Parva.Adhyaya 1.16

सूत उवाच · sūta uvāca

ततोऽभ्रशिखराकारैर्गिरिशृङ्गैरलंकृतम्मन्दरं पर्वतवरं लताजालसमावृतम्

tato'bhraśikharākārairgiriśṛṅgairalaṃkṛtammandaraṃ parvatavaraṃ latājālasamāvṛtam

नानाविहगसंघुष्टं नानादंष्ट्रिसमाकुलम्किंनरैरप्सरोभिश्च देवैरपि च सेवितम्

nānāvihagasaṃghuṣṭaṃ nānādaṃṣṭrisamākulamkiṃnarairapsarobhiśca devairapi ca sevitam

एकादश सहस्राणि योजनानां समुच्छ्रितम्अधो भूमेः सहस्रेषु तावत्स्वेव प्रतिष्ठितम्

ekādaśa sahasrāṇi yojanānāṃ samucchritamadho bhūmeḥ sahasreṣu tāvatsveva pratiṣṭhitam

तमुद्धर्तुं न शक्ता वै सर्वे देवगणास्तदाविष्णुमासीनमभ्येत्य ब्रह्माणं चेदमब्रुवन्

tamuddhartuṃ na śaktā vai sarve devagaṇāstadāviṣṇumāsīnamabhyetya brahmāṇaṃ cedamabruvan

भवन्तावत्र कुरुतां बुद्धिं नैःश्रेयसीं पराम्मन्दरोद्धरणे यत्नः क्रियतां च हिताय नः

bhavantāvatra kurutāṃ buddhiṃ naiḥśreyasīṃ parāmmandaroddharaṇe yatnaḥ kriyatāṃ ca hitāya naḥ

तथेति चाब्रवीद्विष्णुर्ब्रह्मणा सह भार्गवततोऽनन्तः समुत्थाय ब्रह्मणा परिचोदितःनारायणेन चाप्युक्तस्तस्मिन्कर्मणि वीर्यवान्

tatheti cābravīdviṣṇurbrahmaṇā saha bhārgavatato'nantaḥ samutthāya brahmaṇā paricoditaḥnārāyaṇena cāpyuktastasminkarmaṇi vīryavān

अथ पर्वतराजानं तमनन्तो महाबलःउज्जहार बलाद्ब्रह्मन्सवनं सवनौकसम्

atha parvatarājānaṃ tamananto mahābalaḥujjahāra balādbrahmansavanaṃ savanaukasam

ततस्तेन सुराः सार्धं समुद्रमुपतस्थिरेतमूचुरमृतार्थाय निर्मथिष्यामहे जलम्

tatastena surāḥ sārdhaṃ samudramupatasthiretamūcuramṛtārthāya nirmathiṣyāmahe jalam

अपांपतिरथोवाच ममाप्यंशो भवेत्ततःसोढास्मि विपुलं मर्दं मन्दरभ्रमणादिति

apāṃpatirathovāca mamāpyaṃśo bhavettataḥsoḍhāsmi vipulaṃ mardaṃ mandarabhramaṇāditi

ऊचुश्च कूर्मराजानमकूपारं सुरासुराःगिरेरधिष्ठानमस्य भवान्भवितुमर्हति

ūcuśca kūrmarājānamakūpāraṃ surāsurāḥgireradhiṣṭhānamasya bhavānbhavitumarhati

कूर्मेण तु तथेत्युक्त्वा पृष्ठमस्य समर्पितम्तस्य शैलस्य चाग्रं वै यन्त्रेणेन्द्रोऽभ्यपीडयत्

kūrmeṇa tu tathetyuktvā pṛṣṭhamasya samarpitamtasya śailasya cāgraṃ vai yantreṇendro'bhyapīḍayat

मन्थानं मन्दरं कृत्वा तथा नेत्रं च वासुकिम्देवा मथितुमारब्धाः समुद्रं निधिमम्भसाम्अमृतार्थिनस्ततो ब्रह्मन्सहिता दैत्यदानवाः

manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā tathā netraṃ ca vāsukimdevā mathitumārabdhāḥ samudraṃ nidhimambhasāmamṛtārthinastato brahmansahitā daityadānavāḥ

एकमन्तमुपाश्लिष्टा नागराज्ञो महासुराःविबुधाः सहिताः सर्वे यतः पुच्छं ततः स्थिताः

ekamantamupāśliṣṭā nāgarājño mahāsurāḥvibudhāḥ sahitāḥ sarve yataḥ pucchaṃ tataḥ sthitāḥ

