Parva.Adhyaya 11.5

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

यदिदं धर्मगहनं बुद्ध्या समनुगम्यतेएतद्विस्तरशः सर्वं बुद्धिमार्गं प्रशंस मे

yadidaṃ dharmagahanaṃ buddhyā samanugamyateetadvistaraśaḥ sarvaṃ buddhimārgaṃ praśaṃsa me

विदुर उवाच · vidura uvāca

अत्र ते वर्तयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयंभुवेयथा संसारगहनं वदन्ति परमर्षयः

atra te vartayiṣyāmi namaskṛtvā svayaṃbhuveyathā saṃsāragahanaṃ vadanti paramarṣayaḥ

कश्चिन्महति संसारे वर्तमानो द्विजः किलवनं दुर्गमनुप्राप्तो महत्क्रव्यादसंकुलम्

kaścinmahati saṃsāre vartamāno dvijaḥ kilavanaṃ durgamanuprāpto mahatkravyādasaṃkulam

सिंहव्याघ्रगजाकारैरतिघोरैर्महाशनैःसमन्तात्संपरिक्षिप्तं मृत्योरपि भयप्रदम्

siṃhavyāghragajākārairatighorairmahāśanaiḥsamantātsaṃparikṣiptaṃ mṛtyorapi bhayapradam

तदस्य दृष्ट्वा हृदयमुद्वेगमगमत्परम्अभ्युच्छ्रयश्च रोम्णां वै विक्रियाश्च परंतप

tadasya dṛṣṭvā hṛdayamudvegamagamatparamabhyucchrayaśca romṇāṃ vai vikriyāśca paraṃtapa

स तद्वनं व्यनुसरन्विप्रधावनितस्ततःवीक्षमाणो दिशः सर्वाः शरणं क्व भवेदिति

sa tadvanaṃ vyanusaranvipradhāvanitastataḥvīkṣamāṇo diśaḥ sarvāḥ śaraṇaṃ kva bhavediti

स तेषां छिद्रमन्विच्छन्प्रद्रुतो भयपीडितःन च निर्याति वै दूरं न च तैर्विप्रयुज्यते

sa teṣāṃ chidramanvicchanpradruto bhayapīḍitaḥna ca niryāti vai dūraṃ na ca tairviprayujyate

अथापश्यद्वनं घोरं समन्ताद्वागुरावृतम्बाहुभ्यां संपरिष्वक्तं स्त्रिया परमघोरया

athāpaśyadvanaṃ ghoraṃ samantādvāgurāvṛtambāhubhyāṃ saṃpariṣvaktaṃ striyā paramaghorayā

पञ्चशीर्षधरैर्नागैः शैलैरिव समुन्नतैःनभःस्पृशैर्महावृक्षैः परिक्षिप्तं महावनम्

pañcaśīrṣadharairnāgaiḥ śailairiva samunnataiḥnabhaḥspṛśairmahāvṛkṣaiḥ parikṣiptaṃ mahāvanam

वनमध्ये च तत्राभूदुदपानः समावृतःवल्लीभिस्तृणछन्नाभिर्गूढाभिरभिसंवृतः

vanamadhye ca tatrābhūdudapānaḥ samāvṛtaḥvallībhistṛṇachannābhirgūḍhābhirabhisaṃvṛtaḥ

पपात स द्विजस्तत्र निगूढे सलिलाशयेविलग्नश्चाभवत्तस्मिँल्लतासंतानसंकटे

papāta sa dvijastatra nigūḍhe salilāśayevilagnaścābhavattasmim̐llatāsaṃtānasaṃkaṭe

पनसस्य यथा जातं वृन्तबद्धं महाफलम्स तथा लम्बते तत्र ऊर्ध्वपादो ह्यधःशिराः

panasasya yathā jātaṃ vṛntabaddhaṃ mahāphalamsa tathā lambate tatra ūrdhvapādo hyadhaḥśirāḥ

अथ तत्रापि चान्योऽस्य भूयो जात उपद्रवःकूपवीनाहवेलायामपश्यत महागजम्

atha tatrāpi cānyo'sya bhūyo jāta upadravaḥkūpavīnāhavelāyāmapaśyata mahāgajam

षड्वक्त्रं कृष्णशबलं द्विषट्कपदचारिणम्क्रमेण परिसर्पन्तं वल्लीवृक्षसमावृतम्

ṣaḍvaktraṃ kṛṣṇaśabalaṃ dviṣaṭkapadacāriṇamkrameṇa parisarpantaṃ vallīvṛkṣasamāvṛtam

तस्य चापि प