वा परुषम् वाक्यम् रावणम् रावण अनुजः ।आजगाम मुहूर्तेन यत्र रामः सलक्ष्मणः॥

iti uktvā paruṣam vākyam rāvaṇam rāvaṇa anujaḥ |ājagāma muhūrtena yatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ ||

तम् मेरु शिखर आकारम् दीप्ताम् इव शत ह्रदाम् ।गगनस्थम् महीस्थास् ते ददृशुर् वानर अधिपाः॥

tam meru śikhara ākāram dīptām iva śata hradām |gaganastham mahīsthās te dadṛśur vānara adhipāḥ ||

ते चाप्यनुचरास्तस्य चत्वारो भीमविक्रमाः ।तेऽपि वर्मायुधोपेता भूषणोत्तमभूषिताः॥

te cāpyanucarāstasya catvāro bhīmavikramāḥ |te'pi varmāyudhopetā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ ||

स च मेघाचलप्रख्यो वज्रायुधसमप्रभः ।वरायुधधरो वीरो दिव्याभरणभूषितः॥

sa ca meghācalaprakhyo vajrāyudhasamaprabhaḥ |varāyudhadharo vīro divyābharaṇabhūṣitaḥ ||

तम् आत्म पन्चमम् दृष्ट्वा सुग्रीवो वानर अधिपः ।वानरैः सह दुर्धर्षः चिन्तयाम् आस बुद्धिमान्॥

tam ātma pancamam dṛṣṭvā sugrīvo vānara adhipaḥ |vānaraiḥ saha durdharṣaḥ cintayām āsa buddhimān ||

चिन्तयित्वा मुहूर्तम् तु वानराम्स् तान् उवाच ह ।हनूमत् प्रमुखान् सर्वान् इदम् वचनम् उत्तमम्॥

cintayitvā muhūrtam tu vānarāms tān uvāca ha |hanūmat pramukhān sarvān idam vacanam uttamam ||

एष सर्व आयुध उपेतः चतुर्भिः सह राक्षसैः ।राक्षसो अभ्येति पश्यध्वम् अस्मान् हन्तुम् न सम्शयः॥

eṣa sarva āyudha upetaḥ caturbhiḥ saha rākṣasaiḥ |rākṣaso abhyeti paśyadhvam asmān hantum na samśayaḥ ||

सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानर उत्तमाः ।सालान् उद्यम्य शैलामः च इदम् वचनम् अब्रुवन्॥

sugrīvasya vacaḥ śrutvā sarve te vānara uttamāḥ |sālān udyamya śailāmaḥ ca idam vacanam abruvan ||

शीघ्रम् व्यादिश नो राजन् वधाय एषाम् दुरात्मनाम् ।निपतन्तु हताः च एते धरण्याम् अल्प जीविताः॥

śīghram vyādiśa no rājan vadhāya eṣām durātmanām |nipatantu hatāḥ ca ete dharaṇyām alpa jīvitāḥ ||

तेषाम् सम्भाषमाणानाम् अन्योन्यम् स विभीषणः ।उत्तरम् तीरम् आसाद्य खस्थ एव व्यतिष्ठत॥

teṣām sambhāṣamāṇānām anyonyam sa vibhīṣaṇaḥ |uttaram tīram āsādya khastha eva vyatiṣṭhata ||

स उवाच च महाप्राज्ञः स्वरेण महता महान् ।सुग्रीवम् तामः च सम्प्रेक्ष्य खस्थ एव विभीषणः॥

sa uvāca ca mahāprājñaḥ svareṇa mahatā mahān |sugrīvam tāmaḥ ca samprekṣya khastha eva vibhīṣaṇaḥ ||

रावणो नाम दुर्वृत्तो राक्षसो राक्षस ईश्वरः ।तस्य अहम् अनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः॥

rāvaṇo nāma durvṛtto rākṣaso rākṣasa īśvaraḥ |tasya aham anujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ ||

तेन सीता जन स्थानाद्द् हृता हत्वा जटायुषम् ।रुद्ध्वा च विवशा दीना राक्षसीभिः सुरक्षिता॥

tena sītā jana sthānādd hṛtā hatvā jaṭāyuṣam |ruddhvā ca vivaśā dīnā rākṣasībhiḥ surakṣitā ||

तम् अहम् हेतुभिर् वाक्यैर् विविधैः च न्यदर्शयम् ।साधु निर्यात्यताम् सीता रामाय इति पुनः पुनः॥

tam aham hetubhir vākyair vividhaiḥ ca nyadarśayam |sādhu niryātyatām sītā rāmāya iti punaḥ punaḥ ||

