Parva.Adhyaya 1.94

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

स एवं शंतनुर्धीमान्देवराजर्षिसत्कृतःधर्मात्मा सर्वलोकेषु सत्यवागिति विश्रुतः

sa evaṃ śaṃtanurdhīmāndevarājarṣisatkṛtaḥdharmātmā sarvalokeṣu satyavāgiti viśrutaḥ

दमो दानं क्षमा बुद्धिर्ह्रीर्धृतिस्तेज उत्तमम्नित्यान्यासन्महासत्त्वे शंतनौ पुरुषर्षभे

damo dānaṃ kṣamā buddhirhrīrdhṛtisteja uttamamnityānyāsanmahāsattve śaṃtanau puruṣarṣabhe

एवं स गुणसंपन्नो धर्मार्थकुशलो नृपःआसीद्भरतवंशस्य गोप्ता साधुजनस्य च

evaṃ sa guṇasaṃpanno dharmārthakuśalo nṛpaḥāsīdbharatavaṃśasya goptā sādhujanasya ca

कम्बुग्रीवः पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रमःधर्म एव परः कामादर्थाच्चेति व्यवस्थितः

kambugrīvaḥ pṛthuvyaṃso mattavāraṇavikramaḥdharma eva paraḥ kāmādarthācceti vyavasthitaḥ

एतान्यासन्महासत्त्वे शंतनौ भरतर्षभन चास्य सदृशः कश्चित्क्षत्रियो धर्मतोऽभवत्

etānyāsanmahāsattve śaṃtanau bharatarṣabhana cāsya sadṛśaḥ kaścitkṣatriyo dharmato'bhavat

वर्तमानं हि धर्मे स्वे सर्वधर्मविदां वरम्तं महीपा महीपालं राजराज्येऽभ्यषेचयन्

vartamānaṃ hi dharme sve sarvadharmavidāṃ varamtaṃ mahīpā mahīpālaṃ rājarājye'bhyaṣecayan

वीतशोकभयाबाधाः सुखस्वप्नविबोधनाःप्रति भारतगोप्तारं समपद्यन्त भूमिपाः

vītaśokabhayābādhāḥ sukhasvapnavibodhanāḥprati bhāratagoptāraṃ samapadyanta bhūmipāḥ

शंतनुप्रमुखैर्गुप्ते लोके नृपतिभिस्तदानियमात्सर्ववर्णानां ब्रह्मोत्तरमवर्तत

śaṃtanupramukhairgupte loke nṛpatibhistadāniyamātsarvavarṇānāṃ brahmottaramavartata

ब्रह्म पर्यचरत्क्षत्रं विशः क्षत्रमनुव्रताःब्रह्मक्षत्रानुरक्ताश्च शूद्राः पर्यचरन्विशः

brahma paryacaratkṣatraṃ viśaḥ kṣatramanuvratāḥbrahmakṣatrānuraktāśca śūdrāḥ paryacaranviśaḥ

स हास्तिनपुरे रम्ये कुरूणां पुटभेदनेवसन्सागरपर्यन्तामन्वशाद्वै वसुंधराम्

sa hāstinapure ramye kurūṇāṃ puṭabhedanevasansāgaraparyantāmanvaśādvai vasuṃdharām

स देवराजसदृशो धर्मज्ञः सत्यवागृजुःदानधर्मतपोयोगाच्छ्रिया परमया युतः

sa devarājasadṛśo dharmajñaḥ satyavāgṛjuḥdānadharmatapoyogācchriyā paramayā yutaḥ

अरागद्वेषसंयुक्तः सोमवत्प्रियदर्शनःतेजसा सूर्यसंकाशो वायुवेगसमो जवेअन्तकप्रतिमः कोपे क्षमया पृथिवीसमः

arāgadveṣasaṃyuktaḥ somavatpriyadarśanaḥtejasā sūryasaṃkāśo vāyuvegasamo javeantakapratimaḥ kope kṣamayā pṛthivīsamaḥ

