पर्व.अध्याय 1.78

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

श्रुत्वा कुमारं जातं तु देवयानी शुचिस्मिताचिन्तयामास दुःखार्ता शर्मिष्ठां प्रति भारत

śrutvā kumāraṃ jātaṃ tu devayānī śucismitācintayāmāsa duḥkhārtā śarmiṣṭhāṃ prati bhārata

अभिगम्य च शर्मिष्ठां देवयान्यब्रवीदिदम्किमिदं वृजिनं सुभ्रु कृतं ते कामलुब्धया

abhigamya ca śarmiṣṭhāṃ devayānyabravīdidamkimidaṃ vṛjinaṃ subhru kṛtaṃ te kāmalubdhayā

शर्मिष्ठोवाचऋषिरभ्यागतः कश्चिद्धर्मात्मा वेदपारगःस मया वरदः कामं याचितो धर्मसंहितम्

śarmiṣṭhovācaṛṣirabhyāgataḥ kaściddharmātmā vedapāragaḥsa mayā varadaḥ kāmaṃ yācito dharmasaṃhitam

नाहमन्यायतः काममाचरामि शुचिस्मितेतस्मादृषेर्ममापत्यमिति सत्यं ब्रवीमि ते

nāhamanyāyataḥ kāmamācarāmi śucismitetasmādṛṣermamāpatyamiti satyaṃ bravīmi te

देवयान्युवाचशोभनं भीरु सत्यं चेदथ स ज्ञायते द्विजःगोत्रनामाभिजनतो वेत्तुमिच्छामि तं द्विजम्

devayānyuvācaśobhanaṃ bhīru satyaṃ cedatha sa jñāyate dvijaḥgotranāmābhijanato vettumicchāmi taṃ dvijam

शर्मिष्ठोवाचओजसा तेजसा चैव दीप्यमानं रविं यथातं दृष्ट्वा मम संप्रष्टुं शक्तिर्नासीच्छुचिस्मिते

śarmiṣṭhovācaojasā tejasā caiva dīpyamānaṃ raviṃ yathātaṃ dṛṣṭvā mama saṃpraṣṭuṃ śaktirnāsīcchucismite

देवयान्युवाचयद्येतदेवं शर्मिष्ठे न मन्युर्विद्यते ममअपत्यं यदि ते लब्धं ज्येष्ठाच्छ्रेष्ठाच्च वै द्विजात्

devayānyuvācayadyetadevaṃ śarmiṣṭhe na manyurvidyate mamaapatyaṃ yadi te labdhaṃ jyeṣṭhācchreṣṭhācca vai dvijāt

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

अन्योन्यमेवमुक्त्वा च संप्रहस्य च ते मिथःजगाम भार्गवी वेश्म तथ्यमित्येव जज्ञुषी

anyonyamevamuktvā ca saṃprahasya ca te mithaḥjagāma bhārgavī veśma tathyamityeva jajñuṣī

ययातिर्देवयान्यां तु पुत्रावजनयन्नृपःयदुं च तुर्वसुं चैव शक्रविष्णू इवापरौ

yayātirdevayānyāṃ tu putrāvajanayannṛpaḥyaduṃ ca turvasuṃ caiva śakraviṣṇū ivāparau

तस्मादेव तु राजर्षेः शर्मिष्ठा वार्षपर्वणीद्रुह्युं चानुं च पूरुं च त्रीन्कुमारानजीजनत्

tasmādeva tu rājarṣeḥ śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇīdruhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca trīnkumārānajījanat

ततः काले तु कस्मिंश्चिद्देवयानी शुचिस्मिताययातिसहिता राजन्निर्जगाम महावनम्

tataḥ kāle tu kasmiṃściddevayānī śucismitāyayātisahitā rājannirjagāma mahāvanam

ददर्श च तदा तत्र कुमारान्देवरूपिणःक्रीडमानान्सुविश्रब्धान्विस्मिता चेदमब्रवीत्

dadarśa ca tadā tatra kumārāndevarūpiṇaḥkrīḍamānānsuviśrabdhānvismitā cedamabravīt

कस्यैते दारका राजन्देवपुत्रोपमाः शुभाःवर्चसा रूपतश्चैव सदृशा मे मतास्तव

kasyaite dārakā rājandevaputropamāḥ śubhāḥvarcasā rūpataścaiva sadṛśā me matāstava

एवं पृष्ट्वा तु राजानं कुमारान्पर्यपृच्छतकिंनामधेयगोत्रो वः पुत्रका ब्राह्मणः पिताविब्रूत मे यथातथ्यं श्रोतुमिच्छामि तं ह्यहम्

evaṃ pṛṣṭvā tu rājānaṃ kumārānparyapṛcchatakiṃnāmadheyagotro vaḥ putrakā brāhmaṇaḥ pitāvibrūta me yathātathyaṃ śrotumicchāmi taṃ hyaham

