Parva.Adhyaya 1.113

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवमुक्तस्तया राजा तां देवीं पुनरब्रवीत्धर्मविद्धर्मसंयुक्तमिदं वचनमुत्तमम्

evamuktastayā rājā tāṃ devīṃ punarabravītdharmaviddharmasaṃyuktamidaṃ vacanamuttamam

एवमेतत्पुरा कुन्ति व्युषिताश्वश्चकार हयथा त्वयोक्तं कल्याणि स ह्यासीदमरोपमः

evametatpurā kunti vyuṣitāśvaścakāra hayathā tvayoktaṃ kalyāṇi sa hyāsīdamaropamaḥ

अथ त्विमं प्रवक्ष्यामि धर्मं त्वेतं निबोध मेपुराणमृषिभिर्दृष्टं धर्मविद्भिर्महात्मभिः

atha tvimaṃ pravakṣyāmi dharmaṃ tvetaṃ nibodha mepurāṇamṛṣibhirdṛṣṭaṃ dharmavidbhirmahātmabhiḥ

अनावृताः किल पुरा स्त्रिय आसन्वराननेकामचारविहारिण्यः स्वतन्त्राश्चारुलोचने

anāvṛtāḥ kila purā striya āsanvarānanekāmacāravihāriṇyaḥ svatantrāścārulocane

तासां व्युच्चरमाणानां कौमारात्सुभगे पतीन्नाधर्मोऽभूद्वरारोहे स हि धर्मः पुराभवत्

tāsāṃ vyuccaramāṇānāṃ kaumārātsubhage patīnnādharmo'bhūdvarārohe sa hi dharmaḥ purābhavat

तं चैव धर्मं पौराणं तिर्यग्योनिगताः प्रजाःअद्याप्यनुविधीयन्ते कामद्वेषविवर्जिताःपुराणदृष्टो धर्मोऽयं पूज्यते च महर्षिभिः

taṃ caiva dharmaṃ paurāṇaṃ tiryagyonigatāḥ prajāḥadyāpyanuvidhīyante kāmadveṣavivarjitāḥpurāṇadṛṣṭo dharmo'yaṃ pūjyate ca maharṣibhiḥ

उत्तरेषु च रम्भोरु कुरुष्वद्यापि वर्ततेस्त्रीणामनुग्रहकरः स हि धर्मः सनातनः

uttareṣu ca rambhoru kuruṣvadyāpi vartatestrīṇāmanugrahakaraḥ sa hi dharmaḥ sanātanaḥ

अस्मिंस्तु लोके नचिरान्मर्यादेयं शुचिस्मितेस्थापिता येन यस्माच्च तन्मे विस्तरतः शृणु

asmiṃstu loke nacirānmaryādeyaṃ śucismitesthāpitā yena yasmācca tanme vistarataḥ śṛṇu

बभूवोद्दालको नाम महर्षिरिति नः श्रुतम्श्वेतकेतुरिति ख्यातः पुत्रस्तस्याभवन्मुनिः

babhūvoddālako nāma maharṣiriti naḥ śrutamśvetaketuriti khyātaḥ putrastasyābhavanmuniḥ

मर्यादेयं कृता तेन मानुषेष्विति नः श्रुतम्कोपात्कमलपत्राक्षि यदर्थं तन्निबोध मे

maryādeyaṃ kṛtā tena mānuṣeṣviti naḥ śrutamkopātkamalapatrākṣi yadarthaṃ tannibodha me

श्वेतकेतोः किल पुरा समक्षं मातरं पितुःजग्राह ब्राह्मणः पाणौ गच्छाव इति चाब्रवीत्

śvetaketoḥ kila purā samakṣaṃ mātaraṃ pituḥjagrāha brāhmaṇaḥ pāṇau gacchāva iti cābravīt

ऋषिपुत्रस्ततः कोपं चकारामर्षितस्तदामातरं तां तथा दृष्ट्वा नीयमानां बलादिव

ṛṣiputrastataḥ kopaṃ cakārāmarṣitastadāmātaraṃ tāṃ tathā dṛṣṭvā nīyamānāṃ balādiva

क्रुद्धं तं तु पिता दृष्ट्वा श्वेतकेतुमुवाच हमा तात कोपं कार्षीस्त्वमेष धर्मः सनातनः

kruddhaṃ taṃ tu pitā dṛṣṭvā śvetaketumuvāca hamā tāta kopaṃ kārṣīstvameṣa dharmaḥ sanātanaḥ

अनावृता हि सर्वेषां वर्णानामङ्गना भुवियथा गावः स्थितास्तात स्वे स्वे वर्णे तथा प्रजाः

anāvṛtā hi sarveṣāṃ varṇānāmaṅganā bhuviyathā gāvaḥ sthitāstāta sve sve varṇe tathā prajāḥ