वधः पशुवराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम्शंतनौ पृथिवीपाले नावर्तत वृथा नृप

vadhaḥ paśuvarāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇāmśaṃtanau pṛthivīpāle nāvartata vṛthā nṛpa

धर्मब्रह्मोत्तरे राज्ये शंतनुर्विनयात्मवान्समं शशास भूतानि कामरागविवर्जितः

dharmabrahmottare rājye śaṃtanurvinayātmavānsamaṃ śaśāsa bhūtāni kāmarāgavivarjitaḥ

देवर्षिपितृयज्ञार्थमारभ्यन्त तदा क्रियाःन चाधर्मेण केषांचित्प्राणिनामभवद्वधः

devarṣipitṛyajñārthamārabhyanta tadā kriyāḥna cādharmeṇa keṣāṃcitprāṇināmabhavadvadhaḥ

असुखानामनाथानां तिर्यग्योनिषु वर्तताम्स एव राजा भूतानां सर्वेषामभवत्पिता

asukhānāmanāthānāṃ tiryagyoniṣu vartatāmsa eva rājā bhūtānāṃ sarveṣāmabhavatpitā

तस्मिन्कुरुपतिश्रेष्ठे राजराजेश्वरे सतिश्रिता वागभवत्सत्यं दानधर्माश्रितं मनः

tasminkurupatiśreṣṭhe rājarājeśvare satiśritā vāgabhavatsatyaṃ dānadharmāśritaṃ manaḥ

स समाः षोडशाष्टौ च चतस्रोऽष्टौ तथापराःरतिमप्राप्नुवन्स्त्रीषु बभूव वनगोचरः

sa samāḥ ṣoḍaśāṣṭau ca catasro'ṣṭau tathāparāḥratimaprāpnuvanstrīṣu babhūva vanagocaraḥ

तथारूपस्तथाचारस्तथावृत्तस्तथाश्रुतःगाङ्गेयस्तस्य पुत्रोऽभून्नाम्ना देवव्रतो वसुः

tathārūpastathācārastathāvṛttastathāśrutaḥgāṅgeyastasya putro'bhūnnāmnā devavrato vasuḥ

सर्वास्त्रेषु स निष्णातः पार्थिवेष्वितरेषु चमहाबलो महासत्त्वो महावीर्यो महारथः

sarvāstreṣu sa niṣṇātaḥ pārthiveṣvitareṣu camahābalo mahāsattvo mahāvīryo mahārathaḥ

स कदाचिन्मृगं विद्ध्वा गङ्गामनुसरन्नदीम्भागीरथीमल्पजलां शंतनुर्दृष्टवान्नृपः

sa kadācinmṛgaṃ viddhvā gaṅgāmanusarannadīmbhāgīrathīmalpajalāṃ śaṃtanurdṛṣṭavānnṛpaḥ

तां दृष्ट्वा चिन्तयामास शंतनुः पुरुषर्षभःस्यन्दते किं न्वियं नाद्य सरिच्छ्रेष्ठा यथा पुरा

tāṃ dṛṣṭvā cintayāmāsa śaṃtanuḥ puruṣarṣabhaḥsyandate kiṃ nviyaṃ nādya saricchreṣṭhā yathā purā

ततो निमित्तमन्विच्छन्ददर्श स महामनाःकुमारं रूपसंपन्नं बृहन्तं चारुदर्शनम्

tato nimittamanvicchandadarśa sa mahāmanāḥkumāraṃ rūpasaṃpannaṃ bṛhantaṃ cārudarśanam

दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणं यथा देवं पुरंदरम्कृत्स्नां गङ्गां समावृत्य शरैस्तीक्ष्णैरवस्थितम्

divyamastraṃ vikurvāṇaṃ yathā devaṃ puraṃdaramkṛtsnāṃ gaṅgāṃ samāvṛtya śaraistīkṣṇairavasthitam