तेऽदर्शयन्प्रदेशिन्या तमेव नृपसत्तमम्शर्मिष्ठां मातरं चैव तस्याचख्युश्च दारकाः

te'darśayanpradeśinyā tameva nṛpasattamamśarmiṣṭhāṃ mātaraṃ caiva tasyācakhyuśca dārakāḥ

इत्युक्त्वा सहितास्ते तु राजानमुपचक्रमुःनाभ्यनन्दत तान्राजा देवयान्यास्तदान्तिकेरुदन्तस्तेऽथ शर्मिष्ठामभ्ययुर्बालकास्ततः

ityuktvā sahitāste tu rājānamupacakramuḥnābhyanandata tānrājā devayānyāstadāntikerudantaste'tha śarmiṣṭhāmabhyayurbālakāstataḥ

दृष्ट्वा तु तेषां बालानां प्रणयं पार्थिवं प्रतिबुद्ध्वा च तत्त्वतो देवी शर्मिष्ठामिदमब्रवीत्

dṛṣṭvā tu teṣāṃ bālānāṃ praṇayaṃ pārthivaṃ pratibuddhvā ca tattvato devī śarmiṣṭhāmidamabravīt

मदधीना सती कस्मादकार्षीर्विप्रियं ममतमेवासुरधर्मं त्वमास्थिता न बिभेषि किम्

madadhīnā satī kasmādakārṣīrvipriyaṃ mamatamevāsuradharmaṃ tvamāsthitā na bibheṣi kim

शर्मिष्ठोवाचयदुक्तमृषिरित्येव तत्सत्यं चारुहासिनिन्यायतो धर्मतश्चैव चरन्ती न बिभेमि ते

śarmiṣṭhovācayaduktamṛṣirityeva tatsatyaṃ cāruhāsininyāyato dharmataścaiva carantī na bibhemi te

यदा त्वया वृतो राजा वृत एव तदा मयासखीभर्ता हि धर्मेण भर्ता भवति शोभने

yadā tvayā vṛto rājā vṛta eva tadā mayāsakhībhartā hi dharmeṇa bhartā bhavati śobhane

पूज्यासि मम मान्या च ज्येष्ठा श्रेष्ठा च ब्राह्मणीत्वत्तोऽपि मे पूज्यतमो राजर्षिः किं न वेत्थ तत्

pūjyāsi mama mānyā ca jyeṣṭhā śreṣṭhā ca brāhmaṇītvatto'pi me pūjyatamo rājarṣiḥ kiṃ na vettha tat

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

श्रुत्वा तस्यास्ततो वाक्यं देवयान्यब्रवीदिदम्राजन्नाद्येह वत्स्यामि विप्रियं मे कृतं त्वया

śrutvā tasyāstato vākyaṃ devayānyabravīdidamrājannādyeha vatsyāmi vipriyaṃ me kṛtaṃ tvayā

सहसोत्पतितां श्यामां दृष्ट्वा तां साश्रुलोचनाम्त्वरितं सकाशं काव्यस्य प्रस्थितां व्यथितस्तदा

sahasotpatitāṃ śyāmāṃ dṛṣṭvā tāṃ sāśrulocanāmtvaritaṃ sakāśaṃ kāvyasya prasthitāṃ vyathitastadā

अनुवव्राज संभ्रान्तः पृष्ठतः सान्त्वयन्नृपःन्यवर्तत न चैव स्म क्रोधसंरक्तलोचना

anuvavrāja saṃbhrāntaḥ pṛṣṭhataḥ sāntvayannṛpaḥnyavartata na caiva sma krodhasaṃraktalocanā

अविब्रुवन्ती किंचित्तु राजानं चारुलोचनाअचिरादिव संप्राप्ता काव्यस्योशनसोऽन्तिकम्

avibruvantī kiṃcittu rājānaṃ cārulocanāacirādiva saṃprāptā kāvyasyośanaso'ntikam

सा तु दृष्ट्वैव पितरमभिवाद्याग्रतः स्थिताअनन्तरं ययातिस्तु पूजयामास भार्गवम्

sā tu dṛṣṭvaiva pitaramabhivādyāgrataḥ sthitāanantaraṃ yayātistu pūjayāmāsa bhārgavam

देवयान्युवाचअधर्मेण जितो धर्मः प्रवृत्तमधरोत्तरम्शर्मिष्ठयातिवृत्तास्मि दुहित्रा वृषपर्वणः

devayānyuvācaadharmeṇa jito dharmaḥ pravṛttamadharottaramśarmiṣṭhayātivṛttāsmi duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ

