Parva.Adhyaya 1.145

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

एकचक्रां गतास्ते तु कुन्तीपुत्रा महारथाःअतः परं द्विजश्रेष्ठ किमकुर्वत पाण्डवाः

ekacakrāṃ gatāste tu kuntīputrā mahārathāḥataḥ paraṃ dvijaśreṣṭha kimakurvata pāṇḍavāḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एकचक्रां गतास्ते तु कुन्तीपुत्रा महारथाःऊषुर्नातिचिरं कालं ब्राह्मणस्य निवेशने

ekacakrāṃ gatāste tu kuntīputrā mahārathāḥūṣurnāticiraṃ kālaṃ brāhmaṇasya niveśane

रमणीयानि पश्यन्तो वनानि विविधानि चपार्थिवानपि चोद्देशान्सरितश्च सरांसि च

ramaṇīyāni paśyanto vanāni vividhāni capārthivānapi coddeśānsaritaśca sarāṃsi ca

चेरुर्भैक्षं तदा ते तु सर्व एव विशां पतेबभूवुर्नागराणां च स्वैर्गुणैः प्रियदर्शनाः

cerurbhaikṣaṃ tadā te tu sarva eva viśāṃ patebabhūvurnāgarāṇāṃ ca svairguṇaiḥ priyadarśanāḥ

निवेदयन्ति स्म च ते भैक्षं कुन्त्याः सदा निशितया विभक्तान्भागांस्ते भुञ्जते स्म पृथक्पृथक्

nivedayanti sma ca te bhaikṣaṃ kuntyāḥ sadā niśitayā vibhaktānbhāgāṃste bhuñjate sma pṛthakpṛthak

अर्धं ते भुञ्जते वीराः सह मात्रा परंतपाःअर्धं भैक्षस्य सर्वस्य भीमो भुङ्क्ते महाबलः

ardhaṃ te bhuñjate vīrāḥ saha mātrā paraṃtapāḥardhaṃ bhaikṣasya sarvasya bhīmo bhuṅkte mahābalaḥ

तथा तु तेषां वसतां तत्र राजन्महात्मनाम्अतिचक्राम सुमहान्कालोऽथ भरतर्षभ

tathā tu teṣāṃ vasatāṃ tatra rājanmahātmanāmaticakrāma sumahānkālo'tha bharatarṣabha

ततः कदाचिद्भैक्षाय गतास्ते भरतर्षभाःसंगत्या भीमसेनस्तु तत्रास्ते पृथया सह

tataḥ kadācidbhaikṣāya gatāste bharatarṣabhāḥsaṃgatyā bhīmasenastu tatrāste pṛthayā saha

अथार्तिजं महाशब्दं ब्राह्मणस्य निवेशनेभृशमुत्पतितं घोरं कुन्ती शुश्राव भारत

athārtijaṃ mahāśabdaṃ brāhmaṇasya niveśanebhṛśamutpatitaṃ ghoraṃ kuntī śuśrāva bhārata

रोरूयमाणांस्तान्सर्वान्परिदेवयतश्च साकारुण्यात्साधुभावाच्च देवी राजन्न चक्षमे

rorūyamāṇāṃstānsarvānparidevayataśca sākāruṇyātsādhubhāvācca devī rājanna cakṣame

मथ्यमानेव दुःखेन हृदयेन पृथा ततःउवाच भीमं कल्याणी कृपान्वितमिदं वचः

mathyamāneva duḥkhena hṛdayena pṛthā tataḥuvāca bhīmaṃ kalyāṇī kṛpānvitamidaṃ vacaḥ

वसामः सुसुखं पुत्र ब्राह्मणस्य निवेशनेअज्ञाता धार्तराष्ट्राणां सत्कृता वीतमन्यवः

vasāmaḥ susukhaṃ putra brāhmaṇasya niveśaneajñātā dhārtarāṣṭrāṇāṃ satkṛtā vītamanyavaḥ

सा चिन्तये सदा पुत्र ब्राह्मणस्यास्य किं न्वहम्प्रियं कुर्यामिति गृहे यत्कुर्युरुषिताः सुखम्

sā cintaye sadā putra brāhmaṇasyāsya kiṃ nvahampriyaṃ kuryāmiti gṛhe yatkuryuruṣitāḥ sukham

एतावान्पुरुषस्तात कृतं यस्मिन्न नश्यतियावच्च कुर्यादन्योऽस्य कुर्यादभ्यधिकं ततः

etāvānpuruṣastāta kṛtaṃ yasminna naśyatiyāvacca kuryādanyo'sya kuryādabhyadhikaṃ tataḥ

