Parva.Adhyaya 1.218

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तस्याभिवर्षतो वारि पाण्डवः प्रत्यवारयत्शरवर्षेण बीभत्सुरुत्तमास्त्राणि दर्शयन्

tasyābhivarṣato vāri pāṇḍavaḥ pratyavārayatśaravarṣeṇa bībhatsuruttamāstrāṇi darśayan

शरैः समन्ततः सर्वं खाण्डवं चापि पाण्डवःछादयामास तद्वर्षमपकृष्य ततो वनात्

śaraiḥ samantataḥ sarvaṃ khāṇḍavaṃ cāpi pāṇḍavaḥchādayāmāsa tadvarṣamapakṛṣya tato vanāt

न च स्म किंचिच्छक्नोति भूतं निश्चरितुं ततःसंछाद्यमाने खगमैरस्यता सव्यसाचिना

na ca sma kiṃcicchaknoti bhūtaṃ niścarituṃ tataḥsaṃchādyamāne khagamairasyatā savyasācinā

तक्षकस्तु न तत्रासीत्सर्पराजो महाबलःदह्यमाने वने तस्मिन्कुरुक्षेत्रेऽभवत्तदा

takṣakastu na tatrāsītsarparājo mahābalaḥdahyamāne vane tasminkurukṣetre'bhavattadā

अश्वसेनस्तु तत्रासीत्तक्षकस्य सुतो बलीस यत्नमकरोत्तीव्रं मोक्षार्थं हव्यवाहनात्

aśvasenastu tatrāsīttakṣakasya suto balīsa yatnamakarottīvraṃ mokṣārthaṃ havyavāhanāt

न शशाक विनिर्गन्तुं कौन्तेयशरपीडितःमोक्षयामास तं माता निगीर्य भुजगात्मजा

na śaśāka vinirgantuṃ kaunteyaśarapīḍitaḥmokṣayāmāsa taṃ mātā nigīrya bhujagātmajā

तस्य पूर्वं शिरो ग्रस्तं पुच्छमस्य निगीर्यतेऊर्ध्वमाचक्रमे सा तु पन्नगी पुत्रगृद्धिनी

tasya pūrvaṃ śiro grastaṃ pucchamasya nigīryateūrdhvamācakrame sā tu pannagī putragṛddhinī

तस्यास्तीक्ष्णेन भल्लेन पृथुधारेण पाण्डवःशिरश्चिच्छेद गच्छन्त्यास्तामपश्यत्सुरेश्वरः

tasyāstīkṣṇena bhallena pṛthudhāreṇa pāṇḍavaḥśiraściccheda gacchantyāstāmapaśyatsureśvaraḥ

तं मुमोचयिषुर्वज्री वातवर्षेण पाण्डवम्मोहयामास तत्कालमश्वसेनस्त्वमुच्यत

taṃ mumocayiṣurvajrī vātavarṣeṇa pāṇḍavammohayāmāsa tatkālamaśvasenastvamucyata

तां च मायां तदा दृष्ट्वा घोरां नागेन वञ्चितःद्विधा त्रिधा च चिच्छेद खगतानेव भारत

tāṃ ca māyāṃ tadā dṛṣṭvā ghorāṃ nāgena vañcitaḥdvidhā tridhā ca ciccheda khagatāneva bhārata

शशाप तं च संक्रुद्धो बीभत्सुर्जिह्मगामिनम्पावको वासुदेवश्च अप्रतिष्ठो भवेदिति

śaśāpa taṃ ca saṃkruddho bībhatsurjihmagāminampāvako vāsudevaśca apratiṣṭho bhavediti

ततो जिष्णुः सहस्राक्षं खं वितत्येषुभिः शितैःयोधयामास संक्रुद्धो वञ्चनां तामनुस्मरन्

tato jiṣṇuḥ sahasrākṣaṃ khaṃ vitatyeṣubhiḥ śitaiḥyodhayāmāsa saṃkruddho vañcanāṃ tāmanusmaran

देवराडपि तं दृष्ट्वा संरब्धमिव फल्गुनम्स्वमस्त्रमसृजद्दीप्तं यत्ततानाखिलं नभः

devarāḍapi taṃ dṛṣṭvā saṃrabdhamiva phalgunamsvamastramasṛjaddīptaṃ yattatānākhilaṃ nabhaḥ

