Parva.Adhyaya 11.1

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

हते दुर्योधने चैव हते सैन्ये च सर्वशःधृतराष्ट्रो महाराजः श्रुत्वा किमकरोन्मुने

hate duryodhane caiva hate sainye ca sarvaśaḥdhṛtarāṣṭro mahārājaḥ śrutvā kimakaronmune

तथैव कौरवो राजा धर्मपुत्रो महामनाःकृपप्रभृतयश्चैव किमकुर्वत ते त्रयः

tathaiva kauravo rājā dharmaputro mahāmanāḥkṛpaprabhṛtayaścaiva kimakurvata te trayaḥ

अश्वत्थाम्नः श्रुतं कर्म शापश्चान्योन्यकारितःवृत्तान्तमुत्तरं ब्रूहि यदभाषत संजयः

aśvatthāmnaḥ śrutaṃ karma śāpaścānyonyakāritaḥvṛttāntamuttaraṃ brūhi yadabhāṣata saṃjayaḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

हते पुत्रशते दीनं छिन्नशाखमिव द्रुमम्पुत्रशोकाभिसंतप्तं धृतराष्ट्रं महीपतिम्

hate putraśate dīnaṃ chinnaśākhamiva drumamputraśokābhisaṃtaptaṃ dhṛtarāṣṭraṃ mahīpatim

ध्यानमूकत्वमापन्नं चिन्तया समभिप्लुतम्अभिगम्य महाप्राज्ञः संजयो वाक्यमब्रवीत्

dhyānamūkatvamāpannaṃ cintayā samabhiplutamabhigamya mahāprājñaḥ saṃjayo vākyamabravīt

किं शोचसि महाराज नास्ति शोके सहायताअक्षौहिण्यो हताश्चाष्टौ दश चैव विशां पतेनिर्जनेयं वसुमती शून्या संप्रति केवला

kiṃ śocasi mahārāja nāsti śoke sahāyatāakṣauhiṇyo hatāścāṣṭau daśa caiva viśāṃ patenirjaneyaṃ vasumatī śūnyā saṃprati kevalā

नानादिग्भ्यः समागम्य नानादेश्या नराधिपाःसहितास्तव पुत्रेण सर्वे वै निधनं गताः

nānādigbhyaḥ samāgamya nānādeśyā narādhipāḥsahitāstava putreṇa sarve vai nidhanaṃ gatāḥ

पितॄणां पुत्रपौत्राणां ज्ञातीनां सुहृदां तथागुरूणां चानुपूर्व्येण प्रेतकार्याणि कारय

pitṝṇāṃ putrapautrāṇāṃ jñātīnāṃ suhṛdāṃ tathāgurūṇāṃ cānupūrvyeṇa pretakāryāṇi kāraya

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं पुत्रपौत्रवधार्दितःपपात भुवि दुर्धर्षो वाताहत इव द्रुमः

tacchrutvā karuṇaṃ vākyaṃ putrapautravadhārditaḥpapāta bhuvi durdharṣo vātāhata iva drumaḥ

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

हतपुत्रो हतामात्यो हतसर्वसुहृज्जनःदुःखं नूनं भविष्यामि विचरन्पृथिवीमिमाम्

hataputro hatāmātyo hatasarvasuhṛjjanaḥduḥkhaṃ nūnaṃ bhaviṣyāmi vicaranpṛthivīmimām

किं नु बन्धुविहीनस्य जीवितेन ममाद्य वैलूनपक्षस्य इव मे जराजीर्णस्य पक्षिणः

kiṃ nu bandhuvihīnasya jīvitena mamādya vailūnapakṣasya iva me jarājīrṇasya pakṣiṇaḥ

हृतराज्यो हतसुहृद्धतचक्षुश्च वै तथान भ्राजिष्ये महाप्राज्ञ क्षीणरश्मिरिवांशुमान्

hṛtarājyo hatasuhṛddhatacakṣuśca vai tathāna bhrājiṣye mahāprājña kṣīṇaraśmirivāṃśumān

न कृतं सुहृदां वाक्यं जामदग्न्यस्य जल्पतःनारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च

na kṛtaṃ suhṛdāṃ vākyaṃ jāmadagnyasya jalpataḥnāradasya ca devarṣeḥ kṛṣṇadvaipāyanasya ca