तां शरैरावृतां दृष्ट्वा नदीं गङ्गां तदन्तिकेअभवद्विस्मितो राजा कर्म दृष्ट्वातिमानुषम्

tāṃ śarairāvṛtāṃ dṛṣṭvā nadīṃ gaṅgāṃ tadantikeabhavadvismito rājā karma dṛṣṭvātimānuṣam

जातमात्रं पुरा दृष्टं तं पुत्रं शंतनुस्तदानोपलेभे स्मृतिं धीमानभिज्ञातुं तमात्मजम्

jātamātraṃ purā dṛṣṭaṃ taṃ putraṃ śaṃtanustadānopalebhe smṛtiṃ dhīmānabhijñātuṃ tamātmajam

स तु तं पितरं दृष्ट्वा मोहयामास माययासंमोह्य तु ततः क्षिप्रं तत्रैवान्तरधीयत

sa tu taṃ pitaraṃ dṛṣṭvā mohayāmāsa māyayāsaṃmohya tu tataḥ kṣipraṃ tatraivāntaradhīyata

तदद्भुतं तदा दृष्ट्वा तत्र राजा स शंतनुःशङ्कमानः सुतं गङ्गामब्रवीद्दर्शयेति ह

tadadbhutaṃ tadā dṛṣṭvā tatra rājā sa śaṃtanuḥśaṅkamānaḥ sutaṃ gaṅgāmabravīddarśayeti ha

दर्शयामास तं गङ्गा बिभ्रती रूपमुत्तमम्गृहीत्वा दक्षिणे पाणौ तं कुमारमलंकृतम्

darśayāmāsa taṃ gaṅgā bibhratī rūpamuttamamgṛhītvā dakṣiṇe pāṇau taṃ kumāramalaṃkṛtam

अलंकृतामाभरणैररजोम्बरधारिणीम्दृष्टपूर्वामपि सतीं नाभ्यजानात्स शंतनुः

alaṃkṛtāmābharaṇairarajombaradhāriṇīmdṛṣṭapūrvāmapi satīṃ nābhyajānātsa śaṃtanuḥ

गङ्गोवाचयं पुत्रमष्टमं राजंस्त्वं पुरा मय्यजायिथाःस तेऽयं पुरुषव्याघ्र नयस्वैनं गृहान्तिकम्

gaṅgovācayaṃ putramaṣṭamaṃ rājaṃstvaṃ purā mayyajāyithāḥsa te'yaṃ puruṣavyāghra nayasvainaṃ gṛhāntikam

वेदानधिजगे साङ्गान्वसिष्ठादेव वीर्यवान्कृतास्त्रः परमेष्वासो देवराजसमो युधि

vedānadhijage sāṅgānvasiṣṭhādeva vīryavānkṛtāstraḥ parameṣvāso devarājasamo yudhi

सुराणां संमतो नित्यमसुराणां च भारतउशना वेद यच्छास्त्रमयं तद्वेद सर्वशः

surāṇāṃ saṃmato nityamasurāṇāṃ ca bhāratauśanā veda yacchāstramayaṃ tadveda sarvaśaḥ

तथैवाङ्गिरसः पुत्रः सुरासुरनमस्कृतःयद्वेद शास्त्रं तच्चापि कृत्स्नमस्मिन्प्रतिष्ठितम्तव पुत्रे महाबाहौ साङ्गोपाङ्गं महात्मनि

tathaivāṅgirasaḥ putraḥ surāsuranamaskṛtaḥyadveda śāstraṃ taccāpi kṛtsnamasminpratiṣṭhitamtava putre mahābāhau sāṅgopāṅgaṃ mahātmani

ऋषिः परैरनाधृष्यो जामदग्न्यः प्रतापवान्यदस्त्रं वेद रामश्च तदप्यस्मिन्प्रतिष्ठितम्

ṛṣiḥ parairanādhṛṣyo jāmadagnyaḥ pratāpavānyadastraṃ veda rāmaśca tadapyasminpratiṣṭhitam

