Parva.Adhyaya 1.110

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तं व्यतीतमतिक्रम्य राजा स्वमिव बान्धवम्सभार्यः शोकदुःखार्तः पर्यदेवयदातुरः

taṃ vyatītamatikramya rājā svamiva bāndhavamsabhāryaḥ śokaduḥkhārtaḥ paryadevayadāturaḥ

पाण्डुरुवाचसतामपि कुले जाताः कर्मणा बत दुर्गतिम्प्राप्नुवन्त्यकृतात्मानः कामजालविमोहिताः

pāṇḍuruvācasatāmapi kule jātāḥ karmaṇā bata durgatimprāpnuvantyakṛtātmānaḥ kāmajālavimohitāḥ

शश्वद्धर्मात्मना जातो बाल एव पिता ममजीवितान्तमनुप्राप्तः कामात्मैवेति नः श्रुतम्

śaśvaddharmātmanā jāto bāla eva pitā mamajīvitāntamanuprāptaḥ kāmātmaiveti naḥ śrutam

तस्य कामात्मनः क्षेत्रे राज्ञः संयतवागृषिःकृष्णद्वैपायनः साक्षाद्भगवान्मामजीजनत्

tasya kāmātmanaḥ kṣetre rājñaḥ saṃyatavāgṛṣiḥkṛṣṇadvaipāyanaḥ sākṣādbhagavānmāmajījanat

तस्याद्य व्यसने बुद्धिः संजातेयं ममाधमात्यक्तस्य देवैरनयान्मृगयायां दुरात्मनः

tasyādya vyasane buddhiḥ saṃjāteyaṃ mamādhamātyaktasya devairanayānmṛgayāyāṃ durātmanaḥ

मोक्षमेव व्यवस्यामि बन्धो हि व्यसनं महत्सुवृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम्अतीव तपसात्मानं योजयिष्याम्यसंशयम्

mokṣameva vyavasyāmi bandho hi vyasanaṃ mahatsuvṛttimanuvartiṣye tāmahaṃ pituravyayāmatīva tapasātmānaṃ yojayiṣyāmyasaṃśayam

तस्मादेकोऽहमेकाहमेकैकस्मिन्वनस्पतौचरन्भैक्षं मुनिर्मुण्डश्चरिष्यामि महीमिमाम्

tasmādeko'hamekāhamekaikasminvanaspataucaranbhaikṣaṃ munirmuṇḍaścariṣyāmi mahīmimām

पांसुना समवच्छन्नः शून्यागारप्रतिश्रयःवृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः

pāṃsunā samavacchannaḥ śūnyāgārapratiśrayaḥvṛkṣamūlaniketo vā tyaktasarvapriyāpriyaḥ

न शोचन्न प्रहृष्यंश्च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिःनिराशीर्निर्नमस्कारो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः

na śocanna prahṛṣyaṃśca tulyanindātmasaṃstutiḥnirāśīrnirnamaskāro nirdvandvo niṣparigrahaḥ

न चाप्यवहसन्कंचिन्न कुर्वन्भ्रुकुटीं क्वचित्प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वभूतहिते रतः

na cāpyavahasankaṃcinna kurvanbhrukuṭīṃ kvacitprasannavadano nityaṃ sarvabhūtahite rataḥ

जङ्गमाजङ्गमं सर्वमविहिंसंश्चतुर्विधम्स्वासु प्रजास्विव सदा समः प्राणभृतां प्रति

jaṅgamājaṅgamaṃ sarvamavihiṃsaṃścaturvidhamsvāsu prajāsviva sadā samaḥ prāṇabhṛtāṃ prati

एककालं चरन्भैक्षं कुलानि द्वे च पञ्च चअसंभवे वा भैक्षस्य चरन्ननशनान्यपि

ekakālaṃ caranbhaikṣaṃ kulāni dve ca pañca caasaṃbhave vā bhaikṣasya carannanaśanānyapi

अल्पमल्पं यथाभोज्यं पूर्वलाभेन जातु चित्नित्यं नातिचरँल्लाभे अलाभे सप्त पूरयन्

alpamalpaṃ yathābhojyaṃ pūrvalābhena jātu citnityaṃ nāticaram̐llābhe alābhe sapta pūrayan

वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकमुक्षतःनाकल्याणं न कल्याणं प्रध्यायन्नुभयोस्तयोः

vāsyaikaṃ takṣato bāhuṃ candanenaikamukṣataḥnākalyāṇaṃ na kalyāṇaṃ pradhyāyannubhayostayoḥ

न जिजीविषुवत्किंचिन्न मुमूर्षुवदाचरन्मरणं जीवितं चैव नाभिनन्दन्न च द्विषन्

na jijīviṣuvatkiṃcinna mumūrṣuvadācaranmaraṇaṃ jīvitaṃ caiva nābhinandanna ca dviṣan

याः काश्चिज्जीवता शक्याः कर्तुमभ्युदयक्रियाःताः सर्वाः समतिक्रम्य निमेषादिष्ववस्थितः

yāḥ kāścijjīvatā śakyāḥ kartumabhyudayakriyāḥtāḥ sarvāḥ samatikramya nimeṣādiṣvavasthitaḥ

