Parva.Adhyaya 1.58

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

य एते कीर्तिता ब्रह्मन्ये चान्ये नानुकीर्तिताःसम्यक्ताञ्श्रोतुमिच्छामि राज्ञश्चान्यान्सुवर्चसः

ya ete kīrtitā brahmanye cānye nānukīrtitāḥsamyaktāñśrotumicchāmi rājñaścānyānsuvarcasaḥ

यदर्थमिह संभूता देवकल्पा महारथाःभुवि तन्मे महाभाग सम्यगाख्यातुमर्हसि

yadarthamiha saṃbhūtā devakalpā mahārathāḥbhuvi tanme mahābhāga samyagākhyātumarhasi

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

रहस्यं खल्विदं राजन्देवानामिति नः श्रुतम्तत्तु ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयंभुवे

rahasyaṃ khalvidaṃ rājandevānāmiti naḥ śrutamtattu te kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayaṃbhuve

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां पुराजामदग्न्यस्तपस्तेपे महेन्द्रे पर्वतोत्तमे

triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ purājāmadagnyastapastepe mahendre parvatottame

तदा निःक्षत्रिये लोके भार्गवेण कृते सतिब्राह्मणान्क्षत्रिया राजन्गर्भार्थिन्योऽभिचक्रमुः

tadā niḥkṣatriye loke bhārgaveṇa kṛte satibrāhmaṇānkṣatriyā rājangarbhārthinyo'bhicakramuḥ

ताभिः सह समापेतुर्ब्राह्मणाः संशितव्रताःऋतावृतौ नरव्याघ्र न कामान्नानृतौ तथा

tābhiḥ saha samāpeturbrāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥṛtāvṛtau naravyāghra na kāmānnānṛtau tathā

तेभ्यस्तु लेभिरे गर्भान्क्षत्रियास्ताः सहस्रशःततः सुषुविरे राजन्क्षत्रियान्वीर्यसंमतान्कुमारांश्च कुमारीश्च पुनः क्षत्राभिवृद्धये

tebhyastu lebhire garbhānkṣatriyāstāḥ sahasraśaḥtataḥ suṣuvire rājankṣatriyānvīryasaṃmatānkumārāṃśca kumārīśca punaḥ kṣatrābhivṛddhaye

एवं तद्ब्राह्मणैः क्षत्रं क्षत्रियासु तपस्विभिःजातमृध्यत धर्मेण सुदीर्घेणायुषान्वितम्चत्वारोऽपि तदा वर्णा बभूवुर्ब्राह्मणोत्तराः

evaṃ tadbrāhmaṇaiḥ kṣatraṃ kṣatriyāsu tapasvibhiḥjātamṛdhyata dharmeṇa sudīrgheṇāyuṣānvitamcatvāro'pi tadā varṇā babhūvurbrāhmaṇottarāḥ

अभ्यगच्छन्नृतौ नारीं न कामान्नानृतौ तथातथैवान्यानि भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपिऋतौ दारांश्च गच्छन्ति तदा स्म भरतर्षभ

abhyagacchannṛtau nārīṃ na kāmānnānṛtau tathātathaivānyāni bhūtāni tiryagyonigatānyapiṛtau dārāṃśca gacchanti tadā sma bharatarṣabha

ततोऽवर्धन्त धर्मेण सहस्रशतजीविनःताः प्रजाः पृथिवीपाल धर्मव्रतपरायणाःआधिभिर्व्याधिभिश्चैव विमुक्ताः सर्वशो नराः

tato'vardhanta dharmeṇa sahasraśatajīvinaḥtāḥ prajāḥ pṛthivīpāla dharmavrataparāyaṇāḥādhibhirvyādhibhiścaiva vimuktāḥ sarvaśo narāḥ

अथेमां सागरापाङ्गां गां गजेन्द्रगताखिलाम्अध्यतिष्ठत्पुनः क्षत्रं सशैलवनकाननाम्

athemāṃ sāgarāpāṅgāṃ gāṃ gajendragatākhilāmadhyatiṣṭhatpunaḥ kṣatraṃ saśailavanakānanām