महेष्वासमिमं राजन्राजधर्मार्थकोविदम्मया दत्तं निजं पुत्रं वीरं वीर गृहान्नय

maheṣvāsamimaṃ rājanrājadharmārthakovidammayā dattaṃ nijaṃ putraṃ vīraṃ vīra gṛhānnaya

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तयैवं समनुज्ञातः पुत्रमादाय शंतनुःभ्राजमानं यथादित्यमाययौ स्वपुरं प्रति

tayaivaṃ samanujñātaḥ putramādāya śaṃtanuḥbhrājamānaṃ yathādityamāyayau svapuraṃ prati

पौरवः स्वपुरं गत्वा पुरंदरपुरोपमम्सर्वकामसमृद्धार्थं मेने आत्मानमात्मनापौरवेषु ततः पुत्रं यौवराज्येऽभ्यषेचयत्

pauravaḥ svapuraṃ gatvā puraṃdarapuropamamsarvakāmasamṛddhārthaṃ mene ātmānamātmanāpauraveṣu tataḥ putraṃ yauvarājye'bhyaṣecayat

पौरवाञ्शंतनोः पुत्रः पितरं च महायशाःराष्ट्रं च रञ्जयामास वृत्तेन भरतर्षभ

pauravāñśaṃtanoḥ putraḥ pitaraṃ ca mahāyaśāḥrāṣṭraṃ ca rañjayāmāsa vṛttena bharatarṣabha

स तथा सह पुत्रेण रममाणो महीपतिःवर्तयामास वर्षाणि चत्वार्यमितविक्रमः

sa tathā saha putreṇa ramamāṇo mahīpatiḥvartayāmāsa varṣāṇi catvāryamitavikramaḥ

स कदाचिद्वनं यातो यमुनामभितो नदीम्महीपतिरनिर्देश्यमाजिघ्रद्गन्धमुत्तमम्

sa kadācidvanaṃ yāto yamunāmabhito nadīmmahīpatiranirdeśyamājighradgandhamuttamam

तस्य प्रभवमन्विच्छन्विचचार समन्ततःस ददर्श तदा कन्यां दाशानां देवरूपिणीम्

tasya prabhavamanvicchanvicacāra samantataḥsa dadarśa tadā kanyāṃ dāśānāṃ devarūpiṇīm

तामपृच्छत्स दृष्ट्वैव कन्यामसितलोचनाम्कस्य त्वमसि का चासि किं च भीरु चिकीर्षसि

tāmapṛcchatsa dṛṣṭvaiva kanyāmasitalocanāmkasya tvamasi kā cāsi kiṃ ca bhīru cikīrṣasi

साब्रवीद्दाशकन्यास्मि धर्मार्थं वाहये तरीम्पितुर्नियोगाद्भद्रं ते दाशराज्ञो महात्मनः

sābravīddāśakanyāsmi dharmārthaṃ vāhaye tarīmpiturniyogādbhadraṃ te dāśarājño mahātmanaḥ

रूपमाधुर्यगन्धैस्तां संयुक्तां देवरूपिणीम्समीक्ष्य राजा दाशेयीं कामयामास शंतनुः

rūpamādhuryagandhaistāṃ saṃyuktāṃ devarūpiṇīmsamīkṣya rājā dāśeyīṃ kāmayāmāsa śaṃtanuḥ

स गत्वा पितरं तस्या वरयामास तां तदापर्यपृच्छत्ततस्तस्याः पितरं चात्मकारणात्

sa gatvā pitaraṃ tasyā varayāmāsa tāṃ tadāparyapṛcchattatastasyāḥ pitaraṃ cātmakāraṇāt

स च तं प्रत्युवाचेदं दाशराजो महीपतिम्जातमात्रैव मे देया वराय वरवर्णिनीहृदि कामस्तु मे कश्चित्तं निबोध जनेश्वर

sa ca taṃ pratyuvācedaṃ dāśarājo mahīpatimjātamātraiva me deyā varāya varavarṇinīhṛdi kāmastu me kaścittaṃ nibodha janeśvara