ततो वायुर्महाघोषः क्षोभयन्सर्वसागरान्वियत्स्थोऽजनयन्मेघाञ्जलधारामुचोऽऽकुलान्

tato vāyurmahāghoṣaḥ kṣobhayansarvasāgarānviyatstho'janayanmeghāñjaladhārāmuco''kulān

तद्विघातार्थमसृजदर्जुनोऽप्यस्त्रमुत्तमम्वायव्यमेवाभिमन्त्र्य प्रतिपत्तिविशारदः

tadvighātārthamasṛjadarjuno'pyastramuttamamvāyavyamevābhimantrya pratipattiviśāradaḥ

तेनेन्द्राशनिमेघानां वीर्यौजस्तद्विनाशितम्जलधाराश्च ताः शोषं जग्मुर्नेशुश्च विद्युतः

tenendrāśanimeghānāṃ vīryaujastadvināśitamjaladhārāśca tāḥ śoṣaṃ jagmurneśuśca vidyutaḥ

क्षणेन चाभवद्व्योम संप्रशान्तरजस्तमःसुखशीतानिलगुणं प्रकृतिस्थार्कमण्डलम्

kṣaṇena cābhavadvyoma saṃpraśāntarajastamaḥsukhaśītānilaguṇaṃ prakṛtisthārkamaṇḍalam

निष्प्रतीकारहृष्टश्च हुतभुग्विविधाकृतिःप्रजज्वालातुलार्चिष्मान्स्वनादैः पूरयञ्जगत्

niṣpratīkārahṛṣṭaśca hutabhugvividhākṛtiḥprajajvālātulārciṣmānsvanādaiḥ pūrayañjagat

कृष्णाभ्यां रक्षितं दृष्ट्वा तं च दावमहंकृताःसमुत्पेतुरथाकाशं सुपर्णाद्याः पतत्रिणः

kṛṣṇābhyāṃ rakṣitaṃ dṛṣṭvā taṃ ca dāvamahaṃkṛtāḥsamutpeturathākāśaṃ suparṇādyāḥ patatriṇaḥ

गरुडा वज्रसदृशैः पक्षतुण्डनखैस्तथाप्रहर्तुकामाः संपेतुराकाशात्कृष्णपाण्डवौ

garuḍā vajrasadṛśaiḥ pakṣatuṇḍanakhaistathāprahartukāmāḥ saṃpeturākāśātkṛṣṇapāṇḍavau

तथैवोरगसंघाताः पाण्डवस्य समीपतःउत्सृजन्तो विषं घोरं निश्चेरुर्ज्वलिताननाः

tathaivoragasaṃghātāḥ pāṇḍavasya samīpataḥutsṛjanto viṣaṃ ghoraṃ niścerurjvalitānanāḥ

तांश्चकर्त शरैः पार्थः सरोषान्दृश्य खेचरान्विवशाश्चापतन्दीप्तं देहाभावाय पावकम्

tāṃścakarta śaraiḥ pārthaḥ saroṣāndṛśya khecarānvivaśāścāpatandīptaṃ dehābhāvāya pāvakam

ततः सुराः सगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाःउत्पेतुर्नादमतुलमुत्सृजन्तो रणार्थिणः

tataḥ surāḥ sagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥutpeturnādamatulamutsṛjanto raṇārthiṇaḥ

अयःकणपचक्राश्मभुशुण्ड्युद्यतबाहवःकृष्णपार्थौ जिघांसन्तः क्रोधसंमूर्च्छितौजसः

ayaḥkaṇapacakrāśmabhuśuṇḍyudyatabāhavaḥkṛṣṇapārthau jighāṃsantaḥ krodhasaṃmūrcchitaujasaḥ

तेषामभिव्याहरतां शस्त्रवर्षं च मुञ्चताम्प्रममाथोत्तमाङ्गानि बीभत्सुर्निशितैः शरैः

teṣāmabhivyāharatāṃ śastravarṣaṃ ca muñcatāmpramamāthottamāṅgāni bībhatsurniśitaiḥ śaraiḥ

