Parva.Adhyaya 1.138

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तेन विक्रमता तूर्णमूरुवेगसमीरितम्प्रववावनिलो राजञ्शुचिशुक्रागमे यथा

tena vikramatā tūrṇamūruvegasamīritampravavāvanilo rājañśuciśukrāgame yathā

स मृद्नन्पुष्पितांश्चैव फलितांश्च वनस्पतीन्आरुजन्दारुगुल्मांश्च पथस्तस्य समीपजान्

sa mṛdnanpuṣpitāṃścaiva phalitāṃśca vanaspatīnārujandārugulmāṃśca pathastasya samīpajān

तथा वृक्षान्भञ्जमानो जगामामितविक्रमःतस्य वेगेन पाण्डूनां मूर्च्छेव समजायत

tathā vṛkṣānbhañjamāno jagāmāmitavikramaḥtasya vegena pāṇḍūnāṃ mūrccheva samajāyata

असकृच्चापि संतीर्य दूरपारं भुजप्लवैःपथि प्रच्छन्नमासेदुर्धार्तराष्ट्रभयात्तदा

asakṛccāpi saṃtīrya dūrapāraṃ bhujaplavaiḥpathi pracchannamāsedurdhārtarāṣṭrabhayāttadā

कृच्छ्रेण मातरं त्वेकां सुकुमारीं यशस्विनीम्अवहत्तत्र पृष्ठेन रोधःसु विषमेषु च

kṛcchreṇa mātaraṃ tvekāṃ sukumārīṃ yaśasvinīmavahattatra pṛṣṭhena rodhaḥsu viṣameṣu ca

आगमंस्ते वनोद्देशमल्पमूलफलोदकम्क्रूरपक्षिमृगं घोरं सायाह्ने भरतर्षभाः

āgamaṃste vanoddeśamalpamūlaphalodakamkrūrapakṣimṛgaṃ ghoraṃ sāyāhne bharatarṣabhāḥ

घोरा समभवत्संध्या दारुणा मृगपक्षिणःअप्रकाशा दिशः सर्वा वातैरासन्ननार्तवैः

ghorā samabhavatsaṃdhyā dāruṇā mṛgapakṣiṇaḥaprakāśā diśaḥ sarvā vātairāsannanārtavaiḥ

ते श्रमेण च कौरव्यास्तृष्णया च प्रपीडिताःनाशक्नुवंस्तदा गन्तुं निद्रया च प्रवृद्धया

te śrameṇa ca kauravyāstṛṣṇayā ca prapīḍitāḥnāśaknuvaṃstadā gantuṃ nidrayā ca pravṛddhayā

ततो भीमो वनं घोरं प्रविश्य विजनं महत्न्यग्रोधं विपुलच्छायं रमणीयमुपाद्रवत्

tato bhīmo vanaṃ ghoraṃ praviśya vijanaṃ mahatnyagrodhaṃ vipulacchāyaṃ ramaṇīyamupādravat

तत्र निक्षिप्य तान्सर्वानुवाच भरतर्षभःपानीयं मृगयामीह विश्रमध्वमिति प्रभो

tatra nikṣipya tānsarvānuvāca bharatarṣabhaḥpānīyaṃ mṛgayāmīha viśramadhvamiti prabho

एते रुवन्ति मधुरं सारसा जलचारिणःध्रुवमत्र जलस्थायो महानिति मतिर्मम

ete ruvanti madhuraṃ sārasā jalacāriṇaḥdhruvamatra jalasthāyo mahāniti matirmama

अनुज्ञातः स गच्छेति भ्रात्रा ज्येष्ठेन भारतजगाम तत्र यत्र स्म रुवन्ति जलचारिणः

anujñātaḥ sa gaccheti bhrātrā jyeṣṭhena bhāratajagāma tatra yatra sma ruvanti jalacāriṇaḥ

स तत्र पीत्वा पानीयं स्नात्वा च भरतर्षभउत्तरीयेण पानीयमाजहार तदा नृप

sa tatra pītvā pānīyaṃ snātvā ca bharatarṣabhauttarīyeṇa pānīyamājahāra tadā nṛpa

गव्यूतिमात्रादागत्य त्वरितो मातरं प्रतिस सुप्तां मातरं दृष्ट्वा भ्रातॄंश्च वसुधातलेभृशं दुःखपरीतात्मा विललाप वृकोदरः

gavyūtimātrādāgatya tvarito mātaraṃ pratisa suptāṃ mātaraṃ dṛṣṭvā bhrātṝṃśca vasudhātalebhṛśaṃ duḥkhaparītātmā vilalāpa vṛkodaraḥ

शयनेषु परार्ध्येषु ये पुरा वारणावतेनाधिजग्मुस्तदा निद्रां तेऽद्य सुप्ता महीतले

śayaneṣu parārdhyeṣu ye purā vāraṇāvatenādhijagmustadā nidrāṃ te'dya suptā mahītale

