Parva.Adhyaya 1.71

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

ययातिः पूर्वकोऽस्माकं दशमो यः प्रजापतेःकथं स शुक्रतनयां लेभे परमदुर्लभाम्

yayātiḥ pūrvako'smākaṃ daśamo yaḥ prajāpateḥkathaṃ sa śukratanayāṃ lebhe paramadurlabhām

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण द्विजोत्तमआनुपूर्व्या च मे शंस पूरोर्वंशकरान्पृथक्

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa dvijottamaānupūrvyā ca me śaṃsa pūrorvaṃśakarānpṛthak

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ययातिरासीद्राजर्षिर्देवराजसमद्युतिःतं शुक्रवृषपर्वाणौ वव्राते वै यथा पुरा

yayātirāsīdrājarṣirdevarājasamadyutiḥtaṃ śukravṛṣaparvāṇau vavrāte vai yathā purā

तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि पृच्छतो जनमेजयदेवयान्याश्च संयोगं ययातेर्नाहुषस्य च

tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi pṛcchato janamejayadevayānyāśca saṃyogaṃ yayāternāhuṣasya ca

सुराणामसुराणां च समजायत वै मिथःऐश्वर्यं प्रति संघर्षस्त्रैलोक्ये सचराचरे

surāṇāmasurāṇāṃ ca samajāyata vai mithaḥaiśvaryaṃ prati saṃgharṣastrailokye sacarācare

जिगीषया ततो देवा वव्रिरेऽऽङ्गिरसं मुनिम्पौरोहित्येन याज्यार्थे काव्यं तूशनसं परेब्राह्मणौ तावुभौ नित्यमन्योन्यस्पर्धिनौ भृशम्

jigīṣayā tato devā vavrire''ṅgirasaṃ munimpaurohityena yājyārthe kāvyaṃ tūśanasaṃ parebrāhmaṇau tāvubhau nityamanyonyaspardhinau bhṛśam

तत्र देवा निजघ्नुर्यान्दानवान्युधि संगतान्तान्पुनर्जीवयामास काव्यो विद्याबलाश्रयात्ततस्ते पुनरुत्थाय योधयां चक्रिरे सुरान्

tatra devā nijaghnuryāndānavānyudhi saṃgatāntānpunarjīvayāmāsa kāvyo vidyābalāśrayāttataste punarutthāya yodhayāṃ cakrire surān

असुरास्तु निजघ्नुर्यान्सुरान्समरमूर्धनिन तान्संजीवयामास बृहस्पतिरुदारधीः

asurāstu nijaghnuryānsurānsamaramūrdhanina tānsaṃjīvayāmāsa bṛhaspatirudāradhīḥ

न हि वेद स तां विद्यां यां काव्यो वेद वीर्यवान्संजीवनीं ततो देवा विषादमगमन्परम्

na hi veda sa tāṃ vidyāṃ yāṃ kāvyo veda vīryavānsaṃjīvanīṃ tato devā viṣādamagamanparam

ते तु देवा भयोद्विग्नाः काव्यादुशनसस्तदाऊचुः कचमुपागम्य ज्येष्ठं पुत्रं बृहस्पतेः

te tu devā bhayodvignāḥ kāvyāduśanasastadāūcuḥ kacamupāgamya jyeṣṭhaṃ putraṃ bṛhaspateḥ

भजमानान्भजस्वास्मान्कुरु नः साह्यमुत्तमम्यासौ विद्या निवसति ब्राह्मणेऽमिततेजसिशुक्रे तामाहर क्षिप्रं भागभाङ्नो भविष्यसि

bhajamānānbhajasvāsmānkuru naḥ sāhyamuttamamyāsau vidyā nivasati brāhmaṇe'mitatejasiśukre tāmāhara kṣipraṃ bhāgabhāṅno bhaviṣyasi

वृषपर्वसमीपे स शक्यो द्रष्टुं त्वया द्विजःरक्षते दानवांस्तत्र न स रक्षत्यदानवान्

vṛṣaparvasamīpe sa śakyo draṣṭuṃ tvayā dvijaḥrakṣate dānavāṃstatra na sa rakṣatyadānavān

तमाराधयितुं शक्तो भवान्पूर्ववयाः कविम्देवयानीं च दयितां सुतां तस्य महात्मनः

tamārādhayituṃ śakto bhavānpūrvavayāḥ kavimdevayānīṃ ca dayitāṃ sutāṃ tasya mahātmanaḥ

