Parva.Adhyaya 1.96

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

हते चित्राङ्गदे भीष्मो बाले भ्रातरि चानघपालयामास तद्राज्यं सत्यवत्या मते स्थितः

hate citrāṅgade bhīṣmo bāle bhrātari cānaghapālayāmāsa tadrājyaṃ satyavatyā mate sthitaḥ

संप्राप्तयौवनं पश्यन्भ्रातरं धीमतां वरम्भीष्मो विचित्रवीर्यस्य विवाहायाकरोन्मतिम्

saṃprāptayauvanaṃ paśyanbhrātaraṃ dhīmatāṃ varambhīṣmo vicitravīryasya vivāhāyākaronmatim

अथ काशिपतेर्भीष्मः कन्यास्तिस्रोऽप्सरःसमाःशुश्राव सहिता राजन्वृण्वतीर्वै स्वयं वरम्

atha kāśipaterbhīṣmaḥ kanyāstisro'psaraḥsamāḥśuśrāva sahitā rājanvṛṇvatīrvai svayaṃ varam

ततः स रथिनां श्रेष्ठो रथेनैकेन वर्मभृत्जगामानुमते मातुः पुरीं वाराणसीं प्रति

tataḥ sa rathināṃ śreṣṭho rathenaikena varmabhṛtjagāmānumate mātuḥ purīṃ vārāṇasīṃ prati

तत्र राज्ञः समुदितान्सर्वतः समुपागतान्ददर्श कन्यास्ताश्चैव भीष्मः शंतनुनन्दनः

tatra rājñaḥ samuditānsarvataḥ samupāgatāndadarśa kanyāstāścaiva bhīṣmaḥ śaṃtanunandanaḥ

कीर्त्यमानेषु राज्ञां तु नामस्वथ सहस्रशःभीष्मः स्वयं तदा राजन्वरयामास ताः प्रभुः

kīrtyamāneṣu rājñāṃ tu nāmasvatha sahasraśaḥbhīṣmaḥ svayaṃ tadā rājanvarayāmāsa tāḥ prabhuḥ

उवाच च महीपालान्राजञ्जलदनिःस्वनःरथमारोप्य ताः कन्या भीष्मः प्रहरतां वरः

uvāca ca mahīpālānrājañjaladaniḥsvanaḥrathamāropya tāḥ kanyā bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ

आहूय दानं कन्यानां गुणवद्भ्यः स्मृतं बुधैःअलंकृत्य यथाशक्ति प्रदाय च धनान्यपि

āhūya dānaṃ kanyānāṃ guṇavadbhyaḥ smṛtaṃ budhaiḥalaṃkṛtya yathāśakti pradāya ca dhanānyapi

प्रयच्छन्त्यपरे कन्यां मिथुनेन गवामपिवित्तेन कथितेनान्ये बलेनान्येऽनुमान्य च

prayacchantyapare kanyāṃ mithunena gavāmapivittena kathitenānye balenānye'numānya ca

प्रमत्तामुपयान्त्यन्ये स्वयमन्ये च विन्दतेअष्टमं तमथो वित्त विवाहं कविभिः स्मृतम्

pramattāmupayāntyanye svayamanye ca vindateaṣṭamaṃ tamatho vitta vivāhaṃ kavibhiḥ smṛtam

स्वयंवरं तु राजन्याः प्रशंसन्त्युपयान्ति चप्रमथ्य तु हृतामाहुर्ज्यायसीं धर्मवादिनः

svayaṃvaraṃ tu rājanyāḥ praśaṃsantyupayānti capramathya tu hṛtāmāhurjyāyasīṃ dharmavādinaḥ

ता इमाः पृथिवीपाला जिहीर्षामि बलादितःते यतध्वं परं शक्त्या विजयायेतराय वास्थितोऽहं पृथिवीपाला युद्धाय कृतनिश्चयः

tā imāḥ pṛthivīpālā jihīrṣāmi balāditaḥte yatadhvaṃ paraṃ śaktyā vijayāyetarāya vāsthito'haṃ pṛthivīpālā yuddhāya kṛtaniścayaḥ