ऋषिपुत्रोऽथ तं धर्मं श्वेतकेतुर्न चक्षमेचकार चैव मर्यादामिमां स्त्रीपुंसयोर्भुवि

ṛṣiputro'tha taṃ dharmaṃ śvetaketurna cakṣamecakāra caiva maryādāmimāṃ strīpuṃsayorbhuvi

मानुषेषु महाभागे न त्वेवान्येषु जन्तुषुतदा प्रभृति मर्यादा स्थितेयमिति नः श्रुतम्

mānuṣeṣu mahābhāge na tvevānyeṣu jantuṣutadā prabhṛti maryādā sthiteyamiti naḥ śrutam

व्युच्चरन्त्याः पतिं नार्या अद्य प्रभृति पातकम्भ्रूणहत्याकृतं पापं भविष्यत्यसुखावहम्

vyuccarantyāḥ patiṃ nāryā adya prabhṛti pātakambhrūṇahatyākṛtaṃ pāpaṃ bhaviṣyatyasukhāvaham

भार्यां तथा व्युच्चरतः कौमारीं ब्रह्मचारिणीम्पतिव्रतामेतदेव भविता पातकं भुवि

bhāryāṃ tathā vyuccarataḥ kaumārīṃ brahmacāriṇīmpativratāmetadeva bhavitā pātakaṃ bhuvi

पत्या नियुक्ता या चैव पत्न्यपत्यार्थमेव चन करिष्यति तस्याश्च भविष्यत्येतदेव हि

patyā niyuktā yā caiva patnyapatyārthameva cana kariṣyati tasyāśca bhaviṣyatyetadeva hi

इति तेन पुरा भीरु मर्यादा स्थापिता बलात्उद्दालकस्य पुत्रेण धर्म्या वै श्वेतकेतुना

iti tena purā bhīru maryādā sthāpitā balātuddālakasya putreṇa dharmyā vai śvetaketunā

सौदासेन च रम्भोरु नियुक्तापत्यजन्मनिमदयन्ती जगामर्षिं वसिष्ठमिति नः श्रुतम्

saudāsena ca rambhoru niyuktāpatyajanmanimadayantī jagāmarṣiṃ vasiṣṭhamiti naḥ śrutam

तस्माल्लेभे च सा पुत्रमश्मकं नाम भामिनीभार्या कल्माषपादस्य भर्तुः प्रियचिकीर्षया

tasmāllebhe ca sā putramaśmakaṃ nāma bhāminībhāryā kalmāṣapādasya bhartuḥ priyacikīrṣayā

अस्माकमपि ते जन्म विदितं कमलेक्षणेकृष्णद्वैपायनाद्भीरु कुरूणां वंशवृद्धये

asmākamapi te janma viditaṃ kamalekṣaṇekṛṣṇadvaipāyanādbhīru kurūṇāṃ vaṃśavṛddhaye

अत एतानि सर्वाणि कारणानि समीक्ष्य वैममैतद्वचनं धर्म्यं कर्तुमर्हस्यनिन्दिते

ata etāni sarvāṇi kāraṇāni samīkṣya vaimamaitadvacanaṃ dharmyaṃ kartumarhasyanindite

ऋतावृतौ राजपुत्रि स्त्रिया भर्ता यतव्रतेनातिवर्तव्य इत्येवं धर्मं धर्मविदो विदुः

ṛtāvṛtau rājaputri striyā bhartā yatavratenātivartavya ityevaṃ dharmaṃ dharmavido viduḥ

शेषेष्वन्येषु कालेषु स्वातन्त्र्यं स्त्री किलार्हतिधर्ममेतं जनाः सन्तः पुराणं परिचक्षते

śeṣeṣvanyeṣu kāleṣu svātantryaṃ strī kilārhatidharmametaṃ janāḥ santaḥ purāṇaṃ paricakṣate

भर्ता भार्यां राजपुत्रि धर्म्यं वाधर्म्यमेव वायद्ब्रूयात्तत्तथा कार्यमिति धर्मविदो विदुः

bhartā bhāryāṃ rājaputri dharmyaṃ vādharmyameva vāyadbrūyāttattathā kāryamiti dharmavido viduḥ

विशेषतः पुत्रगृद्धी हीनः प्रजननात्स्वयम्यथाहमनवद्याङ्गि पुत्रदर्शनलालसः

viśeṣataḥ putragṛddhī hīnaḥ prajananātsvayamyathāhamanavadyāṅgi putradarśanalālasaḥ

तथा रक्ताङ्गुलितलः पद्मपत्रनिभः शुभेप्रसादार्थं मया तेऽयं शिरस्यभ्युद्यतोऽञ्जलिः

tathā raktāṅgulitalaḥ padmapatranibhaḥ śubheprasādārthaṃ mayā te'yaṃ śirasyabhyudyato'ñjaliḥ