अनन्तो भगवान्देवो यतो नारायणस्ततःशिर उद्यम्य नागस्य पुनः पुनरवाक्षिपत्

ananto bhagavāndevo yato nārāyaṇastataḥśira udyamya nāgasya punaḥ punaravākṣipat

वासुकेरथ नागस्य सहसाक्षिप्यतः सुरैःसधूमाः सार्चिषो वाता निष्पेतुरसकृन्मुखात्

vāsukeratha nāgasya sahasākṣipyataḥ suraiḥsadhūmāḥ sārciṣo vātā niṣpeturasakṛnmukhāt

ते धूमसंघाः संभूता मेघसंघाः सविद्युतःअभ्यवर्षन्सुरगणाञ्श्रमसंतापकर्शितान्

te dhūmasaṃghāḥ saṃbhūtā meghasaṃghāḥ savidyutaḥabhyavarṣansuragaṇāñśramasaṃtāpakarśitān

तस्माच्च गिरिकूटाग्रात्प्रच्युताः पुष्पवृष्टयःसुरासुरगणान्माल्यैः सर्वतः समवाकिरन्

tasmācca girikūṭāgrātpracyutāḥ puṣpavṛṣṭayaḥsurāsuragaṇānmālyaiḥ sarvataḥ samavākiran

बभूवात्र महाघोषो महामेघरवोपमःउदधेर्मथ्यमानस्य मन्दरेण सुरासुरैः

babhūvātra mahāghoṣo mahāmegharavopamaḥudadhermathyamānasya mandareṇa surāsuraiḥ

तत्र नानाजलचरा विनिष्पिष्टा महाद्रिणाविलयं समुपाजग्मुः शतशो लवणाम्भसि

tatra nānājalacarā viniṣpiṣṭā mahādriṇāvilayaṃ samupājagmuḥ śataśo lavaṇāmbhasi

वारुणानि च भूतानि विविधानि महीधरःपातालतलवासीनि विलयं समुपानयत्

vāruṇāni ca bhūtāni vividhāni mahīdharaḥpātālatalavāsīni vilayaṃ samupānayat

तस्मिंश्च भ्राम्यमाणेऽद्रौ संघृष्यन्तः परस्परम्न्यपतन्पतगोपेताः पर्वताग्रान्महाद्रुमाः

tasmiṃśca bhrāmyamāṇe'drau saṃghṛṣyantaḥ parasparamnyapatanpatagopetāḥ parvatāgrānmahādrumāḥ

तेषां संघर्षजश्चाग्निरर्चिर्भिः प्रज्वलन्मुहुःविद्युद्भिरिव नीलाभ्रमावृणोन्मन्दरं गिरिम्

teṣāṃ saṃgharṣajaścāgnirarcirbhiḥ prajvalanmuhuḥvidyudbhiriva nīlābhramāvṛṇonmandaraṃ girim

ददाह कुञ्जरांश्चैव सिंहांश्चैव विनिःसृतान्विगतासूनि सर्वाणि सत्त्वानि विविधानि च

dadāha kuñjarāṃścaiva siṃhāṃścaiva viniḥsṛtānvigatāsūni sarvāṇi sattvāni vividhāni ca

तमग्निममरश्रेष्ठः प्रदहन्तं ततस्ततःवारिणा मेघजेनेन्द्रः शमयामास सर्वतः

tamagnimamaraśreṣṭhaḥ pradahantaṃ tatastataḥvāriṇā meghajenendraḥ śamayāmāsa sarvataḥ

ततो नानाविधास्तत्र सुस्रुवुः सागराम्भसिमहाद्रुमाणां निर्यासा बहवश्चौषधीरसाः

tato nānāvidhāstatra susruvuḥ sāgarāmbhasimahādrumāṇāṃ niryāsā bahavaścauṣadhīrasāḥ

तेषाममृतवीर्याणां रसानां पयसैव चअमरत्वं सुरा जग्मुः काञ्चनस्य च निःस्रवात्

teṣāmamṛtavīryāṇāṃ rasānāṃ payasaiva caamaratvaṃ surā jagmuḥ kāñcanasya ca niḥsravāt

अथ तस्य समुद्रस्य तज्जातमुदकं पयःरसोत्तमैर्विमिश्रं च ततः क्षीरादभूद्घृतम्

atha tasya samudrasya tajjātamudakaṃ payaḥrasottamairvimiśraṃ ca tataḥ kṣīrādabhūdghṛtam

