Parva.Adhyaya 1.146

ब्राह्मण्युवाचन संतापस्त्वया कार्यः प्राकृतेनेव कर्हिचित्न हि संतापकालोऽयं वैद्यस्य तव विद्यते

brāhmaṇyuvācana saṃtāpastvayā kāryaḥ prākṛteneva karhicitna hi saṃtāpakālo'yaṃ vaidyasya tava vidyate

अवश्यं निधनं सर्वैर्गन्तव्यमिह मानवैःअवश्यभाविन्यर्थे वै संतापो नेह विद्यते

avaśyaṃ nidhanaṃ sarvairgantavyamiha mānavaiḥavaśyabhāvinyarthe vai saṃtāpo neha vidyate

भार्या पुत्रोऽथ दुहिता सर्वमात्मार्थमिष्यतेव्यथां जहि सुबुद्ध्या त्वं स्वयं यास्यामि तत्र वै

bhāryā putro'tha duhitā sarvamātmārthamiṣyatevyathāṃ jahi subuddhyā tvaṃ svayaṃ yāsyāmi tatra vai

एतद्धि परमं नार्याः कार्यं लोके सनातनम्प्राणानपि परित्यज्य यद्भर्तृहितमाचरेत्

etaddhi paramaṃ nāryāḥ kāryaṃ loke sanātanamprāṇānapi parityajya yadbhartṛhitamācaret

तच्च तत्र कृतं कर्म तवापीह सुखावहम्भवत्यमुत्र चाक्षय्यं लोकेऽस्मिंश्च यशस्करम्

tacca tatra kṛtaṃ karma tavāpīha sukhāvahambhavatyamutra cākṣayyaṃ loke'smiṃśca yaśaskaram

एष चैव गुरुर्धर्मो यं प्रवक्षाम्यहं तवअर्थश्च तव धर्मश्च भूयानत्र प्रदृश्यते

eṣa caiva gururdharmo yaṃ pravakṣāmyahaṃ tavaarthaśca tava dharmaśca bhūyānatra pradṛśyate

यदर्थमिष्यते भार्या प्राप्तः सोऽर्थस्त्वया मयिकन्या चैव कुमारश्च कृताहमनृणा त्वया

yadarthamiṣyate bhāryā prāptaḥ so'rthastvayā mayikanyā caiva kumāraśca kṛtāhamanṛṇā tvayā

समर्थः पोषणे चासि सुतयो रक्षणे तथान त्वहं सुतयोः शक्ता तथा रक्षणपोषणे

samarthaḥ poṣaṇe cāsi sutayo rakṣaṇe tathāna tvahaṃ sutayoḥ śaktā tathā rakṣaṇapoṣaṇe

मम हि त्वद्विहीनायाः सर्वकामा न आपदःकथं स्यातां सुतौ बालौ भवेयं च कथं त्वहम्

mama hi tvadvihīnāyāḥ sarvakāmā na āpadaḥkathaṃ syātāṃ sutau bālau bhaveyaṃ ca kathaṃ tvaham

कथं हि विधवानाथा बालपुत्रा विना त्वयामिथुनं जीवयिष्यामि स्थिता साधुगते पथि

kathaṃ hi vidhavānāthā bālaputrā vinā tvayāmithunaṃ jīvayiṣyāmi sthitā sādhugate pathi

अहंकृतावलिप्तैश्च प्रार्थ्यमानामिमां सुताम्अयुक्तैस्तव संबन्धे कथं शक्ष्यामि रक्षितुम्

ahaṃkṛtāvaliptaiśca prārthyamānāmimāṃ sutāmayuktaistava saṃbandhe kathaṃ śakṣyāmi rakṣitum

उत्सृष्टमामिषं भूमौ प्रार्थयन्ति यथा खगाःप्रार्थयन्ति जनाः सर्वे वीरहीनां तथा स्त्रियम्

utsṛṣṭamāmiṣaṃ bhūmau prārthayanti yathā khagāḥprārthayanti janāḥ sarve vīrahīnāṃ tathā striyam