यदीमां धर्मपत्नीं त्वं मत्तः प्रार्थयसेऽनघसत्यवागसि सत्येन समयं कुरु मे ततः

yadīmāṃ dharmapatnīṃ tvaṃ mattaḥ prārthayase'naghasatyavāgasi satyena samayaṃ kuru me tataḥ

समयेन प्रदद्यां ते कन्यामहमिमां नृपन हि मे त्वत्समः कश्चिद्वरो जातु भविष्यति

samayena pradadyāṃ te kanyāmahamimāṃ nṛpana hi me tvatsamaḥ kaścidvaro jātu bhaviṣyati

शंतनुरुवाचश्रुत्वा तव वरं दाश व्यवस्येयमहं न वादातव्यं चेत्प्रदास्यामि न त्वदेयं कथंचन

śaṃtanuruvācaśrutvā tava varaṃ dāśa vyavasyeyamahaṃ na vādātavyaṃ cetpradāsyāmi na tvadeyaṃ kathaṃcana

दाश उवाच · dāśa uvāca

अस्यां जायेत यः पुत्रः स राजा पृथिवीपतिःत्वदूर्ध्वमभिषेक्तव्यो नान्यः कश्चन पार्थिव

asyāṃ jāyeta yaḥ putraḥ sa rājā pṛthivīpatiḥtvadūrdhvamabhiṣektavyo nānyaḥ kaścana pārthiva

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

नाकामयत तं दातुं वरं दाशाय शंतनुःशरीरजेन तीव्रेण दह्यमानोऽपि भारत

nākāmayata taṃ dātuṃ varaṃ dāśāya śaṃtanuḥśarīrajena tīvreṇa dahyamāno'pi bhārata

स चिन्तयन्नेव तदा दाशकन्यां महीपतिःप्रत्ययाद्धास्तिनपुरं शोकोपहतचेतनः

sa cintayanneva tadā dāśakanyāṃ mahīpatiḥpratyayāddhāstinapuraṃ śokopahatacetanaḥ

ततः कदाचिच्छोचन्तं शंतनुं ध्यानमास्थितम्पुत्रो देवव्रतोऽभ्येत्य पितरं वाक्यमब्रवीत्

tataḥ kadācicchocantaṃ śaṃtanuṃ dhyānamāsthitamputro devavrato'bhyetya pitaraṃ vākyamabravīt

सर्वतो भवतः क्षेमं विधेयाः सर्वपार्थिवाःतत्किमर्थमिहाभीक्ष्णं परिशोचसि दुःखितःध्यायन्निव च किं राजन्नाभिभाषसि किंचन

sarvato bhavataḥ kṣemaṃ vidheyāḥ sarvapārthivāḥtatkimarthamihābhīkṣṇaṃ pariśocasi duḥkhitaḥdhyāyanniva ca kiṃ rājannābhibhāṣasi kiṃcana

एवमुक्तः स पुत्रेण शंतनुः प्रत्यभाषतअसंशयं ध्यानपरं यथा मात्थ तथास्म्युत

evamuktaḥ sa putreṇa śaṃtanuḥ pratyabhāṣataasaṃśayaṃ dhyānaparaṃ yathā māttha tathāsmyuta

अपत्यं नस्त्वमेवैकः कुले महति भारतअनित्यता च मर्त्यानामतः शोचामि पुत्रक

apatyaṃ nastvamevaikaḥ kule mahati bhārataanityatā ca martyānāmataḥ śocāmi putraka

कथंचित्तव गाङ्गेय विपत्तौ नास्ति नः कुलम्असंशयं त्वमेवैकः शतादपि वरः सुतः

kathaṃcittava gāṅgeya vipattau nāsti naḥ kulamasaṃśayaṃ tvamevaikaḥ śatādapi varaḥ sutaḥ