मन्नियोगात्सुकेशान्ते द्विजातेस्तपसाधिकात्पुत्रान्गुणसमायुक्तानुत्पादयितुमर्हसित्वत्कृतेऽहं पृथुश्रोणि गच्छेयं पुत्रिणां गतिम्

manniyogātsukeśānte dvijātestapasādhikātputrānguṇasamāyuktānutpādayitumarhasitvatkṛte'haṃ pṛthuśroṇi gaccheyaṃ putriṇāṃ gatim

एवमुक्ता ततः कुन्ती पाण्डुं परपुरंजयम्प्रत्युवाच वरारोहा भर्तुः प्रियहिते रता

evamuktā tataḥ kuntī pāṇḍuṃ parapuraṃjayampratyuvāca varārohā bhartuḥ priyahite ratā

पितृवेश्मन्यहं बाला नियुक्तातिथिपूजनेउग्रं पर्यचरं तत्र ब्राह्मणं संशितव्रतम्

pitṛveśmanyahaṃ bālā niyuktātithipūjaneugraṃ paryacaraṃ tatra brāhmaṇaṃ saṃśitavratam

निगूढनिश्चयं धर्मे यं तं दुर्वाससं विदुःतमहं संशितात्मानं सर्वयत्नैरतोषयम्

nigūḍhaniścayaṃ dharme yaṃ taṃ durvāsasaṃ viduḥtamahaṃ saṃśitātmānaṃ sarvayatnairatoṣayam

स मेऽभिचारसंयुक्तमाचष्ट भगवान्वरम्मन्त्रग्रामं च मे प्रादादब्रवीच्चैव मामिदम्

sa me'bhicārasaṃyuktamācaṣṭa bhagavānvarammantragrāmaṃ ca me prādādabravīccaiva māmidam

यं यं देवं त्वमेतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसिअकामो वा सकामो वा स ते वशमुपैष्यति

yaṃ yaṃ devaṃ tvametena mantreṇāvāhayiṣyasiakāmo vā sakāmo vā sa te vaśamupaiṣyati

इत्युक्ताहं तदा तेन पितृवेश्मनि भारतब्राह्मणेन वचस्तथ्यं तस्य कालोऽयमागतः

ityuktāhaṃ tadā tena pitṛveśmani bhāratabrāhmaṇena vacastathyaṃ tasya kālo'yamāgataḥ

अनुज्ञाता त्वया देवमाह्वयेयमहं नृपतेन मन्त्रेण राजर्षे यथा स्यान्नौ प्रजा विभो

anujñātā tvayā devamāhvayeyamahaṃ nṛpatena mantreṇa rājarṣe yathā syānnau prajā vibho

आवाहयामि कं देवं ब्रूहि तत्त्वविदां वरत्वत्तोऽनुज्ञाप्रतीक्षां मां विद्ध्यस्मिन्कर्मणि स्थिताम्

āvāhayāmi kaṃ devaṃ brūhi tattvavidāṃ varatvatto'nujñāpratīkṣāṃ māṃ viddhyasminkarmaṇi sthitām

पाण्डुरुवाचअद्यैव त्वं वरारोहे प्रयतस्व यथाविधिधर्ममावाहय शुभे स हि देवेषु पुण्यभाक्

pāṇḍuruvācaadyaiva tvaṃ varārohe prayatasva yathāvidhidharmamāvāhaya śubhe sa hi deveṣu puṇyabhāk

अधर्मेण न नो धर्मः संयुज्येत कथंचनलोकश्चायं वरारोहे धर्मोऽयमिति मंस्यते

adharmeṇa na no dharmaḥ saṃyujyeta kathaṃcanalokaścāyaṃ varārohe dharmo'yamiti maṃsyate

धार्मिकश्च कुरूणां स भविष्यति न संशयःदत्तस्यापि च धर्मेण नाधर्मे रंस्यते मनः

dhārmikaśca kurūṇāṃ sa bhaviṣyati na saṃśayaḥdattasyāpi ca dharmeṇa nādharme raṃsyate manaḥ

तस्माद्धर्मं पुरस्कृत्य नियता त्वं शुचिस्मितेउपचाराभिचाराभ्यां धर्ममाराधयस्व वै

tasmāddharmaṃ puraskṛtya niyatā tvaṃ śucismiteupacārābhicārābhyāṃ dharmamārādhayasva vai

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

सा तथोक्ता तथेत्युक्त्वा तेन भर्त्रा वराङ्गनाअभिवाद्याभ्यनुज्ञाता प्रदक्षिणमवर्तत

sā tathoktā tathetyuktvā tena bhartrā varāṅganāabhivādyābhyanujñātā pradakṣiṇamavartata