Parva.Adhyaya 1.92

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततः प्रतीपो राजा स सर्वभूतहिते रतःनिषसाद समा बह्वीर्गङ्गातीरगतो जपन्

tataḥ pratīpo rājā sa sarvabhūtahite rataḥniṣasāda samā bahvīrgaṅgātīragato japan

तस्य रूपगुणोपेता गङ्गा श्रीरिव रूपिणीउत्तीर्य सलिलात्तस्माल्लोभनीयतमाकृतिः

tasya rūpaguṇopetā gaṅgā śrīriva rūpiṇīuttīrya salilāttasmāllobhanīyatamākṛtiḥ

अधीयानस्य राजर्षेर्दिव्यरूपा मनस्विनीदक्षिणं शालसंकाशमूरुं भेजे शुभानना

adhīyānasya rājarṣerdivyarūpā manasvinīdakṣiṇaṃ śālasaṃkāśamūruṃ bheje śubhānanā

प्रतीपस्तु महीपालस्तामुवाच मनस्विनीम्करवाणि किं ते कल्याणि प्रियं यत्तेऽभिकाङ्क्षितम्

pratīpastu mahīpālastāmuvāca manasvinīmkaravāṇi kiṃ te kalyāṇi priyaṃ yatte'bhikāṅkṣitam

स्त्र्युवाचत्वामहं कामये राजन्कुरुश्रेष्ठ भजस्व माम्त्यागः कामवतीनां हि स्त्रीणां सद्भिर्विगर्हितः

stryuvācatvāmahaṃ kāmaye rājankuruśreṣṭha bhajasva māmtyāgaḥ kāmavatīnāṃ hi strīṇāṃ sadbhirvigarhitaḥ

प्रतीप उवाच · pratīpa uvāca

नाहं परस्त्रियं कामाद्गच्छेयं वरवर्णिनिन चासवर्णां कल्याणि धर्म्यं तद्विद्धि मे व्रतम्

nāhaṃ parastriyaṃ kāmādgaccheyaṃ varavarṇinina cāsavarṇāṃ kalyāṇi dharmyaṃ tadviddhi me vratam

स्त्र्युवाचनाश्रेयस्यस्मि नागम्या न वक्तव्या च कर्हिचित्भज मां भजमानां त्वं राजन्कन्यां वरस्त्रियम्

stryuvācanāśreyasyasmi nāgamyā na vaktavyā ca karhicitbhaja māṃ bhajamānāṃ tvaṃ rājankanyāṃ varastriyam

प्रतीप उवाच · pratīpa uvāca

मयातिवृत्तमेतत्ते यन्मां चोदयसि प्रियम्अन्यथा प्रतिपन्नं मां नाशयेद्धर्मविप्लवः

mayātivṛttametatte yanmāṃ codayasi priyamanyathā pratipannaṃ māṃ nāśayeddharmaviplavaḥ

प्राप्य दक्षिणमूरुं मे त्वमाश्लिष्टा वराङ्गनेअपत्यानां स्नुषाणां च भीरु विद्ध्येतदासनम्

prāpya dakṣiṇamūruṃ me tvamāśliṣṭā varāṅganeapatyānāṃ snuṣāṇāṃ ca bhīru viddhyetadāsanam

सव्यतः कामिनीभागस्त्वया स च विवर्जितःतस्मादहं नाचरिष्ये त्वयि कामं वराङ्गने

savyataḥ kāminībhāgastvayā sa ca vivarjitaḥtasmādahaṃ nācariṣye tvayi kāmaṃ varāṅgane

स्नुषा मे भव कल्याणि पुत्रार्थे त्वां वृणोम्यहम्स्नुषापक्षं हि वामोरु त्वमागम्य समाश्रिता

snuṣā me bhava kalyāṇi putrārthe tvāṃ vṛṇomyahamsnuṣāpakṣaṃ hi vāmoru tvamāgamya samāśritā

स्त्र्युवाचएवमप्यस्तु धर्मज्ञ संयुज्येयं सुतेन तेत्वद्भक्त्यैव भजिष्यामि प्रख्यातं भारतं कुलम्

stryuvācaevamapyastu dharmajña saṃyujyeyaṃ sutena tetvadbhaktyaiva bhajiṣyāmi prakhyātaṃ bhārataṃ kulam

पृथिव्यां पार्थिवा ये च तेषां यूयं परायणम्गुणा न हि मया शक्या वक्तुं वर्षशतैरपिकुलस्य ये वः प्रस्थितास्तत्साधुत्वमनुत्तमम्

pṛthivyāṃ pārthivā ye ca teṣāṃ yūyaṃ parāyaṇamguṇā na hi mayā śakyā vaktuṃ varṣaśatairapikulasya ye vaḥ prasthitāstatsādhutvamanuttamam