न चाप्यहं वृथा भूयो दारान्कर्तुमिहोत्सहेसंतानस्याविनाशाय कामये भद्रमस्तु तेअनपत्यतैकपुत्रत्वमित्याहुर्धर्मवादिनः

na cāpyahaṃ vṛthā bhūyo dārānkartumihotsahesaṃtānasyāvināśāya kāmaye bhadramastu teanapatyataikaputratvamityāhurdharmavādinaḥ

अग्निहोत्रं त्रयो वेदा यज्ञाश्च सहदक्षिणाःसर्वाण्येतान्यपत्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

agnihotraṃ trayo vedā yajñāśca sahadakṣiṇāḥsarvāṇyetānyapatyasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

एवमेव मनुष्येषु स्याच्च सर्वप्रजास्वपियदपत्यं महाप्राज्ञ तत्र मे नास्ति संशयःएषा त्रयी पुराणानामुत्तमानां च शाश्वती

evameva manuṣyeṣu syācca sarvaprajāsvapiyadapatyaṃ mahāprājña tatra me nāsti saṃśayaḥeṣā trayī purāṇānāmuttamānāṃ ca śāśvatī

त्वं च शूरः सदामर्षी शस्त्रनित्यश्च भारतनान्यत्र शस्त्रात्तस्मात्ते निधनं विद्यतेऽनघ

tvaṃ ca śūraḥ sadāmarṣī śastranityaśca bhāratanānyatra śastrāttasmātte nidhanaṃ vidyate'nagha

सोऽस्मि संशयमापन्नस्त्वयि शान्ते कथं भवेत्इति ते कारणं तात दुःखस्योक्तमशेषतः

so'smi saṃśayamāpannastvayi śānte kathaṃ bhavetiti te kāraṇaṃ tāta duḥkhasyoktamaśeṣataḥ

ततस्तत्कारणं ज्ञात्वा कृत्स्नं चैवमशेषतःदेवव्रतो महाबुद्धिः प्रययावनुचिन्तयन्

tatastatkāraṇaṃ jñātvā kṛtsnaṃ caivamaśeṣataḥdevavrato mahābuddhiḥ prayayāvanucintayan

अभ्यगच्छत्तदैवाशु वृद्धामात्यं पितुर्हितम्तमपृच्छत्तदाभ्येत्य पितुस्तच्छोककारणम्

abhyagacchattadaivāśu vṛddhāmātyaṃ piturhitamtamapṛcchattadābhyetya pitustacchokakāraṇam

तस्मै स कुरुमुख्याय यथावत्परिपृच्छतेवरं शशंस कन्यां तामुद्दिश्य भरतर्षभ

tasmai sa kurumukhyāya yathāvatparipṛcchatevaraṃ śaśaṃsa kanyāṃ tāmuddiśya bharatarṣabha

ततो देवव्रतो वृद्धैः क्षत्रियैः सहितस्तदाअभिगम्य दाशराजानं कन्यां वव्रे पितुः स्वयम्

tato devavrato vṛddhaiḥ kṣatriyaiḥ sahitastadāabhigamya dāśarājānaṃ kanyāṃ vavre pituḥ svayam

तं दाशः प्रतिजग्राह विधिवत्प्रतिपूज्य चअब्रवीच्चैनमासीनं राजसंसदि भारत

taṃ dāśaḥ pratijagrāha vidhivatpratipūjya caabravīccainamāsīnaṃ rājasaṃsadi bhārata

त्वमेव नाथः पर्याप्तः शंतनोः पुरुषर्षभपुत्रः पुत्रवतां श्रेष्ठः किं नु वक्ष्यामि ते वचः

tvameva nāthaḥ paryāptaḥ śaṃtanoḥ puruṣarṣabhaputraḥ putravatāṃ śreṣṭhaḥ kiṃ nu vakṣyāmi te vacaḥ