त्रयोऽस्यां जनिताः पुत्रा राज्ञानेन ययातिनादुर्भगाया मम द्वौ तु पुत्रौ तात ब्रवीमि ते

trayo'syāṃ janitāḥ putrā rājñānena yayātinādurbhagāyā mama dvau tu putrau tāta bravīmi te

धर्मज्ञ इति विख्यात एष राजा भृगूद्वहअतिक्रान्तश्च मर्यादां काव्यैतत्कथयामि ते

dharmajña iti vikhyāta eṣa rājā bhṛgūdvahaatikrāntaśca maryādāṃ kāvyaitatkathayāmi te

शुक्र उवाच · śukra uvāca

धर्मज्ञः सन्महाराज योऽधर्ममकृथाः प्रियम्तस्माज्जरा त्वामचिराद्धर्षयिष्यति दुर्जया

dharmajñaḥ sanmahārāja yo'dharmamakṛthāḥ priyamtasmājjarā tvāmacirāddharṣayiṣyati durjayā

ययातिरुवाचऋतुं वै याचमानाया भगवन्नान्यचेतसादुहितुर्दानवेन्द्रस्य धर्म्यमेतत्कृतं मया

yayātiruvācaṛtuṃ vai yācamānāyā bhagavannānyacetasāduhiturdānavendrasya dharmyametatkṛtaṃ mayā

ऋतुं वै याचमानाया न ददाति पुमान्वृतःभ्रूणहेत्युच्यते ब्रह्मन्स इह ब्रह्मवादिभिः

ṛtuṃ vai yācamānāyā na dadāti pumānvṛtaḥbhrūṇahetyucyate brahmansa iha brahmavādibhiḥ

अभिकामां स्त्रियं यस्तु गम्यां रहसि याचितःनोपैति स च धर्मेषु भ्रूणहेत्युच्यते बुधैः

abhikāmāṃ striyaṃ yastu gamyāṃ rahasi yācitaḥnopaiti sa ca dharmeṣu bhrūṇahetyucyate budhaiḥ

इत्येतानि समीक्ष्याहं कारणानि भृगूद्वहअधर्मभयसंविग्नः शर्मिष्ठामुपजग्मिवान्

ityetāni samīkṣyāhaṃ kāraṇāni bhṛgūdvahaadharmabhayasaṃvignaḥ śarmiṣṭhāmupajagmivān

शुक्र उवाच · śukra uvāca

नन्वहं प्रत्यवेक्ष्यस्ते मदधीनोऽसि पार्थिवमिथ्याचारस्य धर्मेषु चौर्यं भवति नाहुष

nanvahaṃ pratyavekṣyaste madadhīno'si pārthivamithyācārasya dharmeṣu cauryaṃ bhavati nāhuṣa

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

क्रुद्धेनोशनसा शप्तो ययातिर्नाहुषस्तदापूर्वं वयः परित्यज्य जरां सद्योऽन्वपद्यत

kruddhenośanasā śapto yayātirnāhuṣastadāpūrvaṃ vayaḥ parityajya jarāṃ sadyo'nvapadyata

ययातिरुवाचअतृप्तो यौवनस्याहं देवयान्यां भृगूद्वहप्रसादं कुरु मे ब्रह्मञ्जरेयं मा विशेत माम्

yayātiruvācaatṛpto yauvanasyāhaṃ devayānyāṃ bhṛgūdvahaprasādaṃ kuru me brahmañjareyaṃ mā viśeta mām

शुक्र उवाच · śukra uvāca

नाहं मृषा ब्रवीम्येतज्जरां प्राप्तोऽसि भूमिपजरां त्वेतां त्वमन्यस्मै संक्रामय यदीच्छसि

nāhaṃ mṛṣā bravīmyetajjarāṃ prāpto'si bhūmipajarāṃ tvetāṃ tvamanyasmai saṃkrāmaya yadīcchasi

ययातिरुवाचराज्यभाक्स भवेद्ब्रह्मन्पुण्यभाक्कीर्तिभाक्तथायो मे दद्याद्वयः पुत्रस्तद्भवाननुमन्यताम्

yayātiruvācarājyabhāksa bhavedbrahmanpuṇyabhākkīrtibhāktathāyo me dadyādvayaḥ putrastadbhavānanumanyatām

शुक्र उवाच · śukra uvāca

संक्रामयिष्यसि जरां यथेष्टं नहुषात्मजमामनुध्याय भावेन न च पापमवाप्स्यसि

saṃkrāmayiṣyasi jarāṃ yatheṣṭaṃ nahuṣātmajamāmanudhyāya bhāvena na ca pāpamavāpsyasi

वयो दास्यति ते पुत्रो यः स राजा भविष्यतिआयुष्मान्कीर्तिमांश्चैव बह्वपत्यस्तथैव च

vayo dāsyati te putro yaḥ sa rājā bhaviṣyatiāyuṣmānkīrtimāṃścaiva bahvapatyastathaiva ca