एवमुक्त्वा महीपालान्काशिराजं च वीर्यवान्सर्वाः कन्याः स कौरव्यो रथमारोपयत्स्वकम्आमन्त्र्य च स तान्प्रायाच्छीघ्रं कन्याः प्रगृह्य ताः

evamuktvā mahīpālānkāśirājaṃ ca vīryavānsarvāḥ kanyāḥ sa kauravyo rathamāropayatsvakamāmantrya ca sa tānprāyācchīghraṃ kanyāḥ pragṛhya tāḥ

ततस्ते पार्थिवाः सर्वे समुत्पेतुरमर्षिताःसंस्पृशन्तः स्वकान्बाहून्दशन्तो दशनच्छदान्

tataste pārthivāḥ sarve samutpeturamarṣitāḥsaṃspṛśantaḥ svakānbāhūndaśanto daśanacchadān

तेषामाभरणान्याशु त्वरितानां विमुञ्चताम्आमुञ्चतां च वर्माणि संभ्रमः सुमहानभूत्

teṣāmābharaṇānyāśu tvaritānāṃ vimuñcatāmāmuñcatāṃ ca varmāṇi saṃbhramaḥ sumahānabhūt

ताराणामिव संपातो बभूव जनमेजयभूषणानां च शुभ्राणां कवचानां च सर्वशः

tārāṇāmiva saṃpāto babhūva janamejayabhūṣaṇānāṃ ca śubhrāṇāṃ kavacānāṃ ca sarvaśaḥ

सवर्मभिर्भूषणैस्ते द्राग्भ्राजद्भिरितस्ततःसक्रोधामर्षजिह्मभ्रूसकषायदृशस्तथा

savarmabhirbhūṣaṇaiste drāgbhrājadbhiritastataḥsakrodhāmarṣajihmabhrūsakaṣāyadṛśastathā

सूतोपकॢप्तान्रुचिरान्सदश्वोद्यतधूर्गतान्रथानास्थाय ते वीराः सर्वप्रहरणान्विताःप्रयान्तमेकं कौरव्यमनुसस्रुरुदायुधाः

sūtopakḷptānrucirānsadaśvodyatadhūrgatānrathānāsthāya te vīrāḥ sarvapraharaṇānvitāḥprayāntamekaṃ kauravyamanusasrurudāyudhāḥ

ततः समभवद्युद्धं तेषां तस्य च भारतएकस्य च बहूनां च तुमुलं लोमहर्षणम्

tataḥ samabhavadyuddhaṃ teṣāṃ tasya ca bhārataekasya ca bahūnāṃ ca tumulaṃ lomaharṣaṇam

ते त्विषून्दशसाहस्रांस्तस्मै युगपदाक्षिपन्अप्राप्तांश्चैव तानाशु भीष्मः सर्वांस्तदाच्छिनत्

te tviṣūndaśasāhasrāṃstasmai yugapadākṣipanaprāptāṃścaiva tānāśu bhīṣmaḥ sarvāṃstadācchinat

ततस्ते पार्थिवाः सर्वे सर्वतः परिवारयन्ववर्षुः शरवर्षेण वर्षेणेवाद्रिमम्बुदाः

tataste pārthivāḥ sarve sarvataḥ parivārayanvavarṣuḥ śaravarṣeṇa varṣeṇevādrimambudāḥ

स तद्बाणमयं वर्षं शरैरावार्य सर्वतःततः सर्वान्महीपालान्प्रत्यविध्यत्त्रिभिस्त्रिभिः

sa tadbāṇamayaṃ varṣaṃ śarairāvārya sarvataḥtataḥ sarvānmahīpālānpratyavidhyattribhistribhiḥ

तस्याति पुरुषानन्याँल्लाघवं रथचारिणःरक्षणं चात्मनः संख्ये शत्रवोऽप्यभ्यपूजयन्

tasyāti puruṣānanyām̐llāghavaṃ rathacāriṇaḥrakṣaṇaṃ cātmanaḥ saṃkhye śatravo'pyabhyapūjayan