ततो ब्रह्माणमासीनं देवा वरदमब्रुवन्श्रान्ताः स्म सुभृशं ब्रह्मन्नोद्भवत्यमृतं च तत्

tato brahmāṇamāsīnaṃ devā varadamabruvanśrāntāḥ sma subhṛśaṃ brahmannodbhavatyamṛtaṃ ca tat

ऋते नारायणं देवं दैत्या नागोत्तमास्तथाचिरारब्धमिदं चापि सागरस्यापि मन्थनम्

ṛte nārāyaṇaṃ devaṃ daityā nāgottamāstathācirārabdhamidaṃ cāpi sāgarasyāpi manthanam

ततो नारायणं देवं ब्रह्मा वचनमब्रवीत्विधत्स्वैषां बलं विष्णो भवानत्र परायणम्

tato nārāyaṇaṃ devaṃ brahmā vacanamabravītvidhatsvaiṣāṃ balaṃ viṣṇo bhavānatra parāyaṇam

विष्णुरुवाचबलं ददामि सर्वेषां कर्मैतद्ये समास्थिताःक्षोभ्यतां कलशः सर्वैर्मन्दरः परिवर्त्यताम्

viṣṇuruvācabalaṃ dadāmi sarveṣāṃ karmaitadye samāsthitāḥkṣobhyatāṃ kalaśaḥ sarvairmandaraḥ parivartyatām

सूत उवाच · sūta uvāca

नारायणवचः श्रुत्वा बलिनस्ते महोदधेःतत्पयः सहिता भूयश्चक्रिरे भृशमाकुलम्

nārāyaṇavacaḥ śrutvā balinaste mahodadheḥtatpayaḥ sahitā bhūyaścakrire bhṛśamākulam

ततः शतसहस्रांशुः समान इव सागरात्प्रसन्नभाः समुत्पन्नः सोमः शीतांशुरुज्ज्वलः

tataḥ śatasahasrāṃśuḥ samāna iva sāgarātprasannabhāḥ samutpannaḥ somaḥ śītāṃśurujjvalaḥ

श्रीरनन्तरमुत्पन्ना घृतात्पाण्डुरवासिनीसुरा देवी समुत्पन्ना तुरगः पाण्डुरस्तथा

śrīranantaramutpannā ghṛtātpāṇḍuravāsinīsurā devī samutpannā turagaḥ pāṇḍurastathā

कौस्तुभश्च मणिर्दिव्य उत्पन्नोऽमृतसंभवःमरीचिविकचः श्रीमान्नारायणउरोगतः

kaustubhaśca maṇirdivya utpanno'mṛtasaṃbhavaḥmarīcivikacaḥ śrīmānnārāyaṇaurogataḥ

श्रीः सुरा चैव सोमश्च तुरगश्च मनोजवःयतो देवास्ततो जग्मुरादित्यपथमाश्रिताः

śrīḥ surā caiva somaśca turagaśca manojavaḥyato devāstato jagmurādityapathamāśritāḥ

धन्वन्तरिस्ततो देवो वपुष्मानुदतिष्ठतश्वेतं कमण्डलुं बिभ्रदमृतं यत्र तिष्ठति

dhanvantaristato devo vapuṣmānudatiṣṭhataśvetaṃ kamaṇḍaluṃ bibhradamṛtaṃ yatra tiṣṭhati

एतदत्यद्भुतं दृष्ट्वा दानवानां समुत्थितःअमृतार्थे महान्नादो ममेदमिति जल्पताम्

etadatyadbhutaṃ dṛṣṭvā dānavānāṃ samutthitaḥamṛtārthe mahānnādo mamedamiti jalpatām

ततो नारायणो मायामास्थितो मोहिनीं प्रभुःस्त्रीरूपमद्भुतं कृत्वा दानवानभिसंश्रितः

tato nārāyaṇo māyāmāsthito mohinīṃ prabhuḥstrīrūpamadbhutaṃ kṛtvā dānavānabhisaṃśritaḥ

ततस्तदमृतं तस्यै ददुस्ते मूढचेतसःस्त्रियै दानवदैतेयाः सर्वे तद्गतमानसाः

tatastadamṛtaṃ tasyai daduste mūḍhacetasaḥstriyai dānavadaiteyāḥ sarve tadgatamānasāḥ