तासु सर्वास्ववस्थासु त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रियःसंपरित्यक्तधर्मात्मा सुनिर्णिक्तात्मकल्मषः

tāsu sarvāsvavasthāsu tyaktasarvendriyakriyaḥsaṃparityaktadharmātmā sunirṇiktātmakalmaṣaḥ

निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो व्यतीतः सर्ववागुराःन वशे कस्यचित्तिष्ठन्सधर्मा मातरिश्वनः

nirmuktaḥ sarvapāpebhyo vyatītaḥ sarvavāgurāḥna vaśe kasyacittiṣṭhansadharmā mātariśvanaḥ

एतया सततं वृत्त्या चरन्नेवंप्रकारयादेहं संधारयिष्यामि निर्भयं मार्गमास्थितः

etayā satataṃ vṛttyā carannevaṃprakārayādehaṃ saṃdhārayiṣyāmi nirbhayaṃ mārgamāsthitaḥ

नाहं श्वाचरिते मार्गे अवीर्यकृपणोचितेस्वधर्मात्सततापेते रमेयं वीर्यवर्जितः

nāhaṃ śvācarite mārge avīryakṛpaṇocitesvadharmātsatatāpete rameyaṃ vīryavarjitaḥ

सत्कृतोऽसक्तृतो वापि योऽन्यां कृपणचक्षुषाउपैति वृत्तिं कामात्मा स शुनां वर्तते पथि

satkṛto'saktṛto vāpi yo'nyāṃ kṛpaṇacakṣuṣāupaiti vṛttiṃ kāmātmā sa śunāṃ vartate pathi

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवमुक्त्वा सुदुःखार्तो निःश्वासपरमो नृपःअवेक्षमाणः कुन्तीं च माद्रीं च समभाषत

evamuktvā suduḥkhārto niḥśvāsaparamo nṛpaḥavekṣamāṇaḥ kuntīṃ ca mādrīṃ ca samabhāṣata

कौसल्या विदुरः क्षत्ता राजा च सह बन्धुभिःआर्या सत्यवती भीष्मस्ते च राजपुरोहिताः

kausalyā viduraḥ kṣattā rājā ca saha bandhubhiḥāryā satyavatī bhīṣmaste ca rājapurohitāḥ

ब्राह्मणाश्च महात्मानः सोमपाः संशितव्रताःपौरवृद्धाश्च ये तत्र निवसन्त्यस्मदाश्रयाःप्रसाद्य सर्वे वक्तव्याः पाण्डुः प्रव्रजितो वनम्

brāhmaṇāśca mahātmānaḥ somapāḥ saṃśitavratāḥpauravṛddhāśca ye tatra nivasantyasmadāśrayāḥprasādya sarve vaktavyāḥ pāṇḍuḥ pravrajito vanam

निशम्य वचनं भर्तुर्वनवासे धृतात्मनःतत्समं वचनं कुन्ती माद्री च समभाषताम्

niśamya vacanaṃ bharturvanavāse dhṛtātmanaḥtatsamaṃ vacanaṃ kuntī mādrī ca samabhāṣatām

अन्येऽपि ह्याश्रमाः सन्ति ये शक्या भरतर्षभआवाभ्यां धर्मपत्नीभ्यां सह तप्त्वा तपो महत्त्वमेव भविता सार्थः स्वर्गस्यापि न संशयः

anye'pi hyāśramāḥ santi ye śakyā bharatarṣabhaāvābhyāṃ dharmapatnībhyāṃ saha taptvā tapo mahattvameva bhavitā sārthaḥ svargasyāpi na saṃśayaḥ

प्रणिधायेन्द्रियग्रामं भर्तृलोकपरायणेत्यक्तकामसुखे ह्यावां तप्स्यावो विपुलं तपः

praṇidhāyendriyagrāmaṃ bhartṛlokaparāyaṇetyaktakāmasukhe hyāvāṃ tapsyāvo vipulaṃ tapaḥ

यदि आवां महाप्राज्ञ त्यक्ष्यसि त्वं विशां पतेअद्यैवावां प्रहास्यावो जीतिवं नात्र संशयः

yadi āvāṃ mahāprājña tyakṣyasi tvaṃ viśāṃ pateadyaivāvāṃ prahāsyāvo jītivaṃ nātra saṃśayaḥ

पाण्डुरुवाचयदि व्यवसितं ह्येतद्युवयोर्धर्मसंहितम्स्ववृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम्

pāṇḍuruvācayadi vyavasitaṃ hyetadyuvayordharmasaṃhitamsvavṛttimanuvartiṣye tāmahaṃ pituravyayām

त्यक्तग्राम्यसुखाचारस्तप्यमानो महत्तपःवल्कली फलमूलाशी चरिष्यामि महावने

tyaktagrāmyasukhācārastapyamāno mahattapaḥvalkalī phalamūlāśī cariṣyāmi mahāvane

अग्निं जुह्वन्नुभौ कालावुभौ कालावुपस्पृशन्कृशः परिमिताहारश्चीरचर्मजटाधरः

agniṃ juhvannubhau kālāvubhau kālāvupaspṛśankṛśaḥ parimitāhāraścīracarmajaṭādharaḥ

