Parva.Adhyaya 1.69

शकुन्तलोवाचराजन्सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यसिआत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यसि

śakuntalovācarājansarṣapamātrāṇi paracchidrāṇi paśyasiātmano bilvamātrāṇi paśyannapi na paśyasi

मेनका त्रिदशेष्वेव त्रिदशाश्चानु मेनकाम्ममैवोद्रिच्यते जन्म दुःषन्त तव जन्मतः

menakā tridaśeṣveva tridaśāścānu menakāmmamaivodricyate janma duḥṣanta tava janmataḥ

क्षितावटसि राजंस्त्वमन्तरिक्षे चराम्यहम्आवयोरन्तरं पश्य मेरुसर्षपयोरिव

kṣitāvaṭasi rājaṃstvamantarikṣe carāmyahamāvayorantaraṃ paśya merusarṣapayoriva

महेन्द्रस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य चभवनान्यनुसंयामि प्रभावं पश्य मे नृप

mahendrasya kuberasya yamasya varuṇasya cabhavanānyanusaṃyāmi prabhāvaṃ paśya me nṛpa

सत्यश्चापि प्रवादोऽयं यं प्रवक्ष्यामि तेऽनघनिदर्शनार्थं न द्वेषात्तच्छ्रुत्वा क्षन्तुमर्हसि

satyaścāpi pravādo'yaṃ yaṃ pravakṣyāmi te'naghanidarśanārthaṃ na dveṣāttacchrutvā kṣantumarhasi

विरूपो यावदादर्शे नात्मनः पश्यते मुखम्मन्यते तावदात्मानमन्येभ्यो रूपवत्तरम्

virūpo yāvadādarśe nātmanaḥ paśyate mukhammanyate tāvadātmānamanyebhyo rūpavattaram

यदा तु मुखमादर्शे विकृतं सोऽभिवीक्षतेतदेतरं विजानाति आत्मानं नेतरं जनम्

yadā tu mukhamādarśe vikṛtaṃ so'bhivīkṣatetadetaraṃ vijānāti ātmānaṃ netaraṃ janam

अतीव रूपसंपन्नो न किंचिदवमन्यतेअतीव जल्पन्दुर्वाचो भवतीह विहेठकः

atīva rūpasaṃpanno na kiṃcidavamanyateatīva jalpandurvāco bhavatīha viheṭhakaḥ

मूर्खो हि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाःअशुभं वाक्यमादत्ते पुरीषमिव सूकरः

mūrkho hi jalpatāṃ puṃsāṃ śrutvā vācaḥ śubhāśubhāḥaśubhaṃ vākyamādatte purīṣamiva sūkaraḥ

प्राज्ञस्तु जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाःगुणवद्वाक्यमादत्ते हंसः क्षीरमिवाम्भसः

prājñastu jalpatāṃ puṃsāṃ śrutvā vācaḥ śubhāśubhāḥguṇavadvākyamādatte haṃsaḥ kṣīramivāmbhasaḥ

अन्यान्परिवदन्साधुर्यथा हि परितप्यतेतथा परिवदन्नन्यांस्तुष्टो भवति दुर्जनः

anyānparivadansādhuryathā hi paritapyatetathā parivadannanyāṃstuṣṭo bhavati durjanaḥ

अभिवाद्य यथा वृद्धान्सन्तो गच्छन्ति निर्वृतिम्एवं सज्जनमाक्रुश्य मूर्खो भवति निर्वृतः

abhivādya yathā vṛddhānsanto gacchanti nirvṛtimevaṃ sajjanamākruśya mūrkho bhavati nirvṛtaḥ

सुखं जीवन्त्यदोषज्ञा मूर्खा दोषानुदर्शिनःयत्र वाच्याः परैः सन्तः परानाहुस्तथाविधान्

sukhaṃ jīvantyadoṣajñā mūrkhā doṣānudarśinaḥyatra vācyāḥ paraiḥ santaḥ parānāhustathāvidhān

अतो हास्यतरं लोके किंचिदन्यन्न विद्यतेयत्र दुर्जन इत्याह दुर्जनः सज्जनं स्वयम्

ato hāsyataraṃ loke kiṃcidanyanna vidyateyatra durjana ityāha durjanaḥ sajjanaṃ svayam