त्वमाराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चन विद्यतेशीलदाक्षिण्यमाधुर्यैराचारेण दमेन चदेवयान्यां हि तुष्टायां विद्यां तां प्राप्स्यसि ध्रुवम्

tvamārādhayituṃ śakto nānyaḥ kaścana vidyateśīladākṣiṇyamādhuryairācāreṇa damena cadevayānyāṃ hi tuṣṭāyāṃ vidyāṃ tāṃ prāpsyasi dhruvam

तथेत्युक्त्वा ततः प्रायाद्बृहस्पतिसुतः कचःतदाभिपूजितो देवैः समीपं वृषपर्वणः

tathetyuktvā tataḥ prāyādbṛhaspatisutaḥ kacaḥtadābhipūjito devaiḥ samīpaṃ vṛṣaparvaṇaḥ

स गत्वा त्वरितो राजन्देवैः संप्रेषितः कचःअसुरेन्द्रपुरे शुक्रं दृष्ट्वा वाक्यमुवाच ह

sa gatvā tvarito rājandevaiḥ saṃpreṣitaḥ kacaḥasurendrapure śukraṃ dṛṣṭvā vākyamuvāca ha

ऋषेरङ्गिरसः पौत्रं पुत्रं साक्षाद्बृहस्पतेःनाम्ना कच इति ख्यातं शिष्यं गृह्णातु मां भवान्

ṛṣeraṅgirasaḥ pautraṃ putraṃ sākṣādbṛhaspateḥnāmnā kaca iti khyātaṃ śiṣyaṃ gṛhṇātu māṃ bhavān

ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि त्वय्यहं परमं गुरौअनुमन्यस्व मां ब्रह्मन्सहस्रं परिवत्सरान्

brahmacaryaṃ cariṣyāmi tvayyahaṃ paramaṃ gurauanumanyasva māṃ brahmansahasraṃ parivatsarān

शुक्र उवाच · śukra uvāca

कच सुस्वागतं तेऽस्तु प्रतिगृह्णामि ते वचःअर्चयिष्येऽहमर्च्यं त्वामर्चितोऽस्तु बृहस्पतिः

kaca susvāgataṃ te'stu pratigṛhṇāmi te vacaḥarcayiṣye'hamarcyaṃ tvāmarcito'stu bṛhaspatiḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

कचस्तु तं तथेत्युक्त्वा प्रतिजग्राह तद्व्रतम्आदिष्टं कविपुत्रेण शुक्रेणोशनसा स्वयम्

kacastu taṃ tathetyuktvā pratijagrāha tadvratamādiṣṭaṃ kaviputreṇa śukreṇośanasā svayam

व्रतस्य व्रतकालं स यथोक्तं प्रत्यगृह्णतआराधयन्नुपाध्यायं देवयानीं च भारत

vratasya vratakālaṃ sa yathoktaṃ pratyagṛhṇataārādhayannupādhyāyaṃ devayānīṃ ca bhārata

नित्यमाराधयिष्यंस्तां युवा यौवनगोऽऽमुखेगायन्नृत्यन्वादयंश्च देवयानीमतोषयत्

nityamārādhayiṣyaṃstāṃ yuvā yauvanago''mukhegāyannṛtyanvādayaṃśca devayānīmatoṣayat

संशीलयन्देवयानीं कन्यां संप्राप्तयौवनाम्पुष्पैः फलैः प्रेषणैश्च तोषयामास भारत

saṃśīlayandevayānīṃ kanyāṃ saṃprāptayauvanāmpuṣpaiḥ phalaiḥ preṣaṇaiśca toṣayāmāsa bhārata

देवयान्यपि तं विप्रं नियमव्रतचारिणम्अनुगायमाना ललना रहः पर्यचरत्तदा

devayānyapi taṃ vipraṃ niyamavratacāriṇamanugāyamānā lalanā rahaḥ paryacarattadā

पञ्च वर्षशतान्येवं कचस्य चरतो व्रतम्तत्रातीयुरथो बुद्ध्वा दानवास्तं ततः कचम्

pañca varṣaśatānyevaṃ kacasya carato vratamtatrātīyuratho buddhvā dānavāstaṃ tataḥ kacam

गा रक्षन्तं वने दृष्ट्वा रहस्येकममर्षिताःजघ्नुर्बृहस्पतेर्द्वेषाद्विद्यारक्षार्थमेव चहत्वा शालावृकेभ्यश्च प्रायच्छंस्तिलशः कृतम्

gā rakṣantaṃ vane dṛṣṭvā rahasyekamamarṣitāḥjaghnurbṛhaspaterdveṣādvidyārakṣārthameva cahatvā śālāvṛkebhyaśca prāyacchaṃstilaśaḥ kṛtam