तदिदं ब्राह्मणस्यास्य दुःखमापतितं ध्रुवम्तत्रास्य यदि साहाय्यं कुर्याम सुकृतं भवेत्

tadidaṃ brāhmaṇasyāsya duḥkhamāpatitaṃ dhruvamtatrāsya yadi sāhāyyaṃ kuryāma sukṛtaṃ bhavet

भीम उवाच · bhīma uvāca

ज्ञायतामस्य यद्दुःखं यतश्चैव समुत्थितम्विदिते व्यवसिष्यामि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्

jñāyatāmasya yadduḥkhaṃ yataścaiva samutthitamvidite vyavasiṣyāmi yadyapi syātsuduṣkaram

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तथा हि कथयन्तौ तौ भूयः शुश्रुवतुः स्वनम्आर्तिजं तस्य विप्रस्य सभार्यस्य विशां पते

tathā hi kathayantau tau bhūyaḥ śuśruvatuḥ svanamārtijaṃ tasya viprasya sabhāryasya viśāṃ pate

अन्तःपुरं ततस्तस्य ब्राह्मणस्य महात्मनःविवेश कुन्ती त्वरिता बद्धवत्सेव सौरभी

antaḥpuraṃ tatastasya brāhmaṇasya mahātmanaḥviveśa kuntī tvaritā baddhavatseva saurabhī

ततस्तं ब्राह्मणं तत्र भार्यया च सुतेन चदुहित्रा चैव सहितं ददर्श विकृताननम्

tatastaṃ brāhmaṇaṃ tatra bhāryayā ca sutena caduhitrā caiva sahitaṃ dadarśa vikṛtānanam

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

धिगिदं जीवितं लोकेऽनलसारमनर्थकम्दुःखमूलं पराधीनं भृशमप्रियभागि च

dhigidaṃ jīvitaṃ loke'nalasāramanarthakamduḥkhamūlaṃ parādhīnaṃ bhṛśamapriyabhāgi ca

जीविते परमं दुःखं जीविते परमो ज्वरःजीविते वर्तमानस्य द्वन्द्वानामागमो ध्रुवः

jīvite paramaṃ duḥkhaṃ jīvite paramo jvaraḥjīvite vartamānasya dvandvānāmāgamo dhruvaḥ

एकात्मापि हि धर्मार्थौ कामं च न निषेवतेएतैश्च विप्रयोगोऽपि दुःखं परमकं मतम्

ekātmāpi hi dharmārthau kāmaṃ ca na niṣevateetaiśca viprayogo'pi duḥkhaṃ paramakaṃ matam

आहुः केचित्परं मोक्षं स च नास्ति कथंचनअर्थप्राप्तौ च नरकः कृत्स्न एवोपपद्यते

āhuḥ kecitparaṃ mokṣaṃ sa ca nāsti kathaṃcanaarthaprāptau ca narakaḥ kṛtsna evopapadyate

अर्थेप्सुता परं दुःखमर्थप्राप्तौ ततोऽधिकम्जातस्नेहस्य चार्थेषु विप्रयोगे महत्तरम्

arthepsutā paraṃ duḥkhamarthaprāptau tato'dhikamjātasnehasya cārtheṣu viprayoge mahattaram

न हि योगं प्रपश्यामि येन मुच्येयमापदःपुत्रदारेण वा सार्धं प्राद्रवेयामनामयम्

na hi yogaṃ prapaśyāmi yena mucyeyamāpadaḥputradāreṇa vā sārdhaṃ prādraveyāmanāmayam

यतितं वै मया पूर्वं यथा त्वं वेत्थ ब्राह्मणियतः क्षेमं ततो गन्तुं त्वया तु मम न श्रुतम्

yatitaṃ vai mayā pūrvaṃ yathā tvaṃ vettha brāhmaṇiyataḥ kṣemaṃ tato gantuṃ tvayā tu mama na śrutam

इह जाता विवृद्धास्मि पिता चेह ममेति चउक्तवत्यसि दुर्मेधे याच्यमाना मयासकृत्

iha jātā vivṛddhāsmi pitā ceha mameti cauktavatyasi durmedhe yācyamānā mayāsakṛt

स्वर्गतो हि पिता वृद्धस्तथा माता चिरं तवबान्धवा भूतपूर्वाश्च तत्र वासे तु का रतिः

svargato hi pitā vṛddhastathā mātā ciraṃ tavabāndhavā bhūtapūrvāśca tatra vāse tu kā ratiḥ