सत्यधर्मच्युतात्पुंसः क्रुद्धादाशीविषादिवअनास्तिकोऽप्युद्विजते जनः किं पुनरास्तिकः

satyadharmacyutātpuṃsaḥ kruddhādāśīviṣādivaanāstiko'pyudvijate janaḥ kiṃ punarāstikaḥ

स्वयमुत्पाद्य वै पुत्रं सदृशं योऽवमन्यतेतस्य देवाः श्रियं घ्नन्ति न च लोकानुपाश्नुते

svayamutpādya vai putraṃ sadṛśaṃ yo'vamanyatetasya devāḥ śriyaṃ ghnanti na ca lokānupāśnute

कुलवंशप्रतिष्ठां हि पितरः पुत्रमब्रुवन्उत्तमं सर्वधर्माणां तस्मात्पुत्रं न संत्यजेत्

kulavaṃśapratiṣṭhāṃ hi pitaraḥ putramabruvanuttamaṃ sarvadharmāṇāṃ tasmātputraṃ na saṃtyajet

स्वपत्नीप्रभवान्पञ्च लब्धान्क्रीतान्विवर्धितान्कृतानन्यासु चोत्पन्नान्पुत्रान्वै मनुरब्रवीत्

svapatnīprabhavānpañca labdhānkrītānvivardhitānkṛtānanyāsu cotpannānputrānvai manurabravīt

धर्मकीर्त्यावहा नॄणां मनसः प्रीतिवर्धनाःत्रायन्ते नरकाज्जाताः पुत्रा धर्मप्लवाः पितॄन्

dharmakīrtyāvahā nṝṇāṃ manasaḥ prītivardhanāḥtrāyante narakājjātāḥ putrā dharmaplavāḥ pitṝn

स त्वं नृपतिशार्दूल न पुत्रं त्यक्तुमर्हसिआत्मानं सत्यधर्मौ च पालयानो महीपतेनरेन्द्रसिंह कपटं न वोढुं त्वमिहार्हसि

sa tvaṃ nṛpatiśārdūla na putraṃ tyaktumarhasiātmānaṃ satyadharmau ca pālayāno mahīpatenarendrasiṃha kapaṭaṃ na voḍhuṃ tvamihārhasi

वरं कूपशताद्वापी वरं वापीशतात्क्रतुःवरं क्रतुशतात्पुत्रः सत्यं पुत्रशताद्वरम्

varaṃ kūpaśatādvāpī varaṃ vāpīśatātkratuḥvaraṃ kratuśatātputraḥ satyaṃ putraśatādvaram

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते

aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtamaśvamedhasahasrāddhi satyameva viśiṣyate

सर्ववेदाधिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम्सत्यं च वदतो राजन्समं वा स्यान्न वा समम्

sarvavedādhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanamsatyaṃ ca vadato rājansamaṃ vā syānna vā samam

नास्ति सत्यात्परो धर्मो न सत्याद्विद्यते परम्न हि तीव्रतरं किंचिदनृतादिह विद्यते

nāsti satyātparo dharmo na satyādvidyate paramna hi tīvrataraṃ kiṃcidanṛtādiha vidyate

राजन्सत्यं परं ब्रह्म सत्यं च समयः परःमा त्याक्षीः समयं राजन्सत्यं संगतमस्तु ते

rājansatyaṃ paraṃ brahma satyaṃ ca samayaḥ paraḥmā tyākṣīḥ samayaṃ rājansatyaṃ saṃgatamastu te

अनृते चेत्प्रसङ्गस्ते श्रद्दधासि न चेत्स्वयम्आत्मनो हन्त गच्छामि त्वादृशे नास्ति संगतम्

anṛte cetprasaṅgaste śraddadhāsi na cetsvayamātmano hanta gacchāmi tvādṛśe nāsti saṃgatam

ऋतेऽपि त्वयि दुःषन्त शैलराजावतंसकाम्चतुरन्तामिमामुर्वीं पुत्रो मे पालयिष्यति

ṛte'pi tvayi duḥṣanta śailarājāvataṃsakāmcaturantāmimāmurvīṃ putro me pālayiṣyati