स मे नाभिजनज्ञः स्यादाचरेयं च यद्विभोतत्सर्वमेव पुत्रस्ते न मीमांसेत कर्हिचित्

sa me nābhijanajñaḥ syādācareyaṃ ca yadvibhotatsarvameva putraste na mīmāṃseta karhicit

एवं वसन्ती पुत्रे ते वर्धयिष्याम्यहं प्रियम्पुत्रैः पुण्यैः प्रियैश्चापि स्वर्गं प्राप्स्यति ते सुतः

evaṃ vasantī putre te vardhayiṣyāmyahaṃ priyamputraiḥ puṇyaiḥ priyaiścāpi svargaṃ prāpsyati te sutaḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तथेत्युक्त्वा तु सा राजंस्तत्रैवान्तरधीयतपुत्रजन्म प्रतीक्षंस्तु स राजा तदधारयत्

tathetyuktvā tu sā rājaṃstatraivāntaradhīyataputrajanma pratīkṣaṃstu sa rājā tadadhārayat

एतस्मिन्नेव काले तु प्रतीपः क्षत्रियर्षभःतपस्तेपे सुतस्यार्थे सभार्यः कुरुनन्दन

etasminneva kāle tu pratīpaḥ kṣatriyarṣabhaḥtapastepe sutasyārthe sabhāryaḥ kurunandana

तयोः समभवत्पुत्रो वृद्धयोः स महाभिषःशान्तस्य जज्ञे संतानस्तस्मादासीत्स शंतनुः

tayoḥ samabhavatputro vṛddhayoḥ sa mahābhiṣaḥśāntasya jajñe saṃtānastasmādāsītsa śaṃtanuḥ

संस्मरंश्चाक्षयाँल्लोकान्विजितान्स्वेन कर्मणापुण्यकर्मकृदेवासीच्छंतनुः कुरुसत्तम

saṃsmaraṃścākṣayām̐llokānvijitānsvena karmaṇāpuṇyakarmakṛdevāsīcchaṃtanuḥ kurusattama

प्रतीपः शंतनुं पुत्रं यौवनस्थं ततोऽन्वशात्पुरा मां स्त्री समभ्यागाच्छंतनो भूतये तव

pratīpaḥ śaṃtanuṃ putraṃ yauvanasthaṃ tato'nvaśātpurā māṃ strī samabhyāgācchaṃtano bhūtaye tava

त्वामाव्रजेद्यदि रहः सा पुत्र वरवर्णिनीकामयानाभिरूपाढ्या दिव्या स्त्री पुत्रकाम्ययासा त्वया नानुयोक्तव्या कासि कस्यासि वाङ्गने

tvāmāvrajedyadi rahaḥ sā putra varavarṇinīkāmayānābhirūpāḍhyā divyā strī putrakāmyayāsā tvayā nānuyoktavyā kāsi kasyāsi vāṅgane

यच्च कुर्यान्न तत्कार्यं प्रष्टव्या सा त्वयानघमन्नियोगाद्भजन्तीं तां भजेथा इत्युवाच तम्

yacca kuryānna tatkāryaṃ praṣṭavyā sā tvayānaghamanniyogādbhajantīṃ tāṃ bhajethā ityuvāca tam

एवं संदिश्य तनयं प्रतीपः शंतनुं तदास्वे च राज्येऽभिषिच्यैनं वनं राजा विवेश ह

evaṃ saṃdiśya tanayaṃ pratīpaḥ śaṃtanuṃ tadāsve ca rājye'bhiṣicyainaṃ vanaṃ rājā viveśa ha

स राजा शंतनुर्धीमान्ख्यातः पृथ्व्यां धनुर्धरःबभूव मृगयाशीलः सततं वनगोचरः

sa rājā śaṃtanurdhīmānkhyātaḥ pṛthvyāṃ dhanurdharaḥbabhūva mṛgayāśīlaḥ satataṃ vanagocaraḥ

स मृगान्महिषांश्चैव विनिघ्नन्राजसत्तमःगङ्गामनुचचारैकः सिद्धचारणसेविताम्

sa mṛgānmahiṣāṃścaiva vinighnanrājasattamaḥgaṅgāmanucacāraikaḥ siddhacāraṇasevitām

स कदाचिन्महाराज ददर्श परमस्त्रियम्जाज्वल्यमानां वपुषा साक्षात्पद्मामिव श्रियम्

sa kadācinmahārāja dadarśa paramastriyamjājvalyamānāṃ vapuṣā sākṣātpadmāmiva śriyam