कृष्णश्च सुमहातेजाश्चक्रेणारिनिहा तदादैत्यदानवसंघानां चकार कदनं महत्

kṛṣṇaśca sumahātejāścakreṇārinihā tadādaityadānavasaṃghānāṃ cakāra kadanaṃ mahat

अथापरे शरैर्विद्धाश्चक्रवेगेरितास्तदावेलामिव समासाद्य व्यातिष्ठन्त महौजसः

athāpare śarairviddhāścakravegeritāstadāvelāmiva samāsādya vyātiṣṭhanta mahaujasaḥ

ततः शक्रोऽभिसंक्रुद्धस्त्रिदशानां महेश्वरःपाण्डुरं गजमास्थाय तावुभौ समभिद्रवत्

tataḥ śakro'bhisaṃkruddhastridaśānāṃ maheśvaraḥpāṇḍuraṃ gajamāsthāya tāvubhau samabhidravat

अशनिं गृह्य तरसा वज्रमस्त्रमवासृजत्हतावेताविति प्राह सुरानसुरसूदनः

aśaniṃ gṛhya tarasā vajramastramavāsṛjathatāvetāviti prāha surānasurasūdanaḥ

ततः समुद्यतां दृष्ट्वा देवेन्द्रेण महाशनिम्जगृहुः सर्वशस्त्राणि स्वानि स्वानि सुरास्तदा

tataḥ samudyatāṃ dṛṣṭvā devendreṇa mahāśanimjagṛhuḥ sarvaśastrāṇi svāni svāni surāstadā

कालदण्डं यमो राजा शिबिकां च धनेश्वरःपाशं च वरुणस्तत्र विचक्रं च तथा शिवः

kāladaṇḍaṃ yamo rājā śibikāṃ ca dhaneśvaraḥpāśaṃ ca varuṇastatra vicakraṃ ca tathā śivaḥ

ओषधीर्दीप्यमानाश्च जगृहातेऽश्विनावपिजगृहे च धनुर्धाता मुसलं च जयस्तथा

oṣadhīrdīpyamānāśca jagṛhāte'śvināvapijagṛhe ca dhanurdhātā musalaṃ ca jayastathā

पर्वतं चापि जग्राह क्रुद्धस्त्वष्टा महाबलःअंशस्तु शक्तिं जग्राह मृत्युर्देवः परश्वधम्

parvataṃ cāpi jagrāha kruddhastvaṣṭā mahābalaḥaṃśastu śaktiṃ jagrāha mṛtyurdevaḥ paraśvadham

प्रगृह्य परिघं घोरं विचचारार्यमा अपिमित्रश्च क्षुरपर्यन्तं चक्रं गृह्य व्यतिष्ठत

pragṛhya parighaṃ ghoraṃ vicacārāryamā apimitraśca kṣuraparyantaṃ cakraṃ gṛhya vyatiṣṭhata

पूषा भगश्च संक्रुद्धः सविता च विशां पतेआत्तकार्मुकनिस्त्रिंशाः कृष्णपार्थावभिद्रुताः

pūṣā bhagaśca saṃkruddhaḥ savitā ca viśāṃ pateāttakārmukanistriṃśāḥ kṛṣṇapārthāvabhidrutāḥ

रुद्राश्च वसवश्चैव मरुतश्च महाबलाःविश्वेदेवास्तथा साध्या दीप्यमानाः स्वतेजसा

rudrāśca vasavaścaiva marutaśca mahābalāḥviśvedevāstathā sādhyā dīpyamānāḥ svatejasā

एते चान्ये च बहवो देवास्तौ पुरुषोत्तमौकृष्णपार्थौ जिघांसन्तः प्रतीयुर्विविधायुधाः

ete cānye ca bahavo devāstau puruṣottamaukṛṣṇapārthau jighāṃsantaḥ pratīyurvividhāyudhāḥ