तान्विनिर्जित्य तु रणे सर्वशस्त्रविशारदःकन्याभिः सहितः प्रायाद्भारतो भारतान्प्रति

tānvinirjitya tu raṇe sarvaśastraviśāradaḥkanyābhiḥ sahitaḥ prāyādbhārato bhāratānprati

ततस्तं पृष्ठतो राजञ्शाल्वराजो महारथःअभ्याहनदमेयात्मा भीष्मं शांतनवं रणे

tatastaṃ pṛṣṭhato rājañśālvarājo mahārathaḥabhyāhanadameyātmā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ raṇe

वारणं जघने निघ्नन्दन्ताभ्यामपरो यथावाशितामनुसंप्राप्तो यूथपो बलिनां वरः

vāraṇaṃ jaghane nighnandantābhyāmaparo yathāvāśitāmanusaṃprāpto yūthapo balināṃ varaḥ

स्त्रीकाम तिष्ठ तिष्ठेति भीष्ममाह स पार्थिवःशाल्वराजो महाबाहुरमर्षेणाभिचोदितः

strīkāma tiṣṭha tiṣṭheti bhīṣmamāha sa pārthivaḥśālvarājo mahābāhuramarṣeṇābhicoditaḥ

ततः स पुरुषव्याघ्रो भीष्मः परबलार्दनःतद्वाक्याकुलितः क्रोधाद्विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्

tataḥ sa puruṣavyāghro bhīṣmaḥ parabalārdanaḥtadvākyākulitaḥ krodhādvidhūmo'gniriva jvalan

क्षत्रधर्मं समास्थाय व्यपेतभयसंभ्रमःनिवर्तयामास रथं शाल्वं प्रति महारथः

kṣatradharmaṃ samāsthāya vyapetabhayasaṃbhramaḥnivartayāmāsa rathaṃ śālvaṃ prati mahārathaḥ

निवर्तमानं तं दृष्ट्वा राजानः सर्व एव तेप्रेक्षकाः समपद्यन्त भीष्मशाल्वसमागमे

nivartamānaṃ taṃ dṛṣṭvā rājānaḥ sarva eva teprekṣakāḥ samapadyanta bhīṣmaśālvasamāgame

तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ वाशितान्तरेअन्योन्यमभिवर्तेतां बलविक्रमशालिनौ

tau vṛṣāviva nardantau balinau vāśitāntareanyonyamabhivartetāṃ balavikramaśālinau

ततो भीष्मं शांतनवं शरैः शतसहस्रशःशाल्वराजो नरश्रेष्ठः समवाकिरदाशुगैः

tato bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ śaraiḥ śatasahasraśaḥśālvarājo naraśreṣṭhaḥ samavākiradāśugaiḥ

पूर्वमभ्यर्दितं दृष्ट्वा भीष्मं शाल्वेन ते नृपाःविस्मिताः समपद्यन्त साधु साध्विति चाब्रुवन्

pūrvamabhyarditaṃ dṛṣṭvā bhīṣmaṃ śālvena te nṛpāḥvismitāḥ samapadyanta sādhu sādhviti cābruvan

लाघवं तस्य ते दृष्ट्वा संयुगे सर्वपार्थिवाःअपूजयन्त संहृष्टा वाग्भिः शाल्वं नराधिपाः

lāghavaṃ tasya te dṛṣṭvā saṃyuge sarvapārthivāḥapūjayanta saṃhṛṣṭā vāgbhiḥ śālvaṃ narādhipāḥ

क्षत्रियाणां तदा वाचः श्रुत्वा परपुरंजयःक्रुद्धः शांतनवो भीष्मस्तिष्ठ तिष्ठेत्यभाषत

kṣatriyāṇāṃ tadā vācaḥ śrutvā parapuraṃjayaḥkruddhaḥ śāṃtanavo bhīṣmastiṣṭha tiṣṭhetyabhāṣata

सारथिं चाब्रवीत्क्रुद्धो याहि यत्रैष पार्थिवःयावदेनं निहन्म्यद्य भुजंगमिव पक्षिराट्

sārathiṃ cābravītkruddho yāhi yatraiṣa pārthivaḥyāvadenaṃ nihanmyadya bhujaṃgamiva pakṣirāṭ