को हि संबन्धकं श्लाघ्यमीप्सितं यौनमीदृशम्अतिक्रामन्न तप्येत साक्षादपि शतक्रतुः

ko hi saṃbandhakaṃ ślāghyamīpsitaṃ yaunamīdṛśamatikrāmanna tapyeta sākṣādapi śatakratuḥ

अपत्यं चैतदार्यस्य यो युष्माकं समो गुणैःयस्य शुक्रात्सत्यवती प्रादुर्भूता यशस्विनी

apatyaṃ caitadāryasya yo yuṣmākaṃ samo guṇaiḥyasya śukrātsatyavatī prādurbhūtā yaśasvinī

तेन मे बहुशस्तात पिता ते परिकीर्तितःअर्हः सत्यवतीं वोढुं सर्वराजसु भारत

tena me bahuśastāta pitā te parikīrtitaḥarhaḥ satyavatīṃ voḍhuṃ sarvarājasu bhārata

असितो ह्यपि देवर्षिः प्रत्याख्यातः पुरा मयासत्यवत्या भृशं ह्यर्थी स आसीदृषिसत्तमः

asito hyapi devarṣiḥ pratyākhyātaḥ purā mayāsatyavatyā bhṛśaṃ hyarthī sa āsīdṛṣisattamaḥ

कन्यापितृत्वात्किंचित्तु वक्ष्यामि भरतर्षभबलवत्सपत्नतामत्र दोषं पश्यामि केवलम्

kanyāpitṛtvātkiṃcittu vakṣyāmi bharatarṣabhabalavatsapatnatāmatra doṣaṃ paśyāmi kevalam

यस्य हि त्वं सपत्नः स्या गन्धर्वस्यासुरस्य वान स जातु सुखं जीवेत्त्वयि क्रुद्धे परंतप

yasya hi tvaṃ sapatnaḥ syā gandharvasyāsurasya vāna sa jātu sukhaṃ jīvettvayi kruddhe paraṃtapa

एतावानत्र दोषो हि नान्यः कश्चन पार्थिवएतज्जानीहि भद्रं ते दानादाने परंतप

etāvānatra doṣo hi nānyaḥ kaścana pārthivaetajjānīhi bhadraṃ te dānādāne paraṃtapa

एवमुक्तस्तु गाङ्गेयस्तद्युक्तं प्रत्यभाषतशृण्वतां भूमिपालानां पितुरर्थाय भारत

evamuktastu gāṅgeyastadyuktaṃ pratyabhāṣataśṛṇvatāṃ bhūmipālānāṃ piturarthāya bhārata

इदं मे मतमादत्स्व सत्यं सत्यवतां वरनैव जातो न वाजात ईदृशं वक्तुमुत्सहेत्

idaṃ me matamādatsva satyaṃ satyavatāṃ varanaiva jāto na vājāta īdṛśaṃ vaktumutsahet

एवमेतत्करिष्यामि यथा त्वमनुभाषसेयोऽस्यां जनिष्यते पुत्रः स नो राजा भविष्यति

evametatkariṣyāmi yathā tvamanubhāṣaseyo'syāṃ janiṣyate putraḥ sa no rājā bhaviṣyati

इत्युक्तः पुनरेवाथ तं दाशः प्रत्यभाषतचिकीर्षुर्दुष्करं कर्म राज्यार्थे भरतर्षभ

ityuktaḥ punarevātha taṃ dāśaḥ pratyabhāṣatacikīrṣurduṣkaraṃ karma rājyārthe bharatarṣabha

त्वमेव नाथः पर्याप्तः शंतनोरमितद्युतेःकन्यायाश्चैव धर्मात्मन्प्रभुर्दानाय चेश्वरः

tvameva nāthaḥ paryāptaḥ śaṃtanoramitadyuteḥkanyāyāścaiva dharmātmanprabhurdānāya ceśvaraḥ

इदं तु वचनं सौम्य कार्यं चैव निबोध मेकौमारिकाणां शीलेन वक्ष्याम्यहमरिंदम

idaṃ tu vacanaṃ saumya kāryaṃ caiva nibodha mekaumārikāṇāṃ śīlena vakṣyāmyahamariṃdama

