Parva.Adhyaya 11.11

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

हतेषु सर्वसैन्येषु धर्मराजो युधिष्ठिरःशुश्रुवे पितरं वृद्धं निर्यातं गजसाह्वयात्

hateṣu sarvasainyeṣu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥśuśruve pitaraṃ vṛddhaṃ niryātaṃ gajasāhvayāt

सोऽभ्ययात्पुत्रशोकार्तः पुत्रशोकपरिप्लुतम्शोचमानो महाराज भ्रातृभिः सहितस्तदा

so'bhyayātputraśokārtaḥ putraśokapariplutamśocamāno mahārāja bhrātṛbhiḥ sahitastadā

अन्वीयमानो वीरेण दाशार्हेण महात्मनायुयुधानेन च तथा तथैव च युयुत्सुना

anvīyamāno vīreṇa dāśārheṇa mahātmanāyuyudhānena ca tathā tathaiva ca yuyutsunā

तमन्वगात्सुदुःखार्ता द्रौपदी शोककर्शितासह पाञ्चालयोषिद्भिर्यास्तत्रासन्समागताः

tamanvagātsuduḥkhārtā draupadī śokakarśitāsaha pāñcālayoṣidbhiryāstatrāsansamāgatāḥ

स गङ्गामनु वृन्दानि स्त्रीणां भरतसत्तमकुररीणामिवार्तानां क्रोशन्तीनां ददर्श ह

sa gaṅgāmanu vṛndāni strīṇāṃ bharatasattamakurarīṇāmivārtānāṃ krośantīnāṃ dadarśa ha

ताभिः परिवृतो राजा रुदतीभिः सहस्रशःऊर्ध्वबाहुभिरार्ताभिर्ब्रुवतीभिः प्रियाप्रिये

tābhiḥ parivṛto rājā rudatībhiḥ sahasraśaḥūrdhvabāhubhirārtābhirbruvatībhiḥ priyāpriye

क्व नु धर्मज्ञता राज्ञः क्व नु साद्यानृशंसतायदावधीत्पितॄन्भ्रातॄन्गुरून्पुत्रान्सखीनपि

kva nu dharmajñatā rājñaḥ kva nu sādyānṛśaṃsatāyadāvadhītpitṝnbhrātṝngurūnputrānsakhīnapi

घातयित्वा कथं द्रोणं भीष्मं चापि पितामहम्मनस्तेऽभून्महाबाहो हत्वा चापि जयद्रथम्

ghātayitvā kathaṃ droṇaṃ bhīṣmaṃ cāpi pitāmahammanaste'bhūnmahābāho hatvā cāpi jayadratham

किं नु राज्येन ते कार्यं पितॄन्भ्रातॄनपश्यतःअभिमन्युं च दुर्धर्षं द्रौपदेयांश्च भारत

kiṃ nu rājyena te kāryaṃ pitṝnbhrātṝnapaśyataḥabhimanyuṃ ca durdharṣaṃ draupadeyāṃśca bhārata

अतीत्य ता महाबाहुः क्रोशन्तीः कुररीरिवववन्दे पितरं ज्येष्ठं धर्मराजो युधिष्ठिरः

atītya tā mahābāhuḥ krośantīḥ kurarīrivavavande pitaraṃ jyeṣṭhaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

ततोऽभिवाद्य पितरं धर्मेणामित्रकर्शनाःन्यवेदयन्त नामानि पाण्डवास्तेऽपि सर्वशः

tato'bhivādya pitaraṃ dharmeṇāmitrakarśanāḥnyavedayanta nāmāni pāṇḍavāste'pi sarvaśaḥ

तमात्मजान्तकरणं पिता पुत्रवधार्दितःअप्रीयमाणः शोकार्तः पाण्डवं परिषस्वजे

tamātmajāntakaraṇaṃ pitā putravadhārditaḥaprīyamāṇaḥ śokārtaḥ pāṇḍavaṃ pariṣasvaje

धर्मराजं परिष्वज्य सान्त्वयित्वा च भारतदुष्टात्मा भीममन्वैच्छद्दिधक्षुरिव पावकः

dharmarājaṃ pariṣvajya sāntvayitvā ca bhārataduṣṭātmā bhīmamanvaicchaddidhakṣuriva pāvakaḥ

स कोपपावकस्तस्य शोकवायुसमीरितःभीमसेनमयं दावं दिधक्षुरिव दृश्यते

sa kopapāvakastasya śokavāyusamīritaḥbhīmasenamayaṃ dāvaṃ didhakṣuriva dṛśyate

तस्य संकल्पमाज्ञाय भीमं प्रत्यशुभं हरिःभीममाक्षिप्य पाणिभ्यां प्रददौ भीममायसम्

tasya saṃkalpamājñāya bhīmaṃ pratyaśubhaṃ hariḥbhīmamākṣipya pāṇibhyāṃ pradadau bhīmamāyasam

