Parva.Adhyaya 11.2

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततोऽमृतसमैर्वाक्यैर्ह्लादयन्पुरुषर्षभम्वैचित्रवीर्यं विदुरो यदुवाच निबोध तत्

tato'mṛtasamairvākyairhlādayanpuruṣarṣabhamvaicitravīryaṃ viduro yaduvāca nibodha tat

विदुर उवाच · vidura uvāca

उत्तिष्ठ राजन्किं शेषे धारयात्मानमात्मनास्थिरजङ्गममर्त्यानां सर्वेषामेष निर्णयः

uttiṣṭha rājankiṃ śeṣe dhārayātmānamātmanāsthirajaṅgamamartyānāṃ sarveṣāmeṣa nirṇayaḥ

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाःसंयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम्

sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥsaṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam

यदा शूरं च भीरुं च यमः कर्षति भारततत्किं न योत्स्यन्ति हि ते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ

yadā śūraṃ ca bhīruṃ ca yamaḥ karṣati bhāratatatkiṃ na yotsyanti hi te kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha

अयुध्यमानो म्रियते युध्यमानश्च जीवतिकालं प्राप्य महाराज न कश्चिदतिवर्तते

ayudhyamāno mriyate yudhyamānaśca jīvatikālaṃ prāpya mahārāja na kaścidativartate

न चाप्येतान्हतान्युद्धे राजञ्शोचितुमर्हसिप्रमाणं यदि शास्त्राणि गतास्ते परमां गतिम्

na cāpyetānhatānyuddhe rājañśocitumarhasipramāṇaṃ yadi śāstrāṇi gatāste paramāṃ gatim

सर्वे स्वाध्यायवन्तो हि सर्वे च चरितव्रताःसर्वे चाभिमुखाः क्षीणास्तत्र का परिदेवना

sarve svādhyāyavanto hi sarve ca caritavratāḥsarve cābhimukhāḥ kṣīṇāstatra kā paridevanā

अदर्शनादापतिताः पुनश्चादर्शनं गताःन ते तव न तेषां त्वं तत्र का परिदेवना

adarśanādāpatitāḥ punaścādarśanaṃ gatāḥna te tava na teṣāṃ tvaṃ tatra kā paridevanā

हतोऽपि लभते स्वर्गं हत्वा च लभते यशःउभयं नो बहुगुणं नास्ति निष्फलता रणे

hato'pi labhate svargaṃ hatvā ca labhate yaśaḥubhayaṃ no bahuguṇaṃ nāsti niṣphalatā raṇe

तेषां कामदुघाँल्लोकानिन्द्रः संकल्पयिष्यतिइन्द्रस्यातिथयो ह्येते भवन्ति पुरुषर्षभ

teṣāṃ kāmadughām̐llokānindraḥ saṃkalpayiṣyatiindrasyātithayo hyete bhavanti puruṣarṣabha

न यज्ञैर्दक्षिणावद्भिर्न तपोभिर्न विद्ययास्वर्गं यान्ति तथा मर्त्या यथा शूरा रणे हताः

na yajñairdakṣiṇāvadbhirna tapobhirna vidyayāsvargaṃ yānti tathā martyā yathā śūrā raṇe hatāḥ

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि चसंसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम्

mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni casaṃsāreṣvanubhūtāni kasya te kasya vā vayam

शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि चदिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्

śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni cadivase divase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam

न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तमन मध्यस्थः क्वचित्कालः सर्वं कालः प्रकर्षति

na kālasya priyaḥ kaścinna dveṣyaḥ kurusattamana madhyasthaḥ kvacitkālaḥ sarvaṃ kālaḥ prakarṣati

अनित्यं जीवितं रूपं यौवनं द्रव्यसंचयःआरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येदेषु न पण्डितः

anityaṃ jīvitaṃ rūpaṃ yauvanaṃ dravyasaṃcayaḥārogyaṃ priyasaṃvāso gṛdhyedeṣu na paṇḍitaḥ

न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हसिअप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते

na jānapadikaṃ duḥkhamekaḥ śocitumarhasiapyabhāvena yujyeta taccāsya na nivartate

अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येत्पराक्रमम्भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत्चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि विवर्धते

aśocanpratikurvīta yadi paśyetparākramambhaiṣajyametadduḥkhasya yadetannānucintayetcintyamānaṃ hi na vyeti bhūyaścāpi vivardhate

अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य चमनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते येऽल्पबुद्धयः

aniṣṭasaṃprayogācca viprayogātpriyasya camanuṣyā mānasairduḥkhairyujyante ye'lpabuddhayaḥ

नार्थो न धर्मो न सुखं यदेतदनुशोचसिन च नापैति कार्यार्थात्त्रिवर्गाच्चैव भ्रश्यते

nārtho na dharmo na sukhaṃ yadetadanuśocasina ca nāpaiti kāryārthāttrivargāccaiva bhraśyate

अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिकीं नराःअसंतुष्टाः प्रमुह्यन्ति संतोषं यान्ति पण्डिताः

anyāmanyāṃ dhanāvasthāṃ prāpya vaiśeṣikīṃ narāḥasaṃtuṣṭāḥ pramuhyanti saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ

प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैःएतज्ज्ञानस्य सामर्थ्यं न बालैः समतामियात्

prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyācchārīramauṣadhaiḥetajjñānasya sāmarthyaṃ na bālaiḥ samatāmiyāt

शयानं चानुशयति तिष्ठन्तं चानुतिष्ठतिअनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम्

śayānaṃ cānuśayati tiṣṭhantaṃ cānutiṣṭhatianudhāvati dhāvantaṃ karma pūrvakṛtaṃ naram

यस्यां यस्यामवस्थायां यत्करोति शुभाशुभम्तस्यां तस्यामवस्थायां तत्तत्फलमुपाश्नुते

yasyāṃ yasyāmavasthāyāṃ yatkaroti śubhāśubhamtasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ tattatphalamupāśnute