स च न प्रतिजग्राह रावणः काल चोदितः ।उच्यमानो हितम् वाक्यम् विपरीत इव औषधम्॥

sa ca na pratijagrāha rāvaṇaḥ kāla coditaḥ |ucyamāno hitam vākyam viparīta iva auṣadham ||

सो अहम् परुषितस् तेन दासवच् च अवमानितः ।त्यक्त्वा पुत्रामः च दारामः च राघवम् शरणम् गतः॥

so aham paruṣitas tena dāsavac ca avamānitaḥ |tyaktvā putrāmaḥ ca dārāmaḥ ca rāghavam śaraṇam gataḥ ||

निवेदेअयत माम् क्षिप्रम् राघवाय महात्मने ।सर्व लोक शरण्याय विभीषणम् उपस्थितम्॥

nivedeayata mām kṣipram rāghavāya mahātmane |sarva loka śaraṇyāya vibhīṣaṇam upasthitam ||

एतत्तु वचनम् श्रुत्वा सुग्रीवो लघु विक्रमः ।लक्ष्मणस्य अग्रतो रामम् सम्रब्धम् इदम् अब्रवीत्॥

etattu vacanam śrutvā sugrīvo laghu vikramaḥ |lakṣmaṇasya agrato rāmam samrabdham idam abravīt ||

प्रविष्टः शत्रु सैन्यम् हि प्राप्तः शत्रुरतर्कितः ।निहन्यादन्न्तरम् लब्ध्वा उलूको वायसानिव॥

praviṣṭaḥ śatru sainyam hi prāptaḥ śatruratarkitaḥ |nihanyādanntaram labdhvā ulūko vāyasāniva ||

मन्त्रे व्यूहे नये चारे युक्तो भवितुमर्हसि ।वानराणाम् च भद्रम् ते परेषाम् च परम्तप॥

mantre vyūhe naye cāre yukto bhavitumarhasi |vānarāṇām ca bhadram te pareṣām ca paramtapa ||

अन्तर्धनगताह्येते राक्षसाः कामरूपिणः ।शूराश्च निकृतिज्ञाश्च तेषाम् जातु न विश्वसेत्॥

antardhanagatāhyete rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ |śūrāśca nikṛtijñāśca teṣām jātu na viśvaset ||

प्रणीधी राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य भवेदयम् ।अनुप्रविश्य सोऽ स्मासु भेदम् कुर्यान्न सम्शयः॥

praṇīdhī rākṣasendrasya rāvaṇasya bhavedayam |anupraviśya so' smāsu bhedam kuryānna samśayaḥ ||

अथवा स्वयमेवैष चिद्रमासाद्य बुद्धिमान् ।अनुप्रविश्य विश्वस्ते कदाचित्प्रहरेदपि॥

athavā svayamevaiṣa cidramāsādya buddhimān |anupraviśya viśvaste kadācitpraharedapi ||

मित्राटवीबलम् चैव मौलभृत्यबलम् तथा ।सर्वमेतद्बलम् ग्राह्यम् वर्जयित्वा द्विषद्बलम्॥

mitrāṭavībalam caiva maulabhṛtyabalam tathā |sarvametadbalam grāhyam varjayitvā dviṣadbalam ||

प्रकृत्या राक्षसो ह्येष भ्रातामित्रस्य वै प्रभो ।आगतश्च रिपोः साक्षात्कथमस्मिम्श्च विश्वसेत्॥

prakṛtyā rākṣaso hyeṣa bhrātāmitrasya vai prabho |āgataśca ripoḥ sākṣātkathamasmimśca viśvaset ||

रावणस्य अनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ।चतुर्भिः सह रक्षोभिर् भवन्तम् शरणम् गतः॥

rāvaṇasya anujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ |caturbhiḥ saha rakṣobhir bhavantam śaraṇam gataḥ ||

रावणेन प्रणिहितम् तम् अवेहि विभीषणम् ।तस्य अहम् निग्रहम् मन्ये क्षमम् क्षमवताम् वर॥

rāvaṇena praṇihitam tam avehi vibhīṣaṇam |tasya aham nigraham manye kṣamam kṣamavatām vara ||

राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या सम्दिष्टो अयम् उपस्थितः ।प्रहर्तुम् मायया चन्नो विश्वस्ते त्वयि राघव॥

rākṣaso jihmayā buddhyā samdiṣṭo ayam upasthitaḥ |prahartum māyayā canno viśvaste tvayi rāghava ||