प्रागेव तु महाबुद्धिर्बुद्ध्वा तस्येङ्गितं हरिःसंविधानं महाप्राज्ञस्तत्र चक्रे जनार्दनः

prāgeva tu mahābuddhirbuddhvā tasyeṅgitaṃ hariḥsaṃvidhānaṃ mahāprājñastatra cakre janārdanaḥ

तं तु गृह्यैव पाणिभ्यां भीमसेनमयस्मयम्बभञ्ज बलवान्राजा मन्यमानो वृकोदरम्

taṃ tu gṛhyaiva pāṇibhyāṃ bhīmasenamayasmayambabhañja balavānrājā manyamāno vṛkodaram

नागायुतबलप्राणः स राजा भीममायसम्भङ्क्त्वा विमथितोरस्कः सुस्राव रुधिरं मुखात्

nāgāyutabalaprāṇaḥ sa rājā bhīmamāyasambhaṅktvā vimathitoraskaḥ susrāva rudhiraṃ mukhāt

ततः पपात मेदिन्यां तथैव रुधिरोक्षितःप्रपुष्पिताग्रशिखरः पारिजात इव द्रुमः

tataḥ papāta medinyāṃ tathaiva rudhirokṣitaḥprapuṣpitāgraśikharaḥ pārijāta iva drumaḥ

पर्यगृह्णत तं विद्वान्सूतो गावल्गणिस्तदामैवमित्यब्रवीच्चैनं शमयन्सान्त्वयन्निव

paryagṛhṇata taṃ vidvānsūto gāvalgaṇistadāmaivamityabravīccainaṃ śamayansāntvayanniva

स तु कोपं समुत्सृज्य गतमन्युर्महामनाःहा हा भीमेति चुक्रोश भूयः शोकसमन्वितः

sa tu kopaṃ samutsṛjya gatamanyurmahāmanāḥhā hā bhīmeti cukrośa bhūyaḥ śokasamanvitaḥ

तं विदित्वा गतक्रोधं भीमसेनवधार्दितम्वासुदेवो वरः पुंसामिदं वचनमब्रवीत्

taṃ viditvā gatakrodhaṃ bhīmasenavadhārditamvāsudevo varaḥ puṃsāmidaṃ vacanamabravīt

मा शुचो धृतराष्ट्र त्वं नैष भीमस्त्वया हतःआयसी प्रतिमा ह्येषा त्वया राजन्निपातिता

mā śuco dhṛtarāṣṭra tvaṃ naiṣa bhīmastvayā hataḥāyasī pratimā hyeṣā tvayā rājannipātitā

त्वां क्रोधवशमापन्नं विदित्वा भरतर्षभमयापकृष्टः कौन्तेयो मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतः

tvāṃ krodhavaśamāpannaṃ viditvā bharatarṣabhamayāpakṛṣṭaḥ kaunteyo mṛtyordaṃṣṭrāntaraṃ gataḥ

न हि ते राजशार्दूल बले तुल्योऽस्ति कश्चनकः सहेत महाबाहो बाह्वोर्निग्रहणं नरः

na hi te rājaśārdūla bale tulyo'sti kaścanakaḥ saheta mahābāho bāhvornigrahaṇaṃ naraḥ

यथान्तकमनुप्राप्य जीवन्कश्चिन्न मुच्यतेएवं बाह्वन्तरं प्राप्य तव जीवेन्न कश्चन

yathāntakamanuprāpya jīvankaścinna mucyateevaṃ bāhvantaraṃ prāpya tava jīvenna kaścana

तस्मात्पुत्रेण या सा ते प्रतिमा कारितायसीभीमस्य सेयं कौरव्य तवैवोपहृता मया

tasmātputreṇa yā sā te pratimā kāritāyasībhīmasya seyaṃ kauravya tavaivopahṛtā mayā

पुत्रशोकाभिसंतापाद्धर्मादपहृतं मनःतव राजेन्द्र तेन त्वं भीमसेनं जिघांससि

putraśokābhisaṃtāpāddharmādapahṛtaṃ manaḥtava rājendra tena tvaṃ bhīmasenaṃ jighāṃsasi

न च ते तत्क्षमं राजन्हन्यास्त्वं यद्वृकोदरम्न हि पुत्रा महाराज जीवेयुस्ते कथंचन

na ca te tatkṣamaṃ rājanhanyāstvaṃ yadvṛkodaramna hi putrā mahārāja jīveyuste kathaṃcana

तस्माद्यत्कृतमस्माभिर्मन्यमानैः क्षमं प्रतिअनुमन्यस्व तत्सर्वं मा च शोके मनः कृथाः

tasmādyatkṛtamasmābhirmanyamānaiḥ kṣamaṃ pratianumanyasva tatsarvaṃ mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