ततोऽस्त्रं वारुणं सम्यग्योजयामास कौरवःतेनाश्वांश्चतुरोऽमृद्नाच्छाल्वराज्ञो नराधिप

tato'straṃ vāruṇaṃ samyagyojayāmāsa kauravaḥtenāśvāṃścaturo'mṛdnācchālvarājño narādhipa

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य शाल्वराज्ञः स कौरवःभीष्मो नृपतिशार्दूल न्यवधीत्तस्य सारथिम्अस्त्रेण चाप्यथैकेन न्यवधीत्तुरगोत्तमान्

astrairastrāṇi saṃvārya śālvarājñaḥ sa kauravaḥbhīṣmo nṛpatiśārdūla nyavadhīttasya sārathimastreṇa cāpyathaikena nyavadhītturagottamān

कन्याहेतोर्नरश्रेष्ठ भीष्मः शांतनवस्तदाजित्वा विसर्जयामास जीवन्तं नृपसत्तमम्ततः शाल्वः स्वनगरं प्रययौ भरतर्षभ

kanyāhetornaraśreṣṭha bhīṣmaḥ śāṃtanavastadājitvā visarjayāmāsa jīvantaṃ nṛpasattamamtataḥ śālvaḥ svanagaraṃ prayayau bharatarṣabha

राजानो ये च तत्रासन्स्वयंवरदिदृक्षवःस्वान्येव तेऽपि राष्ट्राणि जग्मुः परपुरंजय

rājāno ye ca tatrāsansvayaṃvaradidṛkṣavaḥsvānyeva te'pi rāṣṭrāṇi jagmuḥ parapuraṃjaya

एवं विजित्य ताः कन्या भीष्मः प्रहरतां वरःप्रययौ हास्तिनपुरं यत्र राजा स कौरवः

evaṃ vijitya tāḥ kanyā bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥprayayau hāstinapuraṃ yatra rājā sa kauravaḥ

सोऽचिरेणैव कालेन अत्यक्रामन्नराधिपवनानि सरितश्चैव शैलांश्च विविधद्रुमान्

so'cireṇaiva kālena atyakrāmannarādhipavanāni saritaścaiva śailāṃśca vividhadrumān

अक्षतः क्षपयित्वारीन्संख्येऽसंख्येयविक्रमःआनयामास काश्यस्य सुताः सागरगासुतः

akṣataḥ kṣapayitvārīnsaṃkhye'saṃkhyeyavikramaḥānayāmāsa kāśyasya sutāḥ sāgaragāsutaḥ

स्नुषा इव स धर्मात्मा भगिन्य इव चानुजाःयथा दुहितरश्चैव प्रतिगृह्य ययौ कुरून्

snuṣā iva sa dharmātmā bhaginya iva cānujāḥyathā duhitaraścaiva pratigṛhya yayau kurūn

ताः सर्वा गुणसंपन्ना भ्राता भ्रात्रे यवीयसेभीष्मो विचित्रवीर्याय प्रददौ विक्रमाहृताः

tāḥ sarvā guṇasaṃpannā bhrātā bhrātre yavīyasebhīṣmo vicitravīryāya pradadau vikramāhṛtāḥ

सतां धर्मेण धर्मज्ञः कृत्वा कर्मातिमानुषम्भ्रातुर्विचित्रवीर्यस्य विवाहायोपचक्रमेसत्यवत्या सह मिथः कृत्वा निश्चयमात्मवान्

satāṃ dharmeṇa dharmajñaḥ kṛtvā karmātimānuṣambhrāturvicitravīryasya vivāhāyopacakramesatyavatyā saha mithaḥ kṛtvā niścayamātmavān

विवाहं कारयिष्यन्तं भीष्मं काशिपतेः सुताज्येष्ठा तासामिदं वाक्यमब्रवीद्ध सती तदा

vivāhaṃ kārayiṣyantaṃ bhīṣmaṃ kāśipateḥ sutājyeṣṭhā tāsāmidaṃ vākyamabravīddha satī tadā