सोऽयं ते बन्धुकामाया अशृण्वन्त्या वचो ममबन्धुप्रणाशः संप्राप्तो भृशं दुःखकरो मम

so'yaṃ te bandhukāmāyā aśṛṇvantyā vaco mamabandhupraṇāśaḥ saṃprāpto bhṛśaṃ duḥkhakaro mama

अथ वा मद्विनाशोऽयं न हि शक्ष्यामि कंचनपरित्यक्तुमहं बन्धुं स्वयं जीवन्नृशंसवत्

atha vā madvināśo'yaṃ na hi śakṣyāmi kaṃcanaparityaktumahaṃ bandhuṃ svayaṃ jīvannṛśaṃsavat

सहधर्मचरीं दान्तां नित्यं मातृसमां ममसखायं विहितां देवैर्नित्यं परमिकां गतिम्

sahadharmacarīṃ dāntāṃ nityaṃ mātṛsamāṃ mamasakhāyaṃ vihitāṃ devairnityaṃ paramikāṃ gatim

मात्रा पित्रा च विहितां सदा गार्हस्थ्यभागिनीम्वरयित्वा यथान्यायं मन्त्रवत्परिणीय च

mātrā pitrā ca vihitāṃ sadā gārhasthyabhāginīmvarayitvā yathānyāyaṃ mantravatpariṇīya ca

कुलीनां शीलसंपन्नामपत्यजननीं ममत्वामहं जीवितस्यार्थे साध्वीमनपकारिणीम्परित्यक्तुं न शक्ष्यामि भार्यां नित्यमनुव्रताम्

kulīnāṃ śīlasaṃpannāmapatyajananīṃ mamatvāmahaṃ jīvitasyārthe sādhvīmanapakāriṇīmparityaktuṃ na śakṣyāmi bhāryāṃ nityamanuvratām

कुत एव परित्यक्तुं सुतां शक्ष्याम्यहं स्वयम्बालामप्राप्तवयसमजातव्यञ्जनाकृतिम्

kuta eva parityaktuṃ sutāṃ śakṣyāmyahaṃ svayambālāmaprāptavayasamajātavyañjanākṛtim

भर्तुरर्थाय निक्षिप्तां न्यासं धात्रा महात्मनायस्यां दौहित्रजाँल्लोकानाशंसे पितृभिः सहस्वयमुत्पाद्य तां बालां कथमुत्स्रष्टुमुत्सहे

bharturarthāya nikṣiptāṃ nyāsaṃ dhātrā mahātmanāyasyāṃ dauhitrajām̐llokānāśaṃse pitṛbhiḥ sahasvayamutpādya tāṃ bālāṃ kathamutsraṣṭumutsahe

मन्यन्ते केचिदधिकं स्नेहं पुत्रे पितुर्नराःकन्यायां नैव तु पुनर्मम तुल्यावुभौ मतौ

manyante kecidadhikaṃ snehaṃ putre piturnarāḥkanyāyāṃ naiva tu punarmama tulyāvubhau matau

यस्मिँल्लोकाः प्रसूतिश्च स्थिता नित्यमथो सुखम्अपापां तामहं बालां कथमुत्स्रष्टुमुत्सहे

yasmim̐llokāḥ prasūtiśca sthitā nityamatho sukhamapāpāṃ tāmahaṃ bālāṃ kathamutsraṣṭumutsahe

आत्मानमपि चोत्सृज्य तप्स्ये प्रेतवशं गतःत्यक्ता ह्येते मया व्यक्तं नेह शक्ष्यन्ति जीवितुम्

ātmānamapi cotsṛjya tapsye pretavaśaṃ gataḥtyaktā hyete mayā vyaktaṃ neha śakṣyanti jīvitum

एषां चान्यतमत्यागो नृशंसो गर्हितो बुधैःआत्मत्यागे कृते चेमे मरिष्यन्ति मया विना

eṣāṃ cānyatamatyāgo nṛśaṃso garhito budhaiḥātmatyāge kṛte ceme mariṣyanti mayā vinā

स कृच्छ्रामहमापन्नो न शक्तस्तर्तुमापदम्अहो धिक्कां गतिं त्वद्य गमिष्यामि सबान्धवःसर्वैः सह मृतं श्रेयो न तु मे जीवितं क्षमम्

sa kṛcchrāmahamāpanno na śaktastartumāpadamaho dhikkāṃ gatiṃ tvadya gamiṣyāmi sabāndhavaḥsarvaiḥ saha mṛtaṃ śreyo na tu me jīvitaṃ kṣamam