प्रशासति पुनः क्षत्रे धर्मेणेमां वसुंधराम्ब्राह्मणाद्यास्तदा वर्णा लेभिरे मुदमुत्तमाम्

praśāsati punaḥ kṣatre dharmeṇemāṃ vasuṃdharāmbrāhmaṇādyāstadā varṇā lebhire mudamuttamām

कामक्रोधोद्भवान्दोषान्निरस्य च नराधिपाःदण्डं दण्ड्येषु धर्मेण प्रणयन्तोऽन्वपालयन्

kāmakrodhodbhavāndoṣānnirasya ca narādhipāḥdaṇḍaṃ daṇḍyeṣu dharmeṇa praṇayanto'nvapālayan

तथा धर्मपरे क्षत्रे सहस्राक्षः शतक्रतुःस्वादु देशे च काले च ववर्षाप्याययन्प्रजाः

tathā dharmapare kṣatre sahasrākṣaḥ śatakratuḥsvādu deśe ca kāle ca vavarṣāpyāyayanprajāḥ

न बाल एव म्रियते तदा कश्चिन्नराधिपन च स्त्रियं प्रजानाति कश्चिदप्राप्तयौवनः

na bāla eva mriyate tadā kaścinnarādhipana ca striyaṃ prajānāti kaścidaprāptayauvanaḥ

एवमायुष्मतीभिस्तु प्रजाभिर्भरतर्षभइयं सागरपर्यन्ता समापूर्यत मेदिनी

evamāyuṣmatībhistu prajābhirbharatarṣabhaiyaṃ sāgaraparyantā samāpūryata medinī

ईजिरे च महायज्ञैः क्षत्रिया बहुदक्षिणैःसाङ्गोपनिषदान्वेदान्विप्राश्चाधीयते तदा

ījire ca mahāyajñaiḥ kṣatriyā bahudakṣiṇaiḥsāṅgopaniṣadānvedānviprāścādhīyate tadā

न च विक्रीणते ब्रह्म ब्राह्मणाः स्म तदा नृपन च शूद्रसमाभ्याशे वेदानुच्चारयन्त्युत

na ca vikrīṇate brahma brāhmaṇāḥ sma tadā nṛpana ca śūdrasamābhyāśe vedānuccārayantyuta

कारयन्तः कृषिं गोभिस्तथा वैश्याः क्षिताविहन गामयुञ्जन्त धुरि कृशाङ्गाश्चाप्यजीवयन्

kārayantaḥ kṛṣiṃ gobhistathā vaiśyāḥ kṣitāvihana gāmayuñjanta dhuri kṛśāṅgāścāpyajīvayan

फेनपांश्च तथा वत्सान्न दुहन्ति स्म मानवाःन कूटमानैर्वणिजः पण्यं विक्रीणते तदा

phenapāṃśca tathā vatsānna duhanti sma mānavāḥna kūṭamānairvaṇijaḥ paṇyaṃ vikrīṇate tadā

कर्माणि च नरव्याघ्र धर्मोपेतानि मानवाःधर्ममेवानुपश्यन्तश्चक्रुर्धर्मपरायणाः

karmāṇi ca naravyāghra dharmopetāni mānavāḥdharmamevānupaśyantaścakrurdharmaparāyaṇāḥ

स्वकर्मनिरताश्चासन्सर्वे वर्णा नराधिपएवं तदा नरव्याघ्र धर्मो न ह्रसते क्वचित्

svakarmaniratāścāsansarve varṇā narādhipaevaṃ tadā naravyāghra dharmo na hrasate kvacit

काले गावः प्रसूयन्ते नार्यश्च भरतर्षभफलन्त्यृतुषु वृक्षाश्च पुष्पाणि च फलानि च

kāle gāvaḥ prasūyante nāryaśca bharatarṣabhaphalantyṛtuṣu vṛkṣāśca puṣpāṇi ca phalāni ca

एवं कृतयुगे सम्यग्वर्तमाने तदा नृपआपूर्यत मही कृत्स्ना प्राणिभिर्बहुभिर्भृशम्

evaṃ kṛtayuge samyagvartamāne tadā nṛpaāpūryata mahī kṛtsnā prāṇibhirbahubhirbhṛśam

ततः समुदिते लोके मानुषे भरतर्षभअसुरा जज्ञिरे क्षेत्रे राज्ञां मनुजपुंगव

tataḥ samudite loke mānuṣe bharatarṣabhaasurā jajñire kṣetre rājñāṃ manujapuṃgava