साहं विचाल्यमाना वै प्रार्थ्यमाना दुरात्मभिःस्थातुं पथि न शक्ष्यामि सज्जनेष्टे द्विजोत्तम

sāhaṃ vicālyamānā vai prārthyamānā durātmabhiḥsthātuṃ pathi na śakṣyāmi sajjaneṣṭe dvijottama

कथं तव कुलस्यैकामिमां बालामसंस्कृताम्पितृपैतामहे मार्गे नियोक्तुमहमुत्सहे

kathaṃ tava kulasyaikāmimāṃ bālāmasaṃskṛtāmpitṛpaitāmahe mārge niyoktumahamutsahe

कथं शक्ष्यामि बालेऽस्मिन्गुणानाधातुमीप्षितान्अनाथे सर्वतो लुप्ते यथा त्वं धर्मदर्शिवान्

kathaṃ śakṣyāmi bāle'sminguṇānādhātumīpṣitānanāthe sarvato lupte yathā tvaṃ dharmadarśivān

इमामपि च ते बालामनाथां परिभूय माम्अनर्हाः प्रार्थयिष्यन्ति शूद्रा वेदश्रुतिं यथा

imāmapi ca te bālāmanāthāṃ paribhūya māmanarhāḥ prārthayiṣyanti śūdrā vedaśrutiṃ yathā

तां चेदहं न दित्सेयं त्वद्गुणैरुपबृंहिताम्प्रमथ्यैनां हरेयुस्ते हविर्ध्वाङ्क्षा इवाध्वरात्

tāṃ cedahaṃ na ditseyaṃ tvadguṇairupabṛṃhitāmpramathyaināṃ hareyuste havirdhvāṅkṣā ivādhvarāt

संप्रेक्षमाणा पुत्रं ते नानुरूपमिवात्मनःअनर्हवशमापन्नामिमां चापि सुतां तव

saṃprekṣamāṇā putraṃ te nānurūpamivātmanaḥanarhavaśamāpannāmimāṃ cāpi sutāṃ tava

अवज्ञाता च लोकस्य तथात्मानमजानतीअवलिप्तैर्नरैर्ब्रह्मन्मरिष्यामि न संशयः

avajñātā ca lokasya tathātmānamajānatīavaliptairnarairbrahmanmariṣyāmi na saṃśayaḥ

तौ विहीनौ मया बालौ त्वया चैव ममात्मजौविनश्येतां न संदेहो मत्स्याविव जलक्षये

tau vihīnau mayā bālau tvayā caiva mamātmajauvinaśyetāṃ na saṃdeho matsyāviva jalakṣaye

त्रितयं सर्वथाप्येवं विनशिष्यत्यसंशयम्त्वया विहीनं तस्मात्त्वं मां परित्यक्तुमर्हसि

tritayaṃ sarvathāpyevaṃ vinaśiṣyatyasaṃśayamtvayā vihīnaṃ tasmāttvaṃ māṃ parityaktumarhasi

व्युष्टिरेषा परा स्त्रीणां पूर्वं भर्तुः परा गतिःन तु ब्राह्मण पुत्राणां विषये परिवर्तितुम्

vyuṣṭireṣā parā strīṇāṃ pūrvaṃ bhartuḥ parā gatiḥna tu brāhmaṇa putrāṇāṃ viṣaye parivartitum

परित्यक्तः सुतश्चायं दुहितेयं तथा मयाबान्धवाश्च परित्यक्तास्त्वदर्थं जीवितं च मे

parityaktaḥ sutaścāyaṃ duhiteyaṃ tathā mayābāndhavāśca parityaktāstvadarthaṃ jīvitaṃ ca me

यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्दानैश्च विविधैस्तथाविशिष्यते स्त्रिया भर्तुर्नित्यं प्रियहिते स्थितिः

yajñaistapobhirniyamairdānaiśca vividhaistathāviśiṣyate striyā bharturnityaṃ priyahite sthitiḥ