सर्वानवद्यां सुदतीं दिव्याभरणभूषिताम्सूक्ष्माम्बरधरामेकां पद्मोदरसमप्रभाम्

sarvānavadyāṃ sudatīṃ divyābharaṇabhūṣitāmsūkṣmāmbaradharāmekāṃ padmodarasamaprabhām

तां दृष्ट्वा हृष्टरोमाभूद्विस्मितो रूपसंपदापिबन्निव च नेत्राभ्यां नातृप्यत नराधिपः

tāṃ dṛṣṭvā hṛṣṭaromābhūdvismito rūpasaṃpadāpibanniva ca netrābhyāṃ nātṛpyata narādhipaḥ

सा च दृष्ट्वैव राजानं विचरन्तं महाद्युतिम्स्नेहादागतसौहार्दा नातृप्यत विलासिनी

sā ca dṛṣṭvaiva rājānaṃ vicarantaṃ mahādyutimsnehādāgatasauhārdā nātṛpyata vilāsinī

तामुवाच ततो राजा सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरादेवी वा दानवी वा त्वं गन्धर्वी यदि वाप्सराः

tāmuvāca tato rājā sāntvayañślakṣṇayā girādevī vā dānavī vā tvaṃ gandharvī yadi vāpsarāḥ

यक्षी वा पन्नगी वापि मानुषी वा सुमध्यमेया वा त्वं सुरगर्भाभे भार्या मे भव शोभने

yakṣī vā pannagī vāpi mānuṣī vā sumadhyameyā vā tvaṃ suragarbhābhe bhāryā me bhava śobhane

एतच्छ्रुत्वा वचो राज्ञः सस्मितं मृदु वल्गु चवसूनां समयं स्मृत्वा अभ्यगच्छदनिन्दिता

etacchrutvā vaco rājñaḥ sasmitaṃ mṛdu valgu cavasūnāṃ samayaṃ smṛtvā abhyagacchadaninditā

उवाच चैव राज्ञः सा ह्लादयन्ती मनो गिराभविष्यामि महीपाल महिषी ते वशानुगा

uvāca caiva rājñaḥ sā hlādayantī mano girābhaviṣyāmi mahīpāla mahiṣī te vaśānugā

यत्तु कुर्यामहं राजञ्शुभं वा यदि वाशुभम्न तद्वारयितव्यास्मि न वक्तव्या तथाप्रियम्

yattu kuryāmahaṃ rājañśubhaṃ vā yadi vāśubhamna tadvārayitavyāsmi na vaktavyā tathāpriyam

एवं हि वर्तमानेऽहं त्वयि वत्स्यामि पार्थिववारिता विप्रियं चोक्ता त्यजेयं त्वामसंशयम्

evaṃ hi vartamāne'haṃ tvayi vatsyāmi pārthivavāritā vipriyaṃ coktā tyajeyaṃ tvāmasaṃśayam

तथेति राज्ञा सा तूक्ता तदा भरतसत्तमप्रहर्षमतुलं लेभे प्राप्य तं पार्थिवोत्तमम्

tatheti rājñā sā tūktā tadā bharatasattamapraharṣamatulaṃ lebhe prāpya taṃ pārthivottamam

आसाद्य शंतनुस्तां च बुभुजे कामतो वशीन प्रष्टव्येति मन्वानो न स तां किंचिदूचिवान्

āsādya śaṃtanustāṃ ca bubhuje kāmato vaśīna praṣṭavyeti manvāno na sa tāṃ kiṃcidūcivān

स तस्याः शीलवृत्तेन रूपौदार्यगुणेन चउपचारेण च रहस्तुतोष जगतीपतिः

sa tasyāḥ śīlavṛttena rūpaudāryaguṇena caupacāreṇa ca rahastutoṣa jagatīpatiḥ

दिव्यरूपा हि सा देवी गङ्गा त्रिपथगा नदीमानुषं विग्रहं श्रीमत्कृत्वा सा वरवर्णिनी

divyarūpā hi sā devī gaṅgā tripathagā nadīmānuṣaṃ vigrahaṃ śrīmatkṛtvā sā varavarṇinī

भाग्योपनतकामस्य भार्येवोपस्थिताभवत्शंतनो राजसिंहस्य देवराजसमद्युतेः

bhāgyopanatakāmasya bhāryevopasthitābhavatśaṃtano rājasiṃhasya devarājasamadyuteḥ