बध्यताम् एष तीव्रेण दण्डेन सचिवैः सह ।रावणस्य नृशम्सस्य भ्राता हि एष विभीषणः॥

badhyatām eṣa tīvreṇa daṇḍena sacivaiḥ saha |rāvaṇasya nṛśamsasya bhrātā hi eṣa vibhīṣaṇaḥ ||

एवम् उक्त्वा तु तम् रामम् सम्रब्धो वाहिनी पतिः ।वाक्यज्ञो वाक्य कुशलम् ततो मौनम् उपागमत्॥

evam uktvā tu tam rāmam samrabdho vāhinī patiḥ |vākyajño vākya kuśalam tato maunam upāgamat ||

सुग्रीवस्य तु तद् वाक्यम् श्रुत्वा रामो महाबलः ।समीपस्थान् उवाच इदम् हनूमत् प्रमुखान् हरीन्॥

sugrīvasya tu tad vākyam śrutvā rāmo mahābalaḥ |samīpasthān uvāca idam hanūmat pramukhān harīn ||

यद् उक्तम् कपि राजेन रावण अवरजम् प्रति ।वाक्यम् हेतुमद् अत्यर्थम् भवद्भिर् अपि तत् श्रुतम्॥

yad uktam kapi rājena rāvaṇa avarajam prati |vākyam hetumad atyartham bhavadbhir api tat śrutam ||

सुहृदा हि अर्थ कृच्चेषु युक्तम् बुद्धिमता सता ।समर्थेन अपि सम्देष्टुम् शाश्वतीम् भूतिम् इच्चता॥

suhṛdā hi artha kṛcceṣu yuktam buddhimatā satā |samarthena api samdeṣṭum śāśvatīm bhūtim iccatā ||

इति एवम् परिपृष्टास् ते स्वम् स्वम् मतम् अतन्द्रिताः ।स उपचारम् तदा रामम् ऊचुर् हित चिकीर्षवः॥

iti evam paripṛṣṭās te svam svam matam atandritāḥ |sa upacāram tadā rāmam ūcur hita cikīrṣavaḥ ||

अज्ञातम् न अस्ति ते किम्चित् त्रिषु लोकेषु राघव ।आत्मानम् पूजयन् राम पृच्चसि अस्मान् सुहृत्तया॥

ajñātam na asti te kimcit triṣu lokeṣu rāghava |ātmānam pūjayan rāma pṛccasi asmān suhṛttayā ||

त्वम् हि सत्य व्रतः शूरो धार्मिको दृढ विक्रमः ।परीक्ष्य कारा स्मृतिमान् निसृष्ट आत्मा सुहृत्सु च॥

tvam hi satya vrataḥ śūro dhārmiko dṛḍha vikramaḥ |parīkṣya kārā smṛtimān nisṛṣṭa ātmā suhṛtsu ca ||

तस्माद् एक एकशस् तावद् ब्रुवन्तु सचिवास् तव ।हेतुतो मति सम्पन्नाः समर्थाः च पुनः पुनः॥

tasmād eka ekaśas tāvad bruvantu sacivās tava |hetuto mati sampannāḥ samarthāḥ ca punaḥ punaḥ ||

इति उक्ते राघवाय अथ मतिमान् अन्गदो अग्रतः ।विभीषण परीक्षा अर्थम् उवाच वचनम् हरिः॥

iti ukte rāghavāya atha matimān angado agrataḥ |vibhīṣaṇa parīkṣā artham uvāca vacanam hariḥ ||

शत्रोः सकाशात् सम्प्राप्तः सर्वथा शन्क्य एव हि ।विश्वास योग्यः सहसा न कर्तव्यो विभीषणः॥

śatroḥ sakāśāt samprāptaḥ sarvathā śankya eva hi |viśvāsa yogyaḥ sahasā na kartavyo vibhīṣaṇaḥ ||

चादयित्वा आत्म भावम् हि चरन्ति शठ बुद्धयः ।प्रहरन्ति च रन्ध्रेषु सो अनर्थः सुमहान् भवेत्॥

cādayitvā ātma bhāvam hi caranti śaṭha buddhayaḥ |praharanti ca randhreṣu so anarthaḥ sumahān bhavet ||

अर्थ अनर्थौ विनिश्चित्य व्यवसायम् भजेत ह ।गुणतः सम्ग्रहम् कुर्याद् दोषतस् तु विसर्जयेत्॥

artha anarthau viniścitya vyavasāyam bhajeta ha |guṇataḥ samgraham kuryād doṣatas tu visarjayet ||