तत्राद्भुतान्यदृश्यन्त निमित्तानि महाहवेयुगान्तसमरूपाणि भूतोत्सादाय भारत

tatrādbhutānyadṛśyanta nimittāni mahāhaveyugāntasamarūpāṇi bhūtotsādāya bhārata

तथा तु दृष्ट्वा संरब्धं शक्रं देवैः सहाच्युतौअभीतौ युधि दुर्धर्षौ तस्थतुः सज्जकार्मुकौ

tathā tu dṛṣṭvā saṃrabdhaṃ śakraṃ devaiḥ sahācyutauabhītau yudhi durdharṣau tasthatuḥ sajjakārmukau

आगतांश्चैव तान्दृष्ट्वा देवानेकैकशस्ततःन्यवारयेतां संक्रुद्धौ बाणैर्वज्रोपमैस्तदा

āgatāṃścaiva tāndṛṣṭvā devānekaikaśastataḥnyavārayetāṃ saṃkruddhau bāṇairvajropamaistadā

असकृद्भग्नसंकल्पाः सुराश्च बहुशः कृताःभयाद्रणं परित्यज्य शक्रमेवाभिशिश्रियुः

asakṛdbhagnasaṃkalpāḥ surāśca bahuśaḥ kṛtāḥbhayādraṇaṃ parityajya śakramevābhiśiśriyuḥ

दृष्ट्वा निवारितान्देवान्माधवेनार्जुनेन चआश्चर्यमगमंस्तत्र मुनयो दिवि विष्ठिताः

dṛṣṭvā nivāritāndevānmādhavenārjunena caāścaryamagamaṃstatra munayo divi viṣṭhitāḥ

शक्रश्चापि तयोर्वीर्यमुपलभ्यासकृद्रणेबभूव परमप्रीतो भूयश्चैतावयोधयत्

śakraścāpi tayorvīryamupalabhyāsakṛdraṇebabhūva paramaprīto bhūyaścaitāvayodhayat

ततोऽश्मवर्षं सुमहद्व्यसृजत्पाकशासनःभूय एव तदा वीर्यं जिज्ञासुः सव्यसाचिनःतच्छरैरर्जुनो वर्षं प्रतिजघ्नेऽत्यमर्षणः

tato'śmavarṣaṃ sumahadvyasṛjatpākaśāsanaḥbhūya eva tadā vīryaṃ jijñāsuḥ savyasācinaḥtaccharairarjuno varṣaṃ pratijaghne'tyamarṣaṇaḥ

विफलं क्रियमाणं तत्संप्रेक्ष्य च शतक्रतुःभूयः संवर्धयामास तद्वर्षं देवराडथ

viphalaṃ kriyamāṇaṃ tatsaṃprekṣya ca śatakratuḥbhūyaḥ saṃvardhayāmāsa tadvarṣaṃ devarāḍatha

सोऽश्मवर्षं महावेगैरिषुभिः पाकशासनिःविलयं गमयामास हर्षयन्पितरं तदा

so'śmavarṣaṃ mahāvegairiṣubhiḥ pākaśāsaniḥvilayaṃ gamayāmāsa harṣayanpitaraṃ tadā

समुत्पाट्य तु पाणिभ्यां मन्दराच्छिखरं महत्सद्रुमं व्यसृजच्छक्रो जिघांसुः पाण्डुनन्दनम्

samutpāṭya tu pāṇibhyāṃ mandarācchikharaṃ mahatsadrumaṃ vyasṛjacchakro jighāṃsuḥ pāṇḍunandanam

ततोऽर्जुनो वेगवद्भिर्ज्वलिताग्रैरजिह्मगैःबाणैर्विध्वंसयामास गिरेः शृङ्गं सहस्रधा

tato'rjuno vegavadbhirjvalitāgrairajihmagaiḥbāṇairvidhvaṃsayāmāsa gireḥ śṛṅgaṃ sahasradhā

गिरेर्विशीर्यमाणस्य तस्य रूपं तदा बभौसार्कचन्द्रग्रहस्येव नभसः प्रविशीर्यतः

girerviśīryamāṇasya tasya rūpaṃ tadā babhausārkacandragrahasyeva nabhasaḥ praviśīryataḥ

तेनावाक्पतता दावे शैलेन महता भृशम्भूय एव हतास्तत्र प्राणिनः खाण्डवालयाः

tenāvākpatatā dāve śailena mahatā bhṛśambhūya eva hatāstatra prāṇinaḥ khāṇḍavālayāḥ