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एतावदुक्त्वा वचनं प्रातिष्ठत शकुन्तलाअथान्तरिक्षे दुःषन्तं वागुवाचाशरीरिणीऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर्मन्त्रिभिश्चावृतं तदा

etāvaduktvā vacanaṃ prātiṣṭhata śakuntalāathāntarikṣe duḥṣantaṃ vāguvācāśarīriṇīṛtvikpurohitācāryairmantribhiścāvṛtaṃ tadā

भस्त्रा माता पितुः पुत्रो येन जातः स एव सःभरस्व पुत्रं दुःषन्त मावमंस्थाः शकुन्तलाम्

bhastrā mātā pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥbharasva putraṃ duḥṣanta māvamaṃsthāḥ śakuntalām

रेतोधाः पुत्र उन्नयति नरदेव यमक्षयात्त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला

retodhāḥ putra unnayati naradeva yamakṣayāttvaṃ cāsya dhātā garbhasya satyamāha śakuntalā

जाया जनयते पुत्रमात्मनोऽङ्गं द्विधा कृतम्तस्माद्भरस्व दुःषन्त पुत्रं शाकुन्तलं नृप

jāyā janayate putramātmano'ṅgaṃ dvidhā kṛtamtasmādbharasva duḥṣanta putraṃ śākuntalaṃ nṛpa

अभूतिरेषा कस्त्यज्याज्जीवञ्जीवन्तमात्मजम्शाकुन्तलं महात्मानं दौःषन्तिं भर पौरव

abhūtireṣā kastyajyājjīvañjīvantamātmajamśākuntalaṃ mahātmānaṃ dauḥṣantiṃ bhara paurava

भर्तव्योऽयं त्वया यस्मादस्माकं वचनादपितस्माद्भवत्वयं नाम्ना भरतो नाम ते सुतः

bhartavyo'yaṃ tvayā yasmādasmākaṃ vacanādapitasmādbhavatvayaṃ nāmnā bharato nāma te sutaḥ

तच्छ्रुत्वा पौरवो राजा व्याहृतं वै दिवौकसाम्पुरोहितममात्यांश्च संप्रहृष्टोऽब्रवीदिदम्

tacchrutvā pauravo rājā vyāhṛtaṃ vai divaukasāmpurohitamamātyāṃśca saṃprahṛṣṭo'bravīdidam

शृण्वन्त्वेतद्भवन्तोऽस्य देवदूतस्य भाषितम्अहमप्येवमेवैनं जानामि स्वयमात्मजम्

śṛṇvantvetadbhavanto'sya devadūtasya bhāṣitamahamapyevamevainaṃ jānāmi svayamātmajam

यद्यहं वचनादेव गृह्णीयामिममात्मजम्भवेद्धि शङ्का लोकस्य नैवं शुद्धो भवेदयम्

yadyahaṃ vacanādeva gṛhṇīyāmimamātmajambhaveddhi śaṅkā lokasya naivaṃ śuddho bhavedayam

तं विशोध्य तदा राजा देवदूतेन भारतहृष्टः प्रमुदितश्चापि प्रतिजग्राह तं सुतम्

taṃ viśodhya tadā rājā devadūtena bhāratahṛṣṭaḥ pramuditaścāpi pratijagrāha taṃ sutam

मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय सस्नेहं परिषस्वजेसभाज्यमानो विप्रैश्च स्तूयमानश्च बन्दिभिःस मुदं परमां लेभे पुत्रसंस्पर्शजां नृपः

mūrdhni cainamupāghrāya sasnehaṃ pariṣasvajesabhājyamāno vipraiśca stūyamānaśca bandibhiḥsa mudaṃ paramāṃ lebhe putrasaṃsparśajāṃ nṛpaḥ

तां चैव भार्यां धर्मज्ञः पूजयामास धर्मतःअब्रवीच्चैव तां राजा सान्त्वपूर्वमिदं वचः

tāṃ caiva bhāryāṃ dharmajñaḥ pūjayāmāsa dharmataḥabravīccaiva tāṃ rājā sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ

कृतो लोकपरोक्षोऽयं संबन्धो वै त्वया सहतस्मादेतन्मया देवि त्वच्छुद्ध्यर्थं विचारितम्

kṛto lokaparokṣo'yaṃ saṃbandho vai tvayā sahatasmādetanmayā devi tvacchuddhyarthaṃ vicāritam

मन्यते चैव लोकस्ते स्त्रीभावान्मयि संगतम्पुत्रश्चायं वृतो राज्ये मया तस्माद्विचारितम्

manyate caiva lokaste strībhāvānmayi saṃgatamputraścāyaṃ vṛto rājye mayā tasmādvicāritam

यच्च कोपितयात्यर्थं त्वयोक्तोऽस्म्यप्रियं प्रियेप्रणयिन्या विशालाक्षि तत्क्षान्तं ते मया शुभे

yacca kopitayātyarthaṃ tvayokto'smyapriyaṃ priyepraṇayinyā viśālākṣi tatkṣāntaṃ te mayā śubhe

तामेवमुक्त्वा राजर्षिर्दुःषन्तो महिषीं प्रियाम्वासोभिरन्नपानैश्च पूजयामास भारत

tāmevamuktvā rājarṣirduḥṣanto mahiṣīṃ priyāmvāsobhirannapānaiśca pūjayāmāsa bhārata

दुःषन्तश्च ततो राजा पुत्रं शाकुन्तलं तदाभरतं नामतः कृत्वा यौवराज्येऽभ्यषेचयत्

duḥṣantaśca tato rājā putraṃ śākuntalaṃ tadābharataṃ nāmataḥ kṛtvā yauvarājye'bhyaṣecayat

तस्य तत्प्रथितं चक्रं प्रावर्तत महात्मनःभास्वरं दिव्यमजितं लोकसंनादनं महत्

tasya tatprathitaṃ cakraṃ prāvartata mahātmanaḥbhāsvaraṃ divyamajitaṃ lokasaṃnādanaṃ mahat

स विजित्य महीपालांश्चकार वशवर्तिनःचचार च सतां धर्मं प्राप चानुत्तमं यशः

sa vijitya mahīpālāṃścakāra vaśavartinaḥcacāra ca satāṃ dharmaṃ prāpa cānuttamaṃ yaśaḥ

स राजा चक्रवर्त्यासीत्सार्वभौमः प्रतापवान्ईजे च बहुभिर्यज्ञैर्यथा शक्रो मरुत्पतिः

sa rājā cakravartyāsītsārvabhaumaḥ pratāpavānīje ca bahubhiryajñairyathā śakro marutpatiḥ

याजयामास तं कण्वो दक्षवद्भूरिदक्षिणम्श्रीमान्गोविततं नाम वाजिमेधमवाप सःयस्मिन्सहस्रं पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ

yājayāmāsa taṃ kaṇvo dakṣavadbhūridakṣiṇamśrīmāngovitataṃ nāma vājimedhamavāpa saḥyasminsahasraṃ padmānāṃ kaṇvāya bharato dadau

भरताद्भारती कीर्तिर्येनेदं भारतं कुलम्अपरे ये च पूर्वे च भारता इति विश्रुताः

bharatādbhāratī kīrtiryenedaṃ bhārataṃ kulamapare ye ca pūrve ca bhāratā iti viśrutāḥ

भरतस्यान्ववाये हि देवकल्पा महौजसःबभूवुर्ब्रह्मकल्पाश्च बहवो राजसत्तमाः

bharatasyānvavāye hi devakalpā mahaujasaḥbabhūvurbrahmakalpāśca bahavo rājasattamāḥ

येषामपरिमेयानि नामधेयानि सर्वशःतेषां तु ते यथामुख्यं कीर्तयिष्यामि भारतमहाभागान्देवकल्पान्सत्यार्जवपरायणान्

yeṣāmaparimeyāni nāmadheyāni sarvaśaḥteṣāṃ tu te yathāmukhyaṃ kīrtayiṣyāmi bhāratamahābhāgāndevakalpānsatyārjavaparāyaṇān