मया सौभपतिः पूर्वं मनसाभिवृतः पतिःतेन चास्मि वृता पूर्वमेष कामश्च मे पितुः

mayā saubhapatiḥ pūrvaṃ manasābhivṛtaḥ patiḥtena cāsmi vṛtā pūrvameṣa kāmaśca me pituḥ

मया वरयितव्योऽभूच्छाल्वस्तस्मिन्स्वयंवरेएतद्विज्ञाय धर्मज्ञ ततस्त्वं धर्ममाचर

mayā varayitavyo'bhūcchālvastasminsvayaṃvareetadvijñāya dharmajña tatastvaṃ dharmamācara

एवमुक्तस्तया भीष्मः कन्यया विप्रसंसदिचिन्तामभ्यगमद्वीरो युक्तां तस्यैव कर्मणः

evamuktastayā bhīṣmaḥ kanyayā viprasaṃsadicintāmabhyagamadvīro yuktāṃ tasyaiva karmaṇaḥ

स विनिश्चित्य धर्मज्ञो ब्राह्मणैर्वेदपारगैःअनुजज्ञे तदा ज्येष्टामम्बां काशिपतेः सुताम्

sa viniścitya dharmajño brāhmaṇairvedapāragaiḥanujajñe tadā jyeṣṭāmambāṃ kāśipateḥ sutām

अम्बिकाम्बालिके भार्ये प्रादाद्भ्रात्रे यवीयसेभीष्मो विचित्रवीर्याय विधिदृष्टेन कर्मणा

ambikāmbālike bhārye prādādbhrātre yavīyasebhīṣmo vicitravīryāya vidhidṛṣṭena karmaṇā

तयोः पाणिं गृहीत्वा स रूपयौवनदर्पितःविचित्रवीर्यो धर्मात्मा कामात्मा समपद्यत

tayoḥ pāṇiṃ gṛhītvā sa rūpayauvanadarpitaḥvicitravīryo dharmātmā kāmātmā samapadyata

ते चापि बृहती श्यामे नीलकुञ्चितमूर्धजेरक्ततुङ्गनखोपेते पीनश्रोणिपयोधरे

te cāpi bṛhatī śyāme nīlakuñcitamūrdhajeraktatuṅganakhopete pīnaśroṇipayodhare

आत्मनः प्रतिरूपोऽसौ लब्धः पतिरिति स्थितेविचित्रवीर्यं कल्याणं पूजयामासतुस्तु ते

ātmanaḥ pratirūpo'sau labdhaḥ patiriti sthitevicitravīryaṃ kalyāṇaṃ pūjayāmāsatustu te

स चाश्विरूपसदृशो देवसत्त्वपराक्रमःसर्वासामेव नारीणां चित्तप्रमथनोऽभवत्

sa cāśvirūpasadṛśo devasattvaparākramaḥsarvāsāmeva nārīṇāṃ cittapramathano'bhavat

ताभ्यां सह समाः सप्त विहरन्पृथिवीपतिःविचित्रवीर्यस्तरुणो यक्ष्माणं समपद्यत

tābhyāṃ saha samāḥ sapta viharanpṛthivīpatiḥvicitravīryastaruṇo yakṣmāṇaṃ samapadyata

सुहृदां यतमानानामाप्तैः सह चिकित्सकैःजगामास्तमिवादित्यः कौरव्यो यमसादनम्

suhṛdāṃ yatamānānāmāptaiḥ saha cikitsakaiḥjagāmāstamivādityaḥ kauravyo yamasādanam

प्रेतकार्याणि सर्वाणि तस्य सम्यगकारयत्राज्ञो विचित्रवीर्यस्य सत्यवत्या मते स्थितःऋत्विग्भिः सहितो भीष्मः सर्वैश्च कुरुपुंगवैः

pretakāryāṇi sarvāṇi tasya samyagakārayatrājño vicitravīryasya satyavatyā mate sthitaḥṛtvigbhiḥ sahito bhīṣmaḥ sarvaiśca kurupuṃgavaiḥ