सभामध्ये तु कृष्णेन यच्छ्रेयोऽभिहितं ममअलं वैरेण ते राजन्पुत्रः संगृह्यतामिति

sabhāmadhye tu kṛṣṇena yacchreyo'bhihitaṃ mamaalaṃ vaireṇa te rājanputraḥ saṃgṛhyatāmiti

तच्च वाक्यमकृत्वाहं भृशं तप्यामि दुर्मतिःन हि श्रोतास्मि भीष्मस्य धर्मयुक्तं प्रभाषितम्

tacca vākyamakṛtvāhaṃ bhṛśaṃ tapyāmi durmatiḥna hi śrotāsmi bhīṣmasya dharmayuktaṃ prabhāṣitam

दुर्योधनस्य च तथा वृषभस्येव नर्दतःदुःशासनवधं श्रुत्वा कर्णस्य च विपर्ययम्द्रोणसूर्योपरागं च हृदयं मे विदीर्यते

duryodhanasya ca tathā vṛṣabhasyeva nardataḥduḥśāsanavadhaṃ śrutvā karṇasya ca viparyayamdroṇasūryoparāgaṃ ca hṛdayaṃ me vidīryate

न स्मराम्यात्मनः किंचित्पुरा संजय दुष्कृतम्यस्येदं फलमद्येह मया मूढेन भुज्यते

na smarāmyātmanaḥ kiṃcitpurā saṃjaya duṣkṛtamyasyedaṃ phalamadyeha mayā mūḍhena bhujyate

नूनं ह्यपकृतं किंचिन्मया पूर्वेषु जन्मसुयेन मां दुःखभागेषु धाता कर्मसु युक्तवान्

nūnaṃ hyapakṛtaṃ kiṃcinmayā pūrveṣu janmasuyena māṃ duḥkhabhāgeṣu dhātā karmasu yuktavān

परिणामश्च वयसः सर्वबन्धुक्षयश्च मेसुहृन्मित्रविनाशश्च दैवयोगादुपागतःकोऽन्योऽस्ति दुःखिततरो मया लोके पुमानिह

pariṇāmaśca vayasaḥ sarvabandhukṣayaśca mesuhṛnmitravināśaśca daivayogādupāgataḥko'nyo'sti duḥkhitataro mayā loke pumāniha

तन्मामद्यैव पश्यन्तु पाण्डवाः संशितव्रतम्विवृतं ब्रह्मलोकस्य दीर्घमध्वानमास्थितम्

tanmāmadyaiva paśyantu pāṇḍavāḥ saṃśitavratamvivṛtaṃ brahmalokasya dīrghamadhvānamāsthitam

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तस्य लालप्यमानस्य बहुशोकं विचिन्वतःशोकापहं नरेन्द्रस्य संजयो वाक्यमब्रवीत्

tasya lālapyamānasya bahuśokaṃ vicinvataḥśokāpahaṃ narendrasya saṃjayo vākyamabravīt

शोकं राजन्व्यपनुद श्रुतास्ते वेदनिश्चयाःशास्त्रागमाश्च विविधा वृद्धेभ्यो नृपसत्तमसृञ्जये पुत्रशोकार्ते यदूचुर्मुनयः पुरा

śokaṃ rājanvyapanuda śrutāste vedaniścayāḥśāstrāgamāśca vividhā vṛddhebhyo nṛpasattamasṛñjaye putraśokārte yadūcurmunayaḥ purā

तथा यौवनजं दर्पमास्थिते ते सुते नृपन त्वया सुहृदां वाक्यं ब्रुवतामवधारितम्स्वार्थश्च न कृतः कश्चिल्लुब्धेन फलगृद्धिना

tathā yauvanajaṃ darpamāsthite te sute nṛpana tvayā suhṛdāṃ vākyaṃ bruvatāmavadhāritamsvārthaśca na kṛtaḥ kaścillubdhena phalagṛddhinā

तव दुःशासनो मन्त्री राधेयश्च दुरात्मवान्शकुनिश्चैव दुष्टात्मा चित्रसेनश्च दुर्मतिःशल्यश्च येन वै सर्वं शल्यभूतं कृतं जगत्

tava duḥśāsano mantrī rādheyaśca durātmavānśakuniścaiva duṣṭātmā citrasenaśca durmatiḥśalyaśca yena vai sarvaṃ śalyabhūtaṃ kṛtaṃ jagat