स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसंघावमर्दिनःकुन्तिभोजसुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम्

svasāraṃ vasudevasya śatrusaṃghāvamardinaḥkuntibhojasutāṃ kuntīṃ sarvalakṣaṇapūjitām

स्नुषां विचित्रवीर्यस्य भार्यां पाण्डोर्महात्मनःप्रासादशयनां नित्यं पुण्डरीकान्तरप्रभाम्

snuṣāṃ vicitravīryasya bhāryāṃ pāṇḍormahātmanaḥprāsādaśayanāṃ nityaṃ puṇḍarīkāntaraprabhām

सुकुमारतरां स्त्रीणां महार्हशयनोचिताम्शयानां पश्यताद्येह पृथिव्यामतथोचिताम्

sukumāratarāṃ strīṇāṃ mahārhaśayanocitāmśayānāṃ paśyatādyeha pṛthivyāmatathocitām

धर्मादिन्द्राच्च वायोश्च सुषुवे या सुतानिमान्सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेते ह्यद्यातथोचिता

dharmādindrācca vāyośca suṣuve yā sutānimānseyaṃ bhūmau pariśrāntā śete hyadyātathocitā

किं नु दुःखतरं शक्यं मया द्रष्टुमतः परम्योऽहमद्य नरव्याघ्रान्सुप्तान्पश्यामि भूतले

kiṃ nu duḥkhataraṃ śakyaṃ mayā draṣṭumataḥ paramyo'hamadya naravyāghrānsuptānpaśyāmi bhūtale

त्रिषु लोकेषु यद्राज्यं धर्मविद्योऽर्हते नृपःसोऽयं भूमौ परिश्रान्तः शेते प्राकृतवत्कथम्

triṣu lokeṣu yadrājyaṃ dharmavidyo'rhate nṛpaḥso'yaṃ bhūmau pariśrāntaḥ śete prākṛtavatkatham

अयं नीलाम्बुदश्यामो नरेष्वप्रतिमो भुविशेते प्राकृतवद्भूमावतो दुःखतरं नु किम्

ayaṃ nīlāmbudaśyāmo nareṣvapratimo bhuviśete prākṛtavadbhūmāvato duḥkhataraṃ nu kim

अश्विनाविव देवानां याविमौ रूपसंपदातौ प्राकृतवदद्येमौ प्रसुप्तौ धरणीतले

aśvināviva devānāṃ yāvimau rūpasaṃpadātau prākṛtavadadyemau prasuptau dharaṇītale

ज्ञातयो यस्य नैव स्युर्विषमाः कुलपांसनाःस जीवेत्सुसुखं लोके ग्रामे द्रुम इवैकजः

jñātayo yasya naiva syurviṣamāḥ kulapāṃsanāḥsa jīvetsusukhaṃ loke grāme druma ivaikajaḥ

एको वृक्षो हि यो ग्रामे भवेत्पर्णफलान्वितःचैत्यो भवति निर्ज्ञातिरर्चनीयः सुपूजितः

eko vṛkṣo hi yo grāme bhavetparṇaphalānvitaḥcaityo bhavati nirjñātirarcanīyaḥ supūjitaḥ

येषां च बहवः शूरा ज्ञातयो धर्मसंश्रिताःते जीवन्ति सुखं लोके भवन्ति च निरामयाः

yeṣāṃ ca bahavaḥ śūrā jñātayo dharmasaṃśritāḥte jīvanti sukhaṃ loke bhavanti ca nirāmayāḥ

बलवन्तः समृद्धार्था मित्रबान्धवनन्दनाःजीवन्त्यन्योन्यमाश्रित्य द्रुमाः काननजा इव

balavantaḥ samṛddhārthā mitrabāndhavanandanāḥjīvantyanyonyamāśritya drumāḥ kānanajā iva

वयं तु धृतराष्ट्रेण सपुत्रेण दुरात्मनाविवासिता न दग्धाश्च कथंचित्तस्य शासनात्

vayaṃ tu dhṛtarāṣṭreṇa saputreṇa durātmanāvivāsitā na dagdhāśca kathaṃcittasya śāsanāt

तस्मान्मुक्ता वयं दाहादिमं वृक्षमुपाश्रिताःकां दिशं प्रतिपत्स्यामः प्राप्ताः क्लेशमनुत्तमम्

tasmānmuktā vayaṃ dāhādimaṃ vṛkṣamupāśritāḥkāṃ diśaṃ pratipatsyāmaḥ prāptāḥ kleśamanuttamam

नातिदूरे च नगरं वनादस्माद्धि लक्षयेजागर्तव्ये स्वपन्तीमे हन्त जागर्म्यहं स्वयम्

nātidūre ca nagaraṃ vanādasmāddhi lakṣayejāgartavye svapantīme hanta jāgarmyahaṃ svayam

पास्यन्तीमे जलं पश्चात्प्रतिबुद्धा जितक्लमाःइति भीमो व्यवस्यैव जजागार स्वयं तदा

pāsyantīme jalaṃ paścātpratibuddhā jitaklamāḥiti bhīmo vyavasyaiva jajāgāra svayaṃ tadā