ततो गावो निवृत्तास्ता अगोपाः स्वं निवेशनम्ता दृष्ट्वा रहिता गास्तु कचेनाभ्यागता वनात्उवाच वचनं काले देवयान्यथ भारत

tato gāvo nivṛttāstā agopāḥ svaṃ niveśanamtā dṛṣṭvā rahitā gāstu kacenābhyāgatā vanātuvāca vacanaṃ kāle devayānyatha bhārata

अहुतं चाग्निहोत्रं ते सूर्यश्चास्तं गतः प्रभोअगोपाश्चागता गावः कचस्तात न दृश्यते

ahutaṃ cāgnihotraṃ te sūryaścāstaṃ gataḥ prabhoagopāścāgatā gāvaḥ kacastāta na dṛśyate

व्यक्तं हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यतितं विना न च जीवेयं कचं सत्यं ब्रवीमि ते

vyaktaṃ hato mṛto vāpi kacastāta bhaviṣyatitaṃ vinā na ca jīveyaṃ kacaṃ satyaṃ bravīmi te

शुक्र उवाच · śukra uvāca

अयमेहीति शब्देन मृतं संजीवयाम्यहम्

ayamehīti śabdena mṛtaṃ saṃjīvayāmyaham

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततः संजीवनीं विद्यां प्रयुज्य कचमाह्वयत्आहूतः प्रादुरभवत्कचोऽरिष्टोऽथ विद्ययाहतोऽहमिति चाचख्यौ पृष्टो ब्राह्मणकन्यया

tataḥ saṃjīvanīṃ vidyāṃ prayujya kacamāhvayatāhūtaḥ prādurabhavatkaco'riṣṭo'tha vidyayāhato'hamiti cācakhyau pṛṣṭo brāhmaṇakanyayā

स पुनर्देवयान्योक्तः पुष्पाहारो यदृच्छयावनं ययौ ततो विप्रो ददृशुर्दानवाश्च तम्

sa punardevayānyoktaḥ puṣpāhāro yadṛcchayāvanaṃ yayau tato vipro dadṛśurdānavāśca tam

ततो द्वितीयं हत्वा तं दग्ध्वा कृत्वा च चूर्णशःप्रायच्छन्ब्राह्मणायैव सुरायामसुरास्तदा

tato dvitīyaṃ hatvā taṃ dagdhvā kṛtvā ca cūrṇaśaḥprāyacchanbrāhmaṇāyaiva surāyāmasurāstadā

देवयान्यथ भूयोऽपि वाक्यं पितरमब्रवीत्पुष्पाहारः प्रेषणकृत्कचस्तात न दृश्यते

devayānyatha bhūyo'pi vākyaṃ pitaramabravītpuṣpāhāraḥ preṣaṇakṛtkacastāta na dṛśyate

शुक्र उवाच · śukra uvāca

बृहस्पतेः सुतः पुत्रि कचः प्रेतगतिं गतःविद्यया जीवितोऽप्येवं हन्यते करवाणि किम्

bṛhaspateḥ sutaḥ putri kacaḥ pretagatiṃ gataḥvidyayā jīvito'pyevaṃ hanyate karavāṇi kim

मैवं शुचो मा रुद देवयानि; न त्वादृशी मर्त्यमनुप्रशोचेत्सुराश्च विश्वे च जगच्च सर्व;मुपस्थितां वैकृतिमानमन्ति

maivaṃ śuco mā ruda devayāni; na tvādṛśī martyamanupraśocetsurāśca viśve ca jagacca sarva;mupasthitāṃ vaikṛtimānamanti

देवयान्युवाचयस्याङ्गिरा वृद्धतमः पितामहो; बृहस्पतिश्चापि पिता तपोधनःऋषेः पुत्रं तमथो वापि पौत्रं; कथं न शोचेयमहं न रुद्याम्

devayānyuvācayasyāṅgirā vṛddhatamaḥ pitāmaho; bṛhaspatiścāpi pitā tapodhanaḥṛṣeḥ putraṃ tamatho vāpi pautraṃ; kathaṃ na śoceyamahaṃ na rudyām

स ब्रह्मचारी च तपोधनश्च; सदोत्थितः कर्मसु चैव दक्षःकचस्य मार्गं प्रतिपत्स्ये न भोक्ष्ये; प्रियो हि मे तात कचोऽभिरूपः

sa brahmacārī ca tapodhanaśca; sadotthitaḥ karmasu caiva dakṣaḥkacasya mārgaṃ pratipatsye na bhokṣye; priyo hi me tāta kaco'bhirūpaḥ

