Parva.Adhyaya 1.57

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

राजोपरिचरो नाम धर्मनित्यो महीपतिःबभूव मृगयां गन्तुं स कदाचिद्धृतव्रतः

rājoparicaro nāma dharmanityo mahīpatiḥbabhūva mṛgayāṃ gantuṃ sa kadāciddhṛtavrataḥ

स चेदिविषयं रम्यं वसुः पौरवनन्दनःइन्द्रोपदेशाज्जग्राह ग्रहणीयं महीपतिः

sa cediviṣayaṃ ramyaṃ vasuḥ pauravanandanaḥindropadeśājjagrāha grahaṇīyaṃ mahīpatiḥ

तमाश्रमे न्यस्तशस्त्रं निवसन्तं तपोरतिम्देवः साक्षात्स्वयं वज्री समुपायान्महीपतिम्

tamāśrame nyastaśastraṃ nivasantaṃ taporatimdevaḥ sākṣātsvayaṃ vajrī samupāyānmahīpatim

इन्द्रत्वमर्हो राजायं तपसेत्यनुचिन्त्य वैतं सान्त्वेन नृपं साक्षात्तपसः संन्यवर्तयत्

indratvamarho rājāyaṃ tapasetyanucintya vaitaṃ sāntvena nṛpaṃ sākṣāttapasaḥ saṃnyavartayat

इन्द्र उवाच · indra uvāca

न संकीर्येत धर्मोऽयं पृथिव्यां पृथिवीपतेतं पाहि धर्मो हि धृतः कृत्स्नं धारयते जगत्

na saṃkīryeta dharmo'yaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpatetaṃ pāhi dharmo hi dhṛtaḥ kṛtsnaṃ dhārayate jagat

लोक्यं धर्मं पालय त्वं नित्ययुक्तः समाहितःधर्मयुक्तस्ततो लोकान्पुण्यानाप्स्यसि शाश्वतान्

lokyaṃ dharmaṃ pālaya tvaṃ nityayuktaḥ samāhitaḥdharmayuktastato lokānpuṇyānāpsyasi śāśvatān

दिविष्ठस्य भुविष्ठस्त्वं सखा भूत्वा मम प्रियःऊधः पृथिव्या यो देशस्तमावस नराधिप

diviṣṭhasya bhuviṣṭhastvaṃ sakhā bhūtvā mama priyaḥūdhaḥ pṛthivyā yo deśastamāvasa narādhipa

पशव्यश्चैव पुण्यश्च सुस्थिरो धनधान्यवान्स्वारक्ष्यश्चैव सौम्यश्च भोग्यैर्भूमिगुणैर्युतः

paśavyaścaiva puṇyaśca susthiro dhanadhānyavānsvārakṣyaścaiva saumyaśca bhogyairbhūmiguṇairyutaḥ

अत्यन्यानेष देशो हि धनरत्नादिभिर्युतःवसुपूर्णा च वसुधा वस चेदिषु चेदिप

atyanyāneṣa deśo hi dhanaratnādibhiryutaḥvasupūrṇā ca vasudhā vasa cediṣu cedipa

धर्मशीला जनपदाः सुसंतोषाश्च साधवःन च मिथ्याप्रलापोऽत्र स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा

dharmaśīlā janapadāḥ susaṃtoṣāśca sādhavaḥna ca mithyāpralāpo'tra svaireṣvapi kuto'nyathā

न च पित्रा विभज्यन्ते नरा गुरुहिते रताःयुञ्जते धुरि नो गाश्च कृशाः संधुक्षयन्ति च

na ca pitrā vibhajyante narā guruhite ratāḥyuñjate dhuri no gāśca kṛśāḥ saṃdhukṣayanti ca

सर्वे वर्णाः स्वधर्मस्थाः सदा चेदिषु मानदन तेऽस्त्यविदितं किंचित्त्रिषु लोकेषु यद्भवेत्

sarve varṇāḥ svadharmasthāḥ sadā cediṣu mānadana te'styaviditaṃ kiṃcittriṣu lokeṣu yadbhavet

देवोपभोग्यं दिव्यं च आकाशे स्फाटिकं महत्आकाशगं त्वां मद्दत्तं विमानमुपपत्स्यते

devopabhogyaṃ divyaṃ ca ākāśe sphāṭikaṃ mahatākāśagaṃ tvāṃ maddattaṃ vimānamupapatsyate

त्वमेकः सर्वमर्त्येषु विमानवरमास्थितःचरिष्यस्युपरिस्थो वै देवो विग्रहवानिव

tvamekaḥ sarvamartyeṣu vimānavaramāsthitaḥcariṣyasyuparistho vai devo vigrahavāniva