यत्त्वया सत्यवत्यर्थे सत्यधर्मपरायणराजमध्ये प्रतिज्ञातमनुरूपं तवैव तत्

yattvayā satyavatyarthe satyadharmaparāyaṇarājamadhye pratijñātamanurūpaṃ tavaiva tat

नान्यथा तन्महाबाहो संशयोऽत्र न कश्चनतवापत्यं भवेद्यत्तु तत्र नः संशयो महान्

nānyathā tanmahābāho saṃśayo'tra na kaścanatavāpatyaṃ bhavedyattu tatra naḥ saṃśayo mahān

तस्य तन्मतमाज्ञाय सत्यधर्मपरायणःप्रत्यजानात्तदा राजन्पितुः प्रियचिकीर्षया

tasya tanmatamājñāya satyadharmaparāyaṇaḥpratyajānāttadā rājanpituḥ priyacikīrṣayā

देवव्रत उवाच · devavrata uvāca

दाशराज निबोधेदं वचनं मे नृपोत्तमशृण्वतां भूमिपालानां यद्ब्रवीमि पितुः कृते

dāśarāja nibodhedaṃ vacanaṃ me nṛpottamaśṛṇvatāṃ bhūmipālānāṃ yadbravīmi pituḥ kṛte

राज्यं तावत्पूर्वमेव मया त्यक्तं नराधिपअपत्यहेतोरपि च करोम्येष विनिश्चयम्

rājyaṃ tāvatpūrvameva mayā tyaktaṃ narādhipaapatyahetorapi ca karomyeṣa viniścayam

अद्य प्रभृति मे दाश ब्रह्मचर्यं भविष्यतिअपुत्रस्यापि मे लोका भविष्यन्त्यक्षया दिवि

adya prabhṛti me dāśa brahmacaryaṃ bhaviṣyatiaputrasyāpi me lokā bhaviṣyantyakṣayā divi

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संप्रहृष्टतनूरुहःददानीत्येव तं दाशो धर्मात्मा प्रत्यभाषत

tasya tadvacanaṃ śrutvā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥdadānītyeva taṃ dāśo dharmātmā pratyabhāṣata

ततोऽन्तरिक्षेऽप्सरसो देवाः सर्षिगणास्तथाअभ्यवर्षन्त कुसुमैर्भीष्मोऽयमिति चाब्रुवन्

tato'ntarikṣe'psaraso devāḥ sarṣigaṇāstathāabhyavarṣanta kusumairbhīṣmo'yamiti cābruvan

ततः स पितुरर्थाय तामुवाच यशस्विनीम्अधिरोह रथं मातर्गच्छावः स्वगृहानिति

tataḥ sa piturarthāya tāmuvāca yaśasvinīmadhiroha rathaṃ mātargacchāvaḥ svagṛhāniti

एवमुक्त्वा तु भीष्मस्तां रथमारोप्य भामिनीम्आगम्य हास्तिनपुरं शंतनोः संन्यवेदयत्

evamuktvā tu bhīṣmastāṃ rathamāropya bhāminīmāgamya hāstinapuraṃ śaṃtanoḥ saṃnyavedayat

तस्य तद्दुष्करं कर्म प्रशशंसुर्नराधिपाःसमेताश्च पृथक्चैव भीष्मोऽयमिति चाब्रुवन्

tasya tadduṣkaraṃ karma praśaśaṃsurnarādhipāḥsametāśca pṛthakcaiva bhīṣmo'yamiti cābruvan

तद्दृष्ट्वा दुष्करं कर्म कृतं भीष्मेण शंतनुःस्वच्छन्दमरणं तस्मै ददौ तुष्टः पिता स्वयम्

taddṛṣṭvā duṣkaraṃ karma kṛtaṃ bhīṣmeṇa śaṃtanuḥsvacchandamaraṇaṃ tasmai dadau tuṣṭaḥ pitā svayam