शुक्र उवाच · śukra uvāca

असंशयं मामसुरा द्विषन्ति; ये मे शिष्यं नागसं सूदयन्तिअब्राह्मणं कर्तुमिच्छन्ति रौद्रा;स्ते मां यथा प्रस्तुतं दानवैर्हिअप्यस्य पापस्य भवेदिहान्तः; कं ब्रह्महत्या न दहेदपीन्द्रम्

asaṃśayaṃ māmasurā dviṣanti; ye me śiṣyaṃ nāgasaṃ sūdayantiabrāhmaṇaṃ kartumicchanti raudrā;ste māṃ yathā prastutaṃ dānavairhiapyasya pāpasya bhavedihāntaḥ; kaṃ brahmahatyā na dahedapīndram

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

संचोदितो देवयान्या महर्षिः पुनराह्वयत्संरम्भेणैव काव्यो हि बृहस्पतिसुतं कचम्

saṃcodito devayānyā maharṣiḥ punarāhvayatsaṃrambheṇaiva kāvyo hi bṛhaspatisutaṃ kacam

गुरोर्भीतो विद्यया चोपहूतः; शनैर्वाचं जठरे व्याजहारतमब्रवीत्केन पथोपनीतो; ममोदरे तिष्ठसि ब्रूहि विप्र

gurorbhīto vidyayā copahūtaḥ; śanairvācaṃ jaṭhare vyājahāratamabravītkena pathopanīto; mamodare tiṣṭhasi brūhi vipra

कच उवाच · kaca uvāca

भवत्प्रसादान्न जहाति मां स्मृतिः; स्मरे च सर्वं यच्च यथा च वृत्तम्न त्वेवं स्यात्तपसो व्ययो मे; ततः क्लेशं घोरमिमं सहामि

bhavatprasādānna jahāti māṃ smṛtiḥ; smare ca sarvaṃ yacca yathā ca vṛttamna tvevaṃ syāttapaso vyayo me; tataḥ kleśaṃ ghoramimaṃ sahāmi

असुरैः सुरायां भवतोऽस्मि दत्तो; हत्वा दग्ध्वा चूर्णयित्वा च काव्यब्राह्मीं मायामासुरी चैव माया; त्वयि स्थिते कथमेवातिवर्तेत्

asuraiḥ surāyāṃ bhavato'smi datto; hatvā dagdhvā cūrṇayitvā ca kāvyabrāhmīṃ māyāmāsurī caiva māyā; tvayi sthite kathamevātivartet

शुक्र उवाच · śukra uvāca

किं ते प्रियं करवाण्यद्य वत्से; वधेन मे जीवितं स्यात्कचस्यनान्यत्र कुक्षेर्मम भेदनेन; दृश्येत्कचो मद्गतो देवयानि

kiṃ te priyaṃ karavāṇyadya vatse; vadhena me jīvitaṃ syātkacasyanānyatra kukṣermama bhedanena; dṛśyetkaco madgato devayāni

देवयान्युवाचद्वौ मां शोकावग्निकल्पौ दहेतां; कचस्य नाशस्तव चैवोपघातःकचस्य नाशे मम नास्ति शर्म; तवोपघाते जीवितुं नास्मि शक्ता

devayānyuvācadvau māṃ śokāvagnikalpau dahetāṃ; kacasya nāśastava caivopaghātaḥkacasya nāśe mama nāsti śarma; tavopaghāte jīvituṃ nāsmi śaktā

शुक्र उवाच · śukra uvāca

संसिद्धरूपोऽसि बृहस्पतेः सुत; यत्त्वां भक्तं भजते देवयानीविद्यामिमां प्राप्नुहि जीवनीं त्वं; न चेदिन्द्रः कचरूपी त्वमद्य

saṃsiddharūpo'si bṛhaspateḥ suta; yattvāṃ bhaktaṃ bhajate devayānīvidyāmimāṃ prāpnuhi jīvanīṃ tvaṃ; na cedindraḥ kacarūpī tvamadya

न निवर्तेत्पुनर्जीवन्कश्चिदन्यो ममोदरात्ब्राह्मणं वर्जयित्वैकं तस्माद्विद्यामवाप्नुहि

na nivartetpunarjīvankaścidanyo mamodarātbrāhmaṇaṃ varjayitvaikaṃ tasmādvidyāmavāpnuhi

पुत्रो भूत्वा भावय भावितो मा;मस्माद्देहादुपनिष्क्रम्य तातसमीक्षेथा धर्मवतीमवेक्षां; गुरोः सकाशात्प्राप्य विद्यां सविद्यः

putro bhūtvā bhāvaya bhāvito mā;masmāddehādupaniṣkramya tātasamīkṣethā dharmavatīmavekṣāṃ; guroḥ sakāśātprāpya vidyāṃ savidyaḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