यदि दोषो महाम्स् तस्मिम्स् त्यज्यताम् अविशन्कितम् ।गुणान् वा अपि बहून् ज्ञात्वा सम्ग्रहः क्रियताम् नृप॥

yadi doṣo mahāms tasmims tyajyatām aviśankitam |guṇān vā api bahūn jñātvā samgrahaḥ kriyatām nṛpa ||

शरभस् त्व् अथ निश्चित्य सार्थम् वचनम् अब्रवीत् ।क्षिप्रम् अस्मिन् नर व्याघ्र चारः प्रतिविधीयताम्॥

śarabhas tv atha niścitya sārtham vacanam abravīt |kṣipram asmin nara vyāghra cāraḥ pratividhīyatām ||

प्रणिधाय हि चारेण यथावत् सूक्ष्म बुद्धिना ।परीक्ष्य च ततः कार्यो यथा न्यायम् परिग्रहः॥

praṇidhāya hi cāreṇa yathāvat sūkṣma buddhinā |parīkṣya ca tataḥ kāryo yathā nyāyam parigrahaḥ ||

जाम्बवाम्स् त्व् अथ सम्प्रेक्ष्य शास्त्र बुद्ध्या विचक्षणः ।वाक्यम् विज्ञापयाम् आस गुणवद् दोष वर्जितम्॥

jāmbavāms tv atha samprekṣya śāstra buddhyā vicakṣaṇaḥ |vākyam vijñāpayām āsa guṇavad doṣa varjitam ||

बद्ध वैराच् च पापाच् च राक्षस इन्द्राद् विभीषणः ।अदेश काले सम्प्राप्तः सर्वथा शन्क्यताम् अयम्॥

baddha vairāc ca pāpāc ca rākṣasa indrād vibhīṣaṇaḥ |adeśa kāle samprāptaḥ sarvathā śankyatām ayam ||

ततो मैन्दस् तु सम्प्रेक्ष्य नय अपनय कोविदः ।वाक्यम् वचन सम्पन्नो बभाषे हेतुमत्तरम्॥

tato maindas tu samprekṣya naya apanaya kovidaḥ |vākyam vacana sampanno babhāṣe hetumattaram ||

अनुहो नाम तस्य एष रावणस्य विभीषणः ।पृच्च्यताम् मधुरेण अयम् शनैर् नर वर ईश्वर॥

anuho nāma tasya eṣa rāvaṇasya vibhīṣaṇaḥ |pṛccyatām madhureṇa ayam śanair nara vara īśvara ||

भावम् अस्य तु विज्ञाय ततस् तत्त्वम् करिष्यसि ।यदि दृष्टो न दुष्टो वा बुद्धि पूर्वम् नरषभ॥

bhāvam asya tu vijñāya tatas tattvam kariṣyasi |yadi dṛṣṭo na duṣṭo vā buddhi pūrvam naraṣabha ||

अथ सम्स्कार सम्पन्नो हनूमान् सचिव उत्तमः ।उवाच वचनम् श्लक्ष्णम् अर्थवन् मधुरम् लघु॥

atha samskāra sampanno hanūmān saciva uttamaḥ |uvāca vacanam ślakṣṇam arthavan madhuram laghu ||

न भवन्तम् मति श्रेष्ठम् समर्थम् वदताम् वरम् ।अतिशाययितुम् शक्तो बृहस्पतिर् अपि ब्रुवन्॥

na bhavantam mati śreṣṭham samartham vadatām varam |atiśāyayitum śakto bṛhaspatir api bruvan ||

न वादान् न अपि सम्घर्षान् न आधिक्यान् न च कामतः ।वक्ष्यामि वचनम् राजन् यथा अर्थम् राम गौरवात्॥

na vādān na api samgharṣān na ādhikyān na ca kāmataḥ |vakṣyāmi vacanam rājan yathā artham rāma gauravāt ||

अर्थ अनर्थ निमित्तम् हि यद् उक्तम् सचिवैस् तव ।तत्र दोषम् प्रपश्यामि क्रिया न हि उपपद्यते॥

artha anartha nimittam hi yad uktam sacivais tava |tatra doṣam prapaśyāmi kriyā na hi upapadyate ||

ऋते नियोगात् सामर्थ्यम् अवबोद्धुम् न शक्यते ।सहसा विनियोगो हि दोषवान् प्रतिभाति मे॥

ṛte niyogāt sāmarthyam avaboddhum na śakyate |sahasā viniyogo hi doṣavān pratibhāti me ||

चार प्रणिहितम् युक्तम् यद् उक्तम् सचिवैस् तव ।अर्थस्य असम्भवात् तत्र कारणम् न उपपद्यते॥

cāra praṇihitam yuktam yad uktam sacivais tava |arthasya asambhavāt tatra kāraṇam na upapadyate ||