तदिदं यच्चिकीर्षामि धर्म्यं परमसंमतम्इष्टं चैव हितं चैव तव चैव कुलस्य च

tadidaṃ yaccikīrṣāmi dharmyaṃ paramasaṃmatamiṣṭaṃ caiva hitaṃ caiva tava caiva kulasya ca

इष्टानि चाप्यपत्यानि द्रव्याणि सुहृदः प्रियाःआपद्धर्मविमोक्षाय भार्या चापि सतां मतम्

iṣṭāni cāpyapatyāni dravyāṇi suhṛdaḥ priyāḥāpaddharmavimokṣāya bhāryā cāpi satāṃ matam

एकतो वा कुलं कृत्स्नमात्मा वा कुलवर्धनन समं सर्वमेवेति बुधानामेष निश्चयः

ekato vā kulaṃ kṛtsnamātmā vā kulavardhanana samaṃ sarvameveti budhānāmeṣa niścayaḥ

स कुरुष्व मया कार्यं तारयात्मानमात्मनाअनुजानीहि मामार्य सुतौ मे परिरक्ष च

sa kuruṣva mayā kāryaṃ tārayātmānamātmanāanujānīhi māmārya sutau me parirakṣa ca

अवध्याः स्त्रिय इत्याहुर्धर्मज्ञा धर्मनिश्चयेधर्मज्ञान्राक्षसानाहुर्न हन्यात्स च मामपि

avadhyāḥ striya ityāhurdharmajñā dharmaniścayedharmajñānrākṣasānāhurna hanyātsa ca māmapi

निःसंशयो वधः पुंसां स्त्रीणां संशयितो वधःअतो मामेव धर्मज्ञ प्रस्थापयितुमर्हसि

niḥsaṃśayo vadhaḥ puṃsāṃ strīṇāṃ saṃśayito vadhaḥato māmeva dharmajña prasthāpayitumarhasi

भुक्तं प्रियाण्यवाप्तानि धर्मश्च चरितो मयात्वत्प्रसूतिः प्रिया प्राप्ता न मां तप्स्यत्यजीवितम्

bhuktaṃ priyāṇyavāptāni dharmaśca carito mayātvatprasūtiḥ priyā prāptā na māṃ tapsyatyajīvitam

जातपुत्रा च वृद्धा च प्रियकामा च ते सदासमीक्ष्यैतदहं सर्वं व्यवसायं करोम्यतः

jātaputrā ca vṛddhā ca priyakāmā ca te sadāsamīkṣyaitadahaṃ sarvaṃ vyavasāyaṃ karomyataḥ

उत्सृज्यापि च मामार्य वेत्स्यस्यन्यामपि स्त्रियम्ततः प्रतिष्ठितो धर्मो भविष्यति पुनस्तव

utsṛjyāpi ca māmārya vetsyasyanyāmapi striyamtataḥ pratiṣṭhito dharmo bhaviṣyati punastava

न चाप्यधर्मः कल्याण बहुपत्नीकता नृणाम्स्त्रीणामधर्मः सुमहान्भर्तुः पूर्वस्य लङ्घने

na cāpyadharmaḥ kalyāṇa bahupatnīkatā nṛṇāmstrīṇāmadharmaḥ sumahānbhartuḥ pūrvasya laṅghane

एतत्सर्वं समीक्ष्य त्वमात्मत्यागं च गर्हितम्आत्मानं तारय मया कुलं चेमौ च दारकौ

etatsarvaṃ samīkṣya tvamātmatyāgaṃ ca garhitamātmānaṃ tāraya mayā kulaṃ cemau ca dārakau

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवमुक्तस्तया भर्ता तां समालिङ्ग्य भारतमुमोच बाष्पं शनकैः सभार्यो भृशदुःखितः

evamuktastayā bhartā tāṃ samāliṅgya bhāratamumoca bāṣpaṃ śanakaiḥ sabhāryo bhṛśaduḥkhitaḥ