कुरुवृद्धस्य भीष्मस्य गान्धार्या विदुरस्य चन कृतं वचनं तेन तव पुत्रेण भारत

kuruvṛddhasya bhīṣmasya gāndhāryā vidurasya cana kṛtaṃ vacanaṃ tena tava putreṇa bhārata

न धर्मः सत्कृतः कश्चिन्नित्यं युद्धमिति ब्रुवन्क्षपिताः क्षत्रियाः सर्वे शत्रूणां वर्धितं यशः

na dharmaḥ satkṛtaḥ kaścinnityaṃ yuddhamiti bruvankṣapitāḥ kṣatriyāḥ sarve śatrūṇāṃ vardhitaṃ yaśaḥ

मध्यस्थो हि त्वमप्यासीर्न क्षमं किंचिदुक्तवान्धूर्धरेण त्वया भारस्तुलया न समं धृतः

madhyastho hi tvamapyāsīrna kṣamaṃ kiṃciduktavāndhūrdhareṇa tvayā bhārastulayā na samaṃ dhṛtaḥ

आदावेव मनुष्येण वर्तितव्यं यथा क्षमम्यथा नातीतमर्थं वै पश्चात्तापेन युज्यते

ādāveva manuṣyeṇa vartitavyaṃ yathā kṣamamyathā nātītamarthaṃ vai paścāttāpena yujyate

पुत्रगृद्ध्या त्वया राजन्प्रियं तस्य चिकीर्षतापश्चात्तापमिदं प्राप्तं न त्वं शोचितुमर्हसि

putragṛddhyā tvayā rājanpriyaṃ tasya cikīrṣatāpaścāttāpamidaṃ prāptaṃ na tvaṃ śocitumarhasi

मधु यः केवलं दृष्ट्वा प्रपातं नानुपश्यतिस भ्रष्टो मधुलोभेन शोचत्येव यथा भवान्

madhu yaḥ kevalaṃ dṛṣṭvā prapātaṃ nānupaśyatisa bhraṣṭo madhulobhena śocatyeva yathā bhavān

अर्थान्न शोचन्प्राप्नोति न शोचन्विन्दते सुखम्न शोचञ्श्रियमाप्नोति न शोचन्विन्दते परम्

arthānna śocanprāpnoti na śocanvindate sukhamna śocañśriyamāpnoti na śocanvindate param

स्वयमुत्पादयित्वाग्निं वस्त्रेण परिवेष्टयेत्दह्यमानो मनस्तापं भजते न स पण्डितः

svayamutpādayitvāgniṃ vastreṇa pariveṣṭayetdahyamāno manastāpaṃ bhajate na sa paṇḍitaḥ

त्वयैव ससुतेनायं वाक्यवायुसमीरितःलोभाज्येन च संसिक्तो ज्वलितः पार्थपावकः

tvayaiva sasutenāyaṃ vākyavāyusamīritaḥlobhājyena ca saṃsikto jvalitaḥ pārthapāvakaḥ

तस्मिन्समिद्धे पतिताः शलभा इव ते सुताःतान्केशवार्चिर्निर्दग्धान्न त्वं शोचितुमर्हसि

tasminsamiddhe patitāḥ śalabhā iva te sutāḥtānkeśavārcirnirdagdhānna tvaṃ śocitumarhasi

यच्चाश्रुपातकलिलं वदनं वहसे नृपअशास्त्रदृष्टमेतद्धि न प्रशंसन्ति पण्डिताः

yaccāśrupātakalilaṃ vadanaṃ vahase nṛpaaśāstradṛṣṭametaddhi na praśaṃsanti paṇḍitāḥ

विस्फुलिङ्गा इव ह्येतान्दहन्ति किल मानवान्जहीहि मन्युं बुद्ध्या वै धारयात्मानमात्मना

visphuliṅgā iva hyetāndahanti kila mānavānjahīhi manyuṃ buddhyā vai dhārayātmānamātmanā

एवमाश्वासितस्तेन संजयेन महात्मनाविदुरो भूय एवाह बुद्धिपूर्वं परंतप

evamāśvāsitastena saṃjayena mahātmanāviduro bhūya evāha buddhipūrvaṃ paraṃtapa