अदेश काले सम्प्राप्त इति अयम् यद् विभीषणः ।विवक्षा च अत्र मे अस्ति इयम् ताम् निबोध यथा मति॥

adeśa kāle samprāpta iti ayam yad vibhīṣaṇaḥ |vivakṣā ca atra me asti iyam tām nibodha yathā mati ||

स एष देशः कालः च भवति इह यथा तथा ।पुरुषात् पुरुषम् प्राप्य तथा दोष गुणाव् अपि॥

sa eṣa deśaḥ kālaḥ ca bhavati iha yathā tathā |puruṣāt puruṣam prāpya tathā doṣa guṇāv api ||

दौरात्म्यम् रावणे दृष्ट्वा विक्रमम् च तथा त्वयि ।युक्तम् आगमनम् तस्य सदृशम् तस्य बुद्धितः॥

daurātmyam rāvaṇe dṛṣṭvā vikramam ca tathā tvayi |yuktam āgamanam tasya sadṛśam tasya buddhitaḥ ||

अज्ञात रूपैः पुरुषैः स राजन् पृच्च्यताम् इति ।यद् उक्तम् अत्र मे प्रेक्षा काचिद् अस्ति समीक्षिता॥

ajñāta rūpaiḥ puruṣaiḥ sa rājan pṛccyatām iti |yad uktam atra me prekṣā kācid asti samīkṣitā ||

पृच्च्यमानो विशन्केत सहसा बुद्धिमान् वचः ।तत्र मित्रम् प्रदुष्येत मिथ्य पृष्टम् सुख आगतम्॥

pṛccyamāno viśanketa sahasā buddhimān vacaḥ |tatra mitram praduṣyeta mithya pṛṣṭam sukha āgatam ||

अशक्यः सहसा राजन् भावो वेत्तुम् परस्य वै ।अन्तः स्वभावैर् गीतैस् तैर् नैपुण्यम् पश्यता भृशम्॥

aśakyaḥ sahasā rājan bhāvo vettum parasya vai |antaḥ svabhāvair gītais tair naipuṇyam paśyatā bhṛśam ||

न त्वस्य ब्रुवतो जातु लक्ष्यते दुष्ट भावता ।प्रसन्नम् वदनम् च अपि तस्मान् मे न अस्ति सम्शयः॥

na tvasya bruvato jātu lakṣyate duṣṭa bhāvatā |prasannam vadanam ca api tasmān me na asti samśayaḥ ||

अशन्कित मतिः स्वस्थो न शठः परिसर्पति ।न च अस्य दुष्टा वागस्ति तस्मान् न अस्ति इह सम्शयः॥

aśankita matiḥ svastho na śaṭhaḥ parisarpati |na ca asya duṣṭā vāgasti tasmān na asti iha samśayaḥ ||

आकारः चाद्यमानो अपि न शक्यो विनिगूहितुम् ।बलाद्द् हि विवृणोति एव भावम् अन्तर् गतम् नृणाम्॥

ākāraḥ cādyamāno api na śakyo vinigūhitum |balādd hi vivṛṇoti eva bhāvam antar gatam nṛṇām ||

देश काल उपपन्नम् च कार्यम् कार्यविदाम् वर ।सफलम् कुरुते क्षिप्रम् प्रयोगेण अभिसम्हितम्॥

deśa kāla upapannam ca kāryam kāryavidām vara |saphalam kurute kṣipram prayogeṇa abhisamhitam ||

उद्योगम् तव सम्प्रेक्ष्य मिथ्या वृत्तम् च रावणम् ।वालिनः च वधम् श्रुत्वा सुग्रीवम् च अभिषेचितम्॥

udyogam tava samprekṣya mithyā vṛttam ca rāvaṇam |vālinaḥ ca vadham śrutvā sugrīvam ca abhiṣecitam ||

राज्यम् प्रार्थयमानः च बुद्धि पूर्वम् इह आगतः ।एतावत् तु पुरस् कृत्य युज्यते त्व् अस्य सम्ग्रहः॥

rājyam prārthayamānaḥ ca buddhi pūrvam iha āgataḥ |etāvat tu puras kṛtya yujyate tv asya samgrahaḥ ||

यथा शक्ति मया उक्तम् तु राक्षसस्य आर्जवम् प्रति ।प्रमाणम् तु शेषस्य श्रुत्वा बुद्धिमताम् वर॥

yathā śakti mayā uktam tu rākṣasasya ārjavam prati |pramāṇam tu śeṣasya śrutvā buddhimatām vara ||