आदित्यैर्हि तदा दैत्या बहुशो निर्जिता युधिऐश्वर्याद्भ्रंशिताश्चापि संबभूवुः क्षिताविह

ādityairhi tadā daityā bahuśo nirjitā yudhiaiśvaryādbhraṃśitāścāpi saṃbabhūvuḥ kṣitāviha

इह देवत्वमिच्छन्तो मानुषेषु मनस्विनःजज्ञिरे भुवि भूतेषु तेषु तेष्वसुरा विभो

iha devatvamicchanto mānuṣeṣu manasvinaḥjajñire bhuvi bhūteṣu teṣu teṣvasurā vibho

गोष्वश्वेषु च राजेन्द्र खरोष्ट्रमहिषेषु चक्रव्यादेषु च भूतेषु गजेषु च मृगेषु च

goṣvaśveṣu ca rājendra kharoṣṭramahiṣeṣu cakravyādeṣu ca bhūteṣu gajeṣu ca mṛgeṣu ca

जातैरिह महीपाल जायमानैश्च तैर्महीन शशाकात्मनात्मानमियं धारयितुं धरा

jātairiha mahīpāla jāyamānaiśca tairmahīna śaśākātmanātmānamiyaṃ dhārayituṃ dharā

अथ जाता महीपालाः केचिद्बलसमन्विताःदितेः पुत्रा दनोश्चैव तस्माल्लोकादिह च्युताः

atha jātā mahīpālāḥ kecidbalasamanvitāḥditeḥ putrā danoścaiva tasmāllokādiha cyutāḥ

वीर्यवन्तोऽवलिप्तास्ते नानारूपधरा महीम्इमां सागरपर्यन्तां परीयुररिमर्दनाः

vīryavanto'valiptāste nānārūpadharā mahīmimāṃ sāgaraparyantāṃ parīyurarimardanāḥ

ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्याञ्शूद्रांश्चैवाप्यपीडयन्अन्यानि चैव भूतानि पीडयामासुरोजसा

brāhmaṇānkṣatriyānvaiśyāñśūdrāṃścaivāpyapīḍayananyāni caiva bhūtāni pīḍayāmāsurojasā

त्रासयन्तो विनिघ्नन्तस्तांस्तान्भूतगणांश्च तेविचेरुः सर्वतो राजन्महीं शतसहस्रशः

trāsayanto vinighnantastāṃstānbhūtagaṇāṃśca teviceruḥ sarvato rājanmahīṃ śatasahasraśaḥ

आश्रमस्थान्महर्षींश्च धर्षयन्तस्ततस्ततःअब्रह्मण्या वीर्यमदा मत्ता मदबलेन च

āśramasthānmaharṣīṃśca dharṣayantastatastataḥabrahmaṇyā vīryamadā mattā madabalena ca

एवं वीर्यबलोत्सिक्तैर्भूरियं तैर्महासुरैःपीड्यमाना महीपाल ब्रह्माणमुपचक्रमे

evaṃ vīryabalotsiktairbhūriyaṃ tairmahāsuraiḥpīḍyamānā mahīpāla brahmāṇamupacakrame

न हीमां पवनो राजन्न नागा न नगा महीम्तदा धारयितुं शेकुराक्रान्तां दानवैर्बलात्

na hīmāṃ pavano rājanna nāgā na nagā mahīmtadā dhārayituṃ śekurākrāntāṃ dānavairbalāt

ततो मही महीपाल भारार्ता भयपीडिताजगाम शरणं देवं सर्वभूतपितामहम्

tato mahī mahīpāla bhārārtā bhayapīḍitājagāma śaraṇaṃ devaṃ sarvabhūtapitāmaham

सा संवृतं महाभागैर्देवद्विजमहर्षिभिःददर्श देवं ब्रह्माणं लोककर्तारमव्ययम्

sā saṃvṛtaṃ mahābhāgairdevadvijamaharṣibhiḥdadarśa devaṃ brahmāṇaṃ lokakartāramavyayam

गन्धर्वैरप्सरोभिश्च बन्दिकर्मसु निष्ठितैःवन्द्यमानं मुदोपेतैर्ववन्दे चैनमेत्य सा

gandharvairapsarobhiśca bandikarmasu niṣṭhitaiḥvandyamānaṃ mudopetairvavande cainametya sā