शीतवातातपसहः क्षुत्पिपासाश्रमान्वितःतपसा दुश्चरेणेदं शरीरमुपशोषयन्

śītavātātapasahaḥ kṣutpipāsāśramānvitaḥtapasā duścareṇedaṃ śarīramupaśoṣayan

एकान्तशीली विमृशन्पक्वापक्वेन वर्तयन्पितॄन्देवांश्च वन्येन वाग्भिरद्भिश्च तर्पयन्

ekāntaśīlī vimṛśanpakvāpakvena vartayanpitṝndevāṃśca vanyena vāgbhiradbhiśca tarpayan

वानप्रस्थजनस्यापि दर्शनं कुलवासिनाम्नाप्रियाण्याचरञ्जातु किं पुनर्ग्रामवासिनाम्

vānaprasthajanasyāpi darśanaṃ kulavāsināmnāpriyāṇyācarañjātu kiṃ punargrāmavāsinām

एवमारण्यशास्त्राणामुग्रमुग्रतरं विधिम्काङ्क्षमाणोऽहमासिष्ये देहस्यास्य समापनात्

evamāraṇyaśāstrāṇāmugramugrataraṃ vidhimkāṅkṣamāṇo'hamāsiṣye dehasyāsya samāpanāt

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

इत्येवमुक्त्वा भार्ये ते राजा कौरववंशजःततश्चूडामणिं निष्कमङ्गदे कुण्डलानि चवासांसि च महार्हाणि स्त्रीणामाभरणानि च

ityevamuktvā bhārye te rājā kauravavaṃśajaḥtataścūḍāmaṇiṃ niṣkamaṅgade kuṇḍalāni cavāsāṃsi ca mahārhāṇi strīṇāmābharaṇāni ca

प्रदाय सर्वं विप्रेभ्यः पाण्डुः पुनरभाषतगत्वा नागपुरं वाच्यं पाण्डुः प्रव्रजितो वनम्

pradāya sarvaṃ viprebhyaḥ pāṇḍuḥ punarabhāṣatagatvā nāgapuraṃ vācyaṃ pāṇḍuḥ pravrajito vanam

अर्थं कामं सुखं चैव रतिं च परमात्मिकाम्प्रतस्थे सर्वमुत्सृज्य सभार्यः कुरुपुंगवः

arthaṃ kāmaṃ sukhaṃ caiva ratiṃ ca paramātmikāmpratasthe sarvamutsṛjya sabhāryaḥ kurupuṃgavaḥ

ततस्तस्यानुयात्राणि ते चैव परिचारकाःश्रुत्वा भरतसिंहस्य विविधाः करुणा गिरःभीममार्तस्वरं कृत्वा हाहेति परिचुक्रुशुः

tatastasyānuyātrāṇi te caiva paricārakāḥśrutvā bharatasiṃhasya vividhāḥ karuṇā giraḥbhīmamārtasvaraṃ kṛtvā hāheti paricukruśuḥ

उष्णमश्रु विमुञ्चन्तस्तं विहाय महीपतिम्ययुर्नागपुरं तूर्णं सर्वमादाय तद्वचः

uṣṇamaśru vimuñcantastaṃ vihāya mahīpatimyayurnāgapuraṃ tūrṇaṃ sarvamādāya tadvacaḥ

श्रुत्वा च तेभ्यस्तत्सर्वं यथावृत्तं महावनेधृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठः पाण्डुमेवान्वशोचत

śrutvā ca tebhyastatsarvaṃ yathāvṛttaṃ mahāvanedhṛtarāṣṭro naraśreṣṭhaḥ pāṇḍumevānvaśocata

राजपुत्रस्तु कौरव्यः पाण्डुर्मूलफलाशनःजगाम सह भार्याभ्यां ततो नागसभं गिरिम्

rājaputrastu kauravyaḥ pāṇḍurmūlaphalāśanaḥjagāma saha bhāryābhyāṃ tato nāgasabhaṃ girim

स चैत्ररथमासाद्य वारिषेणमतीत्य चहिमवन्तमतिक्रम्य प्रययौ गन्धमादनम्

sa caitrarathamāsādya vāriṣeṇamatītya cahimavantamatikramya prayayau gandhamādanam

रक्ष्यमाणो महाभूतैः सिद्धैश्च परमर्षिभिःउवास स तदा राजा समेषु विषमेषु च

rakṣyamāṇo mahābhūtaiḥ siddhaiśca paramarṣibhiḥuvāsa sa tadā rājā sameṣu viṣameṣu ca

इन्द्रद्युम्नसरः प्राप्य हंसकूटमतीत्य चशतशृङ्गे महाराज तापसः समपद्यत

indradyumnasaraḥ prāpya haṃsakūṭamatītya caśataśṛṅge mahārāja tāpasaḥ samapadyata