ददामि ते वैजयन्तीं मालामम्लानपङ्कजाम्धारयिष्यति संग्रामे या त्वां शस्त्रैरविक्षतम्

dadāmi te vaijayantīṃ mālāmamlānapaṅkajāmdhārayiṣyati saṃgrāme yā tvāṃ śastrairavikṣatam

लक्षणं चैतदेवेह भविता ते नराधिपइन्द्रमालेति विख्यातं धन्यमप्रतिमं महत्

lakṣaṇaṃ caitadeveha bhavitā te narādhipaindramāleti vikhyātaṃ dhanyamapratimaṃ mahat

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

यष्टिं च वैणवीं तस्मै ददौ वृत्रनिषूदनःइष्टप्रदानमुद्दिश्य शिष्टानां परिपालिनीम्

yaṣṭiṃ ca vaiṇavīṃ tasmai dadau vṛtraniṣūdanaḥiṣṭapradānamuddiśya śiṣṭānāṃ paripālinīm

तस्याः शक्रस्य पूजार्थं भूमौ भूमिपतिस्तदाप्रवेशं कारयामास गते संवत्सरे तदा

tasyāḥ śakrasya pūjārthaṃ bhūmau bhūmipatistadāpraveśaṃ kārayāmāsa gate saṃvatsare tadā

ततः प्रभृति चाद्यापि यष्ट्याः क्षितिपसत्तमैःप्रवेशः क्रियते राजन्यथा तेन प्रवर्तितः

tataḥ prabhṛti cādyāpi yaṣṭyāḥ kṣitipasattamaiḥpraveśaḥ kriyate rājanyathā tena pravartitaḥ

अपरेद्युस्तथा चास्याः क्रियते उच्छ्रयो नृपैःअलंकृतायाः पिटकैर्गन्धैर्माल्यैश्च भूषणैःमाल्यदामपरिक्षिप्ता विधिवत्क्रियतेऽपि च

aparedyustathā cāsyāḥ kriyate ucchrayo nṛpaiḥalaṃkṛtāyāḥ piṭakairgandhairmālyaiśca bhūṣaṇaiḥmālyadāmaparikṣiptā vidhivatkriyate'pi ca

भगवान्पूज्यते चात्र हास्यरूपेण शंकरःस्वयमेव गृहीतेन वसोः प्रीत्या महात्मनः

bhagavānpūjyate cātra hāsyarūpeṇa śaṃkaraḥsvayameva gṛhītena vasoḥ prītyā mahātmanaḥ

एतां पूजां महेन्द्रस्तु दृष्ट्वा देव कृतां शुभाम्वसुना राजमुख्येन प्रीतिमानब्रवीद्विभुः

etāṃ pūjāṃ mahendrastu dṛṣṭvā deva kṛtāṃ śubhāmvasunā rājamukhyena prītimānabravīdvibhuḥ

ये पूजयिष्यन्ति नरा राजानश्च महं ममकारयिष्यन्ति च मुदा यथा चेदिपतिर्नृपः

ye pūjayiṣyanti narā rājānaśca mahaṃ mamakārayiṣyanti ca mudā yathā cedipatirnṛpaḥ

तेषां श्रीर्विजयश्चैव सराष्ट्राणां भविष्यतितथा स्फीतो जनपदो मुदितश्च भविष्यति

teṣāṃ śrīrvijayaścaiva sarāṣṭrāṇāṃ bhaviṣyatitathā sphīto janapado muditaśca bhaviṣyati

एवं महात्मना तेन महेन्द्रेण नराधिपवसुः प्रीत्या मघवता महाराजोऽभिसत्कृतः

evaṃ mahātmanā tena mahendreṇa narādhipavasuḥ prītyā maghavatā mahārājo'bhisatkṛtaḥ

उत्सवं कारयिष्यन्ति सदा शक्रस्य ये नराःभूमिदानादिभिर्दानैर्यथा पूता भवन्ति वैवरदानमहायज्ञैस्तथा शक्रोत्सवेन ते

utsavaṃ kārayiṣyanti sadā śakrasya ye narāḥbhūmidānādibhirdānairyathā pūtā bhavanti vaivaradānamahāyajñaistathā śakrotsavena te

संपूजितो मघवता वसुश्चेदिपतिस्तदापालयामास धर्मेण चेदिस्थः पृथिवीमिमाम्इन्द्रप्रीत्या भूमिपतिश्चकारेन्द्रमहं वसुः

saṃpūjito maghavatā vasuścedipatistadāpālayāmāsa dharmeṇa cedisthaḥ pṛthivīmimāmindraprītyā bhūmipatiścakārendramahaṃ vasuḥ

पुत्राश्चास्य महावीर्याः पञ्चासन्नमितौजसःनानाराज्येषु च सुतान्स सम्राडभ्यषेचयत्

putrāścāsya mahāvīryāḥ pañcāsannamitaujasaḥnānārājyeṣu ca sutānsa samrāḍabhyaṣecayat

महारथो मगधराड्विश्रुतो यो बृहद्रथःप्रत्यग्रहः कुशाम्बश्च यमाहुर्मणिवाहनम्मच्छिल्लश्च यदुश्चैव राजन्यश्चापराजितः

mahāratho magadharāḍviśruto yo bṛhadrathaḥpratyagrahaḥ kuśāmbaśca yamāhurmaṇivāhanammacchillaśca yaduścaiva rājanyaścāparājitaḥ

एते तस्य सुता राजन्राजर्षेर्भूरितेजसःन्यवेशयन्नामभिः स्वैस्ते देशांश्च पुराणि चवासवाः पञ्च राजानः पृथग्वंशाश्च शाश्वताः

ete tasya sutā rājanrājarṣerbhūritejasaḥnyaveśayannāmabhiḥ svaiste deśāṃśca purāṇi cavāsavāḥ pañca rājānaḥ pṛthagvaṃśāśca śāśvatāḥ

वसन्तमिन्द्रप्रासादे आकाशे स्फाटिके च तम्उपतस्थुर्महात्मानं गन्धर्वाप्सरसो नृपम्राजोपरिचरेत्येवं नाम तस्याथ विश्रुतम्

vasantamindraprāsāde ākāśe sphāṭike ca tamupatasthurmahātmānaṃ gandharvāpsaraso nṛpamrājoparicaretyevaṃ nāma tasyātha viśrutam

पुरोपवाहिनीं तस्य नदीं शुक्तिमतीं गिरिःअरौत्सीच्चेतनायुक्तः कामात्कोलाहलः किल

puropavāhinīṃ tasya nadīṃ śuktimatīṃ giriḥarautsīccetanāyuktaḥ kāmātkolāhalaḥ kila

गिरिं कोलाहलं तं तु पदा वसुरताडयत्निश्चक्राम नदी तेन प्रहारविवरेण सा

giriṃ kolāhalaṃ taṃ tu padā vasuratāḍayatniścakrāma nadī tena prahāravivareṇa sā

तस्यां नद्यामजनयन्मिथुनं पर्वतः स्वयम्तस्माद्विमोक्षणात्प्रीता नदी राज्ञे न्यवेदयत्

tasyāṃ nadyāmajanayanmithunaṃ parvataḥ svayamtasmādvimokṣaṇātprītā nadī rājñe nyavedayat

यः पुमानभवत्तत्र तं स राजर्षिसत्तमःवसुर्वसुप्रदश्चक्रे सेनापतिमरिंदमम्चकार पत्नीं कन्यां तु दयितां गिरिकां नृपः

yaḥ pumānabhavattatra taṃ sa rājarṣisattamaḥvasurvasupradaścakre senāpatimariṃdamamcakāra patnīṃ kanyāṃ tu dayitāṃ girikāṃ nṛpaḥ

वसोः पत्नी तु गिरिका कामात्काले न्यवेदयत्ऋतुकालमनुप्राप्तं स्नाता पुंसवने शुचिः

vasoḥ patnī tu girikā kāmātkāle nyavedayatṛtukālamanuprāptaṃ snātā puṃsavane śuciḥ

तदहः पितरश्चैनमूचुर्जहि मृगानितितं राजसत्तमं प्रीतास्तदा मतिमतां वरम्

tadahaḥ pitaraścainamūcurjahi mṛgānititaṃ rājasattamaṃ prītāstadā matimatāṃ varam

स पितॄणां नियोगं तमव्यतिक्रम्य पार्थिवःचचार मृगयां कामी गिरिकामेव संस्मरन्अतीव रूपसंपन्नां साक्षाच्छ्रियमिवापराम्

sa pitṝṇāṃ niyogaṃ tamavyatikramya pārthivaḥcacāra mṛgayāṃ kāmī girikāmeva saṃsmaranatīva rūpasaṃpannāṃ sākṣācchriyamivāparām

तस्य रेतः प्रचस्कन्द चरतो रुचिरे वनेस्कन्नमात्रं च तद्रेतो वृक्षपत्रेण भूमिपः

tasya retaḥ pracaskanda carato rucire vaneskannamātraṃ ca tadreto vṛkṣapatreṇa bhūmipaḥ

प्रतिजग्राह मिथ्या मे न स्कन्देद्रेत इत्युतऋतुश्च तस्याः पत्न्या मे न मोघः स्यादिति प्रभुः

pratijagrāha mithyā me na skandedreta ityutaṛtuśca tasyāḥ patnyā me na moghaḥ syāditi prabhuḥ

संचिन्त्यैवं तदा राजा विचार्य च पुनः पुनःअमोघत्वं च विज्ञाय रेतसो राजसत्तमः

saṃcintyaivaṃ tadā rājā vicārya ca punaḥ punaḥamoghatvaṃ ca vijñāya retaso rājasattamaḥ

शुक्रप्रस्थापने कालं महिष्याः प्रसमीक्ष्य सःअभिमन्त्र्याथ तच्छुक्रमारात्तिष्ठन्तमाशुगम्सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्वज्ञो ज्ञात्वा श्येनं ततोऽब्रवीत्

śukraprasthāpane kālaṃ mahiṣyāḥ prasamīkṣya saḥabhimantryātha tacchukramārāttiṣṭhantamāśugamsūkṣmadharmārthatattvajño jñātvā śyenaṃ tato'bravīt

मत्प्रियार्थमिदं सौम्य शुक्रं मम गृहं नयगिरिकायाः प्रयच्छाशु तस्या ह्यार्तवमद्य वै

matpriyārthamidaṃ saumya śukraṃ mama gṛhaṃ nayagirikāyāḥ prayacchāśu tasyā hyārtavamadya vai

गृहीत्वा तत्तदा श्येनस्तूर्णमुत्पत्य वेगवान्जवं परममास्थाय प्रदुद्राव विहंगमः

gṛhītvā tattadā śyenastūrṇamutpatya vegavānjavaṃ paramamāsthāya pradudrāva vihaṃgamaḥ

तमपश्यदथायान्तं श्येनं श्येनस्तथापरःअभ्यद्रवच्च तं सद्यो दृष्ट्वैवामिषशङ्कया

tamapaśyadathāyāntaṃ śyenaṃ śyenastathāparaḥabhyadravacca taṃ sadyo dṛṣṭvaivāmiṣaśaṅkayā

तुण्डयुद्धमथाकाशे तावुभौ संप्रचक्रतुःयुध्यतोरपतद्रेतस्तच्चापि यमुनाम्भसि

tuṇḍayuddhamathākāśe tāvubhau saṃpracakratuḥyudhyatorapatadretastaccāpi yamunāmbhasi

तत्राद्रिकेति विख्याता ब्रह्मशापाद्वराप्सराःमीनभावमनुप्राप्ता बभूव यमुनाचरी

tatrādriketi vikhyātā brahmaśāpādvarāpsarāḥmīnabhāvamanuprāptā babhūva yamunācarī

श्येनपादपरिभ्रष्टं तद्वीर्यमथ वासवम्जग्राह तरसोपेत्य साद्रिका मत्स्यरूपिणी

śyenapādaparibhraṣṭaṃ tadvīryamatha vāsavamjagrāha tarasopetya sādrikā matsyarūpiṇī

कदाचिदथ मत्सीं तां बबन्धुर्मत्स्यजीविनःमासे च दशमे प्राप्ते तदा भरतसत्तमउज्जह्रुरुदरात्तस्याः स्त्रीपुमांसं च मानुषम्

kadācidatha matsīṃ tāṃ babandhurmatsyajīvinaḥmāse ca daśame prāpte tadā bharatasattamaujjahrurudarāttasyāḥ strīpumāṃsaṃ ca mānuṣam

आश्चर्यभूतं मत्वा तद्राज्ञस्ते प्रत्यवेदयन्काये मत्स्या इमौ राजन्संभूतौ मानुषाविति

āścaryabhūtaṃ matvā tadrājñaste pratyavedayankāye matsyā imau rājansaṃbhūtau mānuṣāviti

तयोः पुमांसं जग्राह राजोपरिचरस्तदास मत्स्यो नाम राजासीद्धार्मिकः सत्यसंगरः

tayoḥ pumāṃsaṃ jagrāha rājoparicarastadāsa matsyo nāma rājāsīddhārmikaḥ satyasaṃgaraḥ

साप्सरा मुक्तशापा च क्षणेन समपद्यतपुरोक्ता या भगवता तिर्यग्योनिगता शुभेमानुषौ जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यसि

sāpsarā muktaśāpā ca kṣaṇena samapadyatapuroktā yā bhagavatā tiryagyonigatā śubhemānuṣau janayitvā tvaṃ śāpamokṣamavāpsyasi

ततः सा जनयित्वा तौ विशस्ता मत्स्यघातिनासंत्यज्य मत्स्यरूपं सा दिव्यं रूपमवाप्य चसिद्धर्षिचारणपथं जगामाथ वराप्सराः

tataḥ sā janayitvā tau viśastā matsyaghātināsaṃtyajya matsyarūpaṃ sā divyaṃ rūpamavāpya casiddharṣicāraṇapathaṃ jagāmātha varāpsarāḥ

या कन्या दुहिता तस्या मत्स्या मत्स्यसगन्धिनीराज्ञा दत्ताथ दाशाय इयं तव भवत्वितिरूपसत्त्वसमायुक्ता सर्वैः समुदिता गुणैः

yā kanyā duhitā tasyā matsyā matsyasagandhinīrājñā dattātha dāśāya iyaṃ tava bhavatvitirūpasattvasamāyuktā sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ

सा तु सत्यवती नाम मत्स्यघात्यभिसंश्रयात्आसीन्मत्स्यसगन्धैव कंचित्कालं शुचिस्मिता

sā tu satyavatī nāma matsyaghātyabhisaṃśrayātāsīnmatsyasagandhaiva kaṃcitkālaṃ śucismitā

शुश्रूषार्थं पितुर्नावं तां तु वाहयतीं जलेतीर्थयात्रां परिक्रामन्नपश्यद्वै पराशरः

śuśrūṣārthaṃ piturnāvaṃ tāṃ tu vāhayatīṃ jaletīrthayātrāṃ parikrāmannapaśyadvai parāśaraḥ

अतीव रूपसंपन्नां सिद्धानामपि काङ्क्षिताम्दृष्ट्वैव च स तां धीमांश्चकमे चारुदर्शनाम्विद्वांस्तां वासवीं कन्यां कार्यवान्मुनिपुंगवः

atīva rūpasaṃpannāṃ siddhānāmapi kāṅkṣitāmdṛṣṭvaiva ca sa tāṃ dhīmāṃścakame cārudarśanāmvidvāṃstāṃ vāsavīṃ kanyāṃ kāryavānmunipuṃgavaḥ

साब्रवीत्पश्य भगवन्पारावारे ऋषीन्स्थितान्आवयोर्दृश्यतोरेभिः कथं नु स्यात्समागमः

sābravītpaśya bhagavanpārāvāre ṛṣīnsthitānāvayordṛśyatorebhiḥ kathaṃ nu syātsamāgamaḥ

एवं तयोक्तो भगवान्नीहारमसृजत्प्रभुःयेन देशः स सर्वस्तु तमोभूत इवाभवत्

evaṃ tayokto bhagavānnīhāramasṛjatprabhuḥyena deśaḥ sa sarvastu tamobhūta ivābhavat

दृष्ट्वा सृष्टं तु नीहारं ततस्तं परमर्षिणाविस्मिता चाब्रवीत्कन्या व्रीडिता च मनस्विनी

dṛṣṭvā sṛṣṭaṃ tu nīhāraṃ tatastaṃ paramarṣiṇāvismitā cābravītkanyā vrīḍitā ca manasvinī

विद्धि मां भगवन्कन्यां सदा पितृवशानुगाम्त्वत्संयोगाच्च दुष्येत कन्याभावो ममानघ

viddhi māṃ bhagavankanyāṃ sadā pitṛvaśānugāmtvatsaṃyogācca duṣyeta kanyābhāvo mamānagha

कन्यात्वे दूषिते चापि कथं शक्ष्ये द्विजोत्तमगन्तुं गृहं गृहे चाहं धीमन्न स्थातुमुत्सहेएतत्संचिन्त्य भगवन्विधत्स्व यदनन्तरम्

kanyātve dūṣite cāpi kathaṃ śakṣye dvijottamagantuṃ gṛhaṃ gṛhe cāhaṃ dhīmanna sthātumutsaheetatsaṃcintya bhagavanvidhatsva yadanantaram

एवमुक्तवतीं तां तु प्रीतिमानृषिसत्तमःउवाच मत्प्रियं कृत्वा कन्यैव त्वं भविष्यसि

evamuktavatīṃ tāṃ tu prītimānṛṣisattamaḥuvāca matpriyaṃ kṛtvā kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi

वृणीष्व च वरं भीरु यं त्वमिच्छसि भामिनिवृथा हि न प्रसादो मे भूतपूर्वः शुचिस्मिते

vṛṇīṣva ca varaṃ bhīru yaṃ tvamicchasi bhāminivṛthā hi na prasādo me bhūtapūrvaḥ śucismite

एवमुक्ता वरं वव्रे गात्रसौगन्ध्यमुत्तमम्स चास्यै भगवान्प्रादान्मनसः काङ्क्षितं प्रभुः

evamuktā varaṃ vavre gātrasaugandhyamuttamamsa cāsyai bhagavānprādānmanasaḥ kāṅkṣitaṃ prabhuḥ

ततो लब्धवरा प्रीता स्त्रीभावगुणभूषिताजगाम सह संसर्गमृषिणाद्भुतकर्मणा

tato labdhavarā prītā strībhāvaguṇabhūṣitājagāma saha saṃsargamṛṣiṇādbhutakarmaṇā

तेन गन्धवतीत्येव नामास्याः प्रथितं भुवितस्यास्तु योजनाद्गन्धमाजिघ्रन्ति नरा भुवि

tena gandhavatītyeva nāmāsyāḥ prathitaṃ bhuvitasyāstu yojanādgandhamājighranti narā bhuvi

ततो योजनगन्धेति तस्या नाम परिश्रुतम्पराशरोऽपि भगवाञ्जगाम स्वं निवेशनम्

tato yojanagandheti tasyā nāma pariśrutamparāśaro'pi bhagavāñjagāma svaṃ niveśanam

इति सत्यवती हृष्टा लब्ध्वा वरमनुत्तमम्पराशरेण संयुक्ता सद्यो गर्भं सुषाव साजज्ञे च यमुनाद्वीपे पाराशर्यः स वीर्यवान्

iti satyavatī hṛṣṭā labdhvā varamanuttamamparāśareṇa saṃyuktā sadyo garbhaṃ suṣāva sājajñe ca yamunādvīpe pārāśaryaḥ sa vīryavān

स मातरमुपस्थाय तपस्येव मनो दधेस्मृतोऽहं दर्शयिष्यामि कृत्येष्विति च सोऽब्रवीत्

sa mātaramupasthāya tapasyeva mano dadhesmṛto'haṃ darśayiṣyāmi kṛtyeṣviti ca so'bravīt

एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात्द्वीपे न्यस्तः स यद्बालस्तस्माद्द्वैपायनोऽभवत्

evaṃ dvaipāyano jajñe satyavatyāṃ parāśarātdvīpe nyastaḥ sa yadbālastasmāddvaipāyano'bhavat

पादापसारिणं धर्मं विद्वान्स तु युगे युगेआयुः शक्तिं च मर्त्यानां युगानुगमवेक्ष्य च

pādāpasāriṇaṃ dharmaṃ vidvānsa tu yuge yugeāyuḥ śaktiṃ ca martyānāṃ yugānugamavekṣya ca

ब्रह्मणो ब्राह्मणानां च तथानुग्रहकाम्ययाविव्यास वेदान्यस्माच्च तस्माद्व्यास इति स्मृतः

brahmaṇo brāhmaṇānāṃ ca tathānugrahakāmyayāvivyāsa vedānyasmācca tasmādvyāsa iti smṛtaḥ

वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान्सुमन्तुं जैमिनिं पैलं शुकं चैव स्वमात्मजम्

vedānadhyāpayāmāsa mahābhāratapañcamānsumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ śukaṃ caiva svamātmajam

प्रभुर्वरिष्ठो वरदो वैशंपायनमेव चसंहितास्तैः पृथक्त्वेन भारतस्य प्रकाशिताः

prabhurvariṣṭho varado vaiśaṃpāyanameva casaṃhitāstaiḥ pṛthaktvena bhāratasya prakāśitāḥ

तथा भीष्मः शांतनवो गङ्गायाममितद्युतिःवसुवीर्यात्समभवन्महावीर्यो महायशाः

tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavo gaṅgāyāmamitadyutiḥvasuvīryātsamabhavanmahāvīryo mahāyaśāḥ

शूले प्रोतः पुराणर्षिरचोरश्चोरशङ्कयाअणीमाण्डव्य इति वै विख्यातः सुमहायशाः

śūle protaḥ purāṇarṣiracoraścoraśaṅkayāaṇīmāṇḍavya iti vai vikhyātaḥ sumahāyaśāḥ

स धर्ममाहूय पुरा महर्षिरिदमुक्तवान्इषीकया मया बाल्यादेका विद्धा शकुन्तिका

sa dharmamāhūya purā maharṣiridamuktavāniṣīkayā mayā bālyādekā viddhā śakuntikā

तत्किल्बिषं स्मरे धर्म नान्यत्पापमहं स्मरेतन्मे सहस्रसमितं कस्मान्नेहाजयत्तपः

tatkilbiṣaṃ smare dharma nānyatpāpamahaṃ smaretanme sahasrasamitaṃ kasmānnehājayattapaḥ

गरीयान्ब्राह्मणवधः सर्वभूतवधाद्यतःतस्मात्त्वं किल्बिषादस्माच्छूद्रयोनौ जनिष्यसि

garīyānbrāhmaṇavadhaḥ sarvabhūtavadhādyataḥtasmāttvaṃ kilbiṣādasmācchūdrayonau janiṣyasi

तेन शापेन धर्मोऽपि शूद्रयोनावजायतविद्वान्विदुररूपेण धार्मी तनुरकिल्बिषी

tena śāpena dharmo'pi śūdrayonāvajāyatavidvānvidurarūpeṇa dhārmī tanurakilbiṣī

संजयो मुनिकल्पस्तु जज्ञे सूतो गवल्गणात्सूर्याच्च कुन्तिकन्यायां जज्ञे कर्णो महारथःसहजं कवचं बिभ्रत्कुण्डलोद्द्योतिताननः

saṃjayo munikalpastu jajñe sūto gavalgaṇātsūryācca kuntikanyāyāṃ jajñe karṇo mahārathaḥsahajaṃ kavacaṃ bibhratkuṇḍaloddyotitānanaḥ

अनुग्रहार्थं लोकानां विष्णुर्लोकनमस्कृतःवसुदेवात्तु देवक्यां प्रादुर्भूतो महायशाः

anugrahārthaṃ lokānāṃ viṣṇurlokanamaskṛtaḥvasudevāttu devakyāṃ prādurbhūto mahāyaśāḥ

अनादिनिधनो देवः स कर्ता जगतः प्रभुःअव्यक्तमक्षरं ब्रह्म प्रधानं निर्गुणात्मकम्

anādinidhano devaḥ sa kartā jagataḥ prabhuḥavyaktamakṣaraṃ brahma pradhānaṃ nirguṇātmakam

आत्मानमव्ययं चैव प्रकृतिं प्रभवं परम्पुरुषं विश्वकर्माणं सत्त्वयोगं ध्रुवाक्षरम्

ātmānamavyayaṃ caiva prakṛtiṃ prabhavaṃ parampuruṣaṃ viśvakarmāṇaṃ sattvayogaṃ dhruvākṣaram

अनन्तमचलं देवं हंसं नारायणं प्रभुम्धातारमजरं नित्यं तमाहुः परमव्ययम्

anantamacalaṃ devaṃ haṃsaṃ nārāyaṇaṃ prabhumdhātāramajaraṃ nityaṃ tamāhuḥ paramavyayam

पुरुषः स विभुः कर्ता सर्वभूतपितामहःधर्मसंवर्धनार्थाय प्रजज्ञेऽन्धकवृष्णिषु

puruṣaḥ sa vibhuḥ kartā sarvabhūtapitāmahaḥdharmasaṃvardhanārthāya prajajñe'ndhakavṛṣṇiṣu

अस्त्रज्ञौ तु महावीर्यौ सर्वशस्त्रविशारदौसात्यकिः कृतवर्मा च नारायणमनुव्रतौसत्यकाद्धृदिकाच्चैव जज्ञातेऽस्त्रविशारदौ

astrajñau tu mahāvīryau sarvaśastraviśāradausātyakiḥ kṛtavarmā ca nārāyaṇamanuvratausatyakāddhṛdikāccaiva jajñāte'straviśāradau

भरद्वाजस्य च स्कन्नं द्रोण्यां शुक्रमवर्धतमहर्षेरुग्रतपसस्तस्माद्द्रोणो व्यजायत

bharadvājasya ca skannaṃ droṇyāṃ śukramavardhatamaharṣerugratapasastasmāddroṇo vyajāyata

गौतमान्मिथुनं जज्ञे शरस्तम्बाच्छरद्वतःअश्वत्थाम्नश्च जननी कृपश्चैव महाबलःअश्वत्थामा ततो जज्ञे द्रोणादस्त्रभृतां वरः

gautamānmithunaṃ jajñe śarastambāccharadvataḥaśvatthāmnaśca jananī kṛpaścaiva mahābalaḥaśvatthāmā tato jajñe droṇādastrabhṛtāṃ varaḥ

तथैव धृष्टद्युम्नोऽपि साक्षादग्निसमद्युतिःवैताने कर्मणि तते पावकात्समजायतवीरो द्रोणविनाशाय धनुषा सह वीर्यवान्

tathaiva dhṛṣṭadyumno'pi sākṣādagnisamadyutiḥvaitāne karmaṇi tate pāvakātsamajāyatavīro droṇavināśāya dhanuṣā saha vīryavān

तथैव वेद्यां कृष्णापि जज्ञे तेजस्विनी शुभाविभ्राजमाना वपुषा बिभ्रती रूपमुत्तमम्

tathaiva vedyāṃ kṛṣṇāpi jajñe tejasvinī śubhāvibhrājamānā vapuṣā bibhratī rūpamuttamam

प्रह्रादशिष्यो नग्नजित्सुबलश्चाभवत्ततःतस्य प्रजा धर्महन्त्री जज्ञे देवप्रकोपनात्

prahrādaśiṣyo nagnajitsubalaścābhavattataḥtasya prajā dharmahantrī jajñe devaprakopanāt

गान्धारराजपुत्रोऽभूच्छकुनिः सौबलस्तथादुर्योधनस्य माता च जज्ञातेऽर्थविदावुभौ

gāndhārarājaputro'bhūcchakuniḥ saubalastathāduryodhanasya mātā ca jajñāte'rthavidāvubhau

कृष्णद्वैपायनाज्जज्ञे धृतराष्ट्रो जनेश्वरःक्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य पाण्डुश्चैव महाबलः

kṛṣṇadvaipāyanājjajñe dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥkṣetre vicitravīryasya pāṇḍuścaiva mahābalaḥ

पाण्डोस्तु जज्ञिरे पञ्च पुत्रा देवसमाः पृथक्द्वयोः स्त्रियोर्गुणज्येष्ठस्तेषामासीद्युधिष्ठिरः

pāṇḍostu jajñire pañca putrā devasamāḥ pṛthakdvayoḥ striyorguṇajyeṣṭhasteṣāmāsīdyudhiṣṭhiraḥ

धर्माद्युधिष्ठिरो जज्ञे मारुतात्तु वृकोदरःइन्द्राद्धनंजयः श्रीमान्सर्वशस्त्रभृतां वरः

dharmādyudhiṣṭhiro jajñe mārutāttu vṛkodaraḥindrāddhanaṃjayaḥ śrīmānsarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ

जज्ञाते रूपसंपन्नावश्विभ्यां तु यमावुभौनकुलः सहदेवश्च गुरुशुश्रूषणे रतौ

jajñāte rūpasaṃpannāvaśvibhyāṃ tu yamāvubhaunakulaḥ sahadevaśca guruśuśrūṣaṇe ratau

तथा पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमतःदुर्योधनप्रभृतयो युयुत्सुः करणस्तथा

tathā putraśataṃ jajñe dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥduryodhanaprabhṛtayo yuyutsuḥ karaṇastathā

अभिमन्युः सुभद्रायामर्जुनादभ्यजायतस्वस्रीयो वासुदेवस्य पौत्रः पाण्डोर्महात्मनः

abhimanyuḥ subhadrāyāmarjunādabhyajāyatasvasrīyo vāsudevasya pautraḥ pāṇḍormahātmanaḥ

पाण्डवेभ्योऽपि पञ्चभ्यः कृष्णायां पञ्च जज्ञिरेकुमारा रूपसंपन्नाः सर्वशस्त्रविशारदाः

pāṇḍavebhyo'pi pañcabhyaḥ kṛṣṇāyāṃ pañca jajñirekumārā rūpasaṃpannāḥ sarvaśastraviśāradāḥ

प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात्सुतसोमो वृकोदरात्अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलिः

prativindhyo yudhiṣṭhirātsutasomo vṛkodarātarjunācchrutakīrtistu śatānīkastu nākuliḥ

तथैव सहदेवाच्च श्रुतसेनः प्रतापवान्हिडिम्बायां च भीमेन वने जज्ञे घटोत्कचः

tathaiva sahadevācca śrutasenaḥ pratāpavānhiḍimbāyāṃ ca bhīmena vane jajñe ghaṭotkacaḥ

शिखण्डी द्रुपदाज्जज्ञे कन्या पुत्रत्वमागतायां यक्षः पुरुषं चक्रे स्थूणः प्रियचिकीर्षया

śikhaṇḍī drupadājjajñe kanyā putratvamāgatāyāṃ yakṣaḥ puruṣaṃ cakre sthūṇaḥ priyacikīrṣayā

कुरूणां विग्रहे तस्मिन्समागच्छन्बहून्यथराज्ञां शतसहस्राणि योत्स्यमानानि संयुगे

kurūṇāṃ vigrahe tasminsamāgacchanbahūnyatharājñāṃ śatasahasrāṇi yotsyamānāni saṃyuge

तेषामपरिमेयानि नामधेयानि सर्वशःन शक्यं परिसंख्यातुं वर्षाणामयुतैरपिएते तु कीर्तिता मुख्या यैराख्यानमिदं ततम्

teṣāmaparimeyāni nāmadheyāni sarvaśaḥna śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ varṣāṇāmayutairapiete tu kīrtitā mukhyā yairākhyānamidaṃ tatam