अथ विज्ञापयामास भूमिस्तं शरणार्थिनीसंनिधौ लोकपालानां सर्वेषामेव भारत

atha vijñāpayāmāsa bhūmistaṃ śaraṇārthinīsaṃnidhau lokapālānāṃ sarveṣāmeva bhārata

तत्प्रधानात्मनस्तस्य भूमेः कृत्यं स्वयंभुवःपूर्वमेवाभवद्राजन्विदितं परमेष्ठिनः

tatpradhānātmanastasya bhūmeḥ kṛtyaṃ svayaṃbhuvaḥpūrvamevābhavadrājanviditaṃ parameṣṭhinaḥ

स्रष्टा हि जगतः कस्मान्न संबुध्येत भारतसुरासुराणां लोकानामशेषेण मनोगतम्

sraṣṭā hi jagataḥ kasmānna saṃbudhyeta bhāratasurāsurāṇāṃ lokānāmaśeṣeṇa manogatam

तामुवाच महाराज भूमिं भूमिपतिर्विभुःप्रभवः सर्वभूतानामीशः शंभुः प्रजापतिः

tāmuvāca mahārāja bhūmiṃ bhūmipatirvibhuḥprabhavaḥ sarvabhūtānāmīśaḥ śaṃbhuḥ prajāpatiḥ

यदर्थमसि संप्राप्ता मत्सकाशं वसुंधरेतदर्थं संनियोक्ष्यामि सर्वानेव दिवौकसः

yadarthamasi saṃprāptā matsakāśaṃ vasuṃdharetadarthaṃ saṃniyokṣyāmi sarvāneva divaukasaḥ

इत्युक्त्वा स महीं देवो ब्रह्मा राजन्विसृज्य चआदिदेश तदा सर्वान्विबुधान्भूतकृत्स्वयम्

ityuktvā sa mahīṃ devo brahmā rājanvisṛjya caādideśa tadā sarvānvibudhānbhūtakṛtsvayam

अस्या भूमेर्निरसितुं भारं भागैः पृथक्पृथक्अस्यामेव प्रसूयध्वं विरोधायेति चाब्रवीत्

asyā bhūmernirasituṃ bhāraṃ bhāgaiḥ pṛthakpṛthakasyāmeva prasūyadhvaṃ virodhāyeti cābravīt

तथैव च समानीय गन्धर्वाप्सरसां गणान्उवाच भगवान्सर्वानिदं वचनमुत्तमम्स्वैरंशैः संप्रसूयध्वं यथेष्टं मानुषेष्विति

tathaiva ca samānīya gandharvāpsarasāṃ gaṇānuvāca bhagavānsarvānidaṃ vacanamuttamamsvairaṃśaiḥ saṃprasūyadhvaṃ yatheṣṭaṃ mānuṣeṣviti

अथ शक्रादयः सर्वे श्रुत्वा सुरगुरोर्वचःतथ्यमर्थ्यं च पथ्यं च तस्य ते जगृहुस्तदा

atha śakrādayaḥ sarve śrutvā suragurorvacaḥtathyamarthyaṃ ca pathyaṃ ca tasya te jagṛhustadā

अथ ते सर्वशोंऽशैः स्वैर्गन्तुं भूमिं कृतक्षणाःनारायणममित्रघ्नं वैकुण्ठमुपचक्रमुः

atha te sarvaśoṃ'śaiḥ svairgantuṃ bhūmiṃ kṛtakṣaṇāḥnārāyaṇamamitraghnaṃ vaikuṇṭhamupacakramuḥ

यः स चक्रगदापाणिः पीतवासासितप्रभःपद्मनाभः सुरारिघ्नः पृथुचार्वञ्चितेक्षणः

yaḥ sa cakragadāpāṇiḥ pītavāsāsitaprabhaḥpadmanābhaḥ surārighnaḥ pṛthucārvañcitekṣaṇaḥ

तं भुवः शोधनायेन्द्र उवाच पुरुषोत्तमम्अंशेनावतरस्वेति तथेत्याह च तं हरिः

taṃ bhuvaḥ śodhanāyendra uvāca puruṣottamamaṃśenāvatarasveti tathetyāha ca taṃ hariḥ