संभोगस्नेहचातुर्यैर्हावलास्यैर्मनोहरैःराजानं रमयामास यथा रेमे तथैव सः

saṃbhogasnehacāturyairhāvalāsyairmanoharaiḥrājānaṃ ramayāmāsa yathā reme tathaiva saḥ

स राजा रतिसक्तत्वादुत्तमस्त्रीगुणैर्हृतःसंवत्सरानृतून्मासान्न बुबोध बहून्गतान्

sa rājā ratisaktatvāduttamastrīguṇairhṛtaḥsaṃvatsarānṛtūnmāsānna bubodha bahūngatān

रममाणस्तया सार्धं यथाकामं जनेश्वरःअष्टावजनयत्पुत्रांस्तस्याममरवर्णिनः

ramamāṇastayā sārdhaṃ yathākāmaṃ janeśvaraḥaṣṭāvajanayatputrāṃstasyāmamaravarṇinaḥ

जातं जातं च सा पुत्रं क्षिपत्यम्भसि भारतप्रीणामि त्वाहमित्युक्त्वा गङ्गास्रोतस्यमज्जयत्

jātaṃ jātaṃ ca sā putraṃ kṣipatyambhasi bhārataprīṇāmi tvāhamityuktvā gaṅgāsrotasyamajjayat

तस्य तन्न प्रियं राज्ञः शंतनोरभवत्तदान च तां किंचनोवाच त्यागाद्भीतो महीपतिः

tasya tanna priyaṃ rājñaḥ śaṃtanorabhavattadāna ca tāṃ kiṃcanovāca tyāgādbhīto mahīpatiḥ

अथ तामष्टमे पुत्रे जाते प्रहसितामिवउवाच राजा दुःखार्तः परीप्सन्पुत्रमात्मनः

atha tāmaṣṭame putre jāte prahasitāmivauvāca rājā duḥkhārtaḥ parīpsanputramātmanaḥ

मा वधीः कासि कस्यासि किं हिंससि सुतानितिपुत्रघ्नि सुमहत्पापं मा प्रापस्तिष्ठ गर्हिते

mā vadhīḥ kāsi kasyāsi kiṃ hiṃsasi sutānitiputraghni sumahatpāpaṃ mā prāpastiṣṭha garhite

स्त्र्युवाचपुत्रकाम न ते हन्मि पुत्रं पुत्रवतां वरजीर्णस्तु मम वासोऽयं यथा स समयः कृतः

stryuvācaputrakāma na te hanmi putraṃ putravatāṃ varajīrṇastu mama vāso'yaṃ yathā sa samayaḥ kṛtaḥ

अहं गङ्गा जह्नुसुता महर्षिगणसेवितादेवकार्यार्थसिद्ध्यर्थमुषिटाहं त्वया सह

ahaṃ gaṅgā jahnusutā maharṣigaṇasevitādevakāryārthasiddhyarthamuṣiṭāhaṃ tvayā saha

अष्टेमे वसवो देवा महाभागा महौजसःवसिष्ठशापदोषेण मानुषत्वमुपागताः

aṣṭeme vasavo devā mahābhāgā mahaujasaḥvasiṣṭhaśāpadoṣeṇa mānuṣatvamupāgatāḥ

तेषां जनयिता नान्यस्त्वदृते भुवि विद्यतेमद्विधा मानुषी धात्री न चैवास्तीह काचन

teṣāṃ janayitā nānyastvadṛte bhuvi vidyatemadvidhā mānuṣī dhātrī na caivāstīha kācana

तस्मात्तज्जननीहेतोर्मानुषत्वमुपागताजनयित्वा वसूनष्टौ जिता लोकास्त्वयाक्षयाः

tasmāttajjananīhetormānuṣatvamupāgatājanayitvā vasūnaṣṭau jitā lokāstvayākṣayāḥ

देवानां समयस्त्वेष वसूनां संश्रुतो मयाजातं जातं मोक्षयिष्ये जन्मतो मानुषादिति

devānāṃ samayastveṣa vasūnāṃ saṃśruto mayājātaṃ jātaṃ mokṣayiṣye janmato mānuṣāditi

तत्ते शापाद्विनिर्मुक्ता आपवस्य महात्मनःस्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि पुत्रं पाहि महाव्रतम्

tatte śāpādvinirmuktā āpavasya mahātmanaḥsvasti te'stu gamiṣyāmi putraṃ pāhi mahāvratam

एष पर्यायवासो मे वसूनां संनिधौ कृतःमत्प्रसूतं विजानीहि गङ्गादत्तमिमं सुतम्

eṣa paryāyavāso me vasūnāṃ saṃnidhau kṛtaḥmatprasūtaṃ vijānīhi gaṅgādattamimaṃ sutam