गुरोः सकाशात्समवाप्य विद्यां; भित्त्वा कुक्षिं निर्विचक्राम विप्रःकचोऽभिरूपो दक्षिणं ब्राह्मणस्य; शुक्लात्यये पौर्णमास्यामिवेन्दुः

guroḥ sakāśātsamavāpya vidyāṃ; bhittvā kukṣiṃ nirvicakrāma vipraḥkaco'bhirūpo dakṣiṇaṃ brāhmaṇasya; śuklātyaye paurṇamāsyāmivenduḥ

दृष्ट्वा च तं पतितं ब्रह्मराशि;मुत्थापयामास मृतं कचोऽपिविद्यां सिद्धां तामवाप्याभिवाद्य; ततः कचस्तं गुरुमित्युवाच

dṛṣṭvā ca taṃ patitaṃ brahmarāśi;mutthāpayāmāsa mṛtaṃ kaco'pividyāṃ siddhāṃ tāmavāpyābhivādya; tataḥ kacastaṃ gurumityuvāca

ऋतस्य दातारमनुत्तमस्य; निधिं निधीनां चतुरन्वयानाम्ये नाद्रियन्ते गुरुमर्चनीयं; पापाँल्लोकांस्ते व्रजन्त्यप्रतिष्ठान्

ṛtasya dātāramanuttamasya; nidhiṃ nidhīnāṃ caturanvayānāmye nādriyante gurumarcanīyaṃ; pāpām̐llokāṃste vrajantyapratiṣṭhān

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

सुरापानाद्वञ्चनां प्रापयित्वा; संज्ञानाशं चैव तथातिघोरम्दृष्ट्वा कचं चापि तथाभिरूपं; पीतं तदा सुरया मोहितेन

surāpānādvañcanāṃ prāpayitvā; saṃjñānāśaṃ caiva tathātighoramdṛṣṭvā kacaṃ cāpi tathābhirūpaṃ; pītaṃ tadā surayā mohitena

समन्युरुत्थाय महानुभाव;स्तदोशना विप्रहितं चिकीर्षुःकाव्यः स्वयं वाक्यमिदं जगाद; सुरापानं प्रति वै जातशङ्कः

samanyurutthāya mahānubhāva;stadośanā viprahitaṃ cikīrṣuḥkāvyaḥ svayaṃ vākyamidaṃ jagāda; surāpānaṃ prati vai jātaśaṅkaḥ

यो ब्राह्मणोऽद्य प्रभृतीह कश्चि;न्मोहात्सुरां पास्यति मन्दबुद्धिःअपेतधर्मो ब्रह्महा चैव स स्या;दस्मिँल्लोके गर्हितः स्यात्परे च

yo brāhmaṇo'dya prabhṛtīha kaści;nmohātsurāṃ pāsyati mandabuddhiḥapetadharmo brahmahā caiva sa syā;dasmim̐lloke garhitaḥ syātpare ca

मया चेमां विप्रधर्मोक्तिसीमां; मर्यादां वै स्थापितां सर्वलोकेसन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणां; देवा लोकाश्चोपशृण्वन्तु सर्वे

mayā cemāṃ vipradharmoktisīmāṃ; maryādāṃ vai sthāpitāṃ sarvalokesanto viprāḥ śuśruvāṃso gurūṇāṃ; devā lokāścopaśṛṇvantu sarve

इतीदमुक्त्वा स महानुभाव;स्तपोनिधीनां निधिरप्रमेयःतान्दानवान्दैवविमूढबुद्धी;निदं समाहूय वचोऽभ्युवाच

itīdamuktvā sa mahānubhāva;staponidhīnāṃ nidhiraprameyaḥtāndānavāndaivavimūḍhabuddhī;nidaṃ samāhūya vaco'bhyuvāca

आचक्षे वो दानवा बालिशाः स्थ; सिद्धः कचो वत्स्यति मत्सकाशेसंजीवनीं प्राप्य विद्यां महार्थां; तुल्यप्रभावो ब्रह्मणा ब्रह्मभूतः

ācakṣe vo dānavā bāliśāḥ stha; siddhaḥ kaco vatsyati matsakāśesaṃjīvanīṃ prāpya vidyāṃ mahārthāṃ; tulyaprabhāvo brahmaṇā brahmabhūtaḥ

गुरोरुष्य सकाशे तु दश वर्षशतानि सःअनुज्ञातः कचो गन्तुमियेष त्रिदशालयम्

guroruṣya sakāśe tu daśa varṣaśatāni saḥanujñātaḥ kaco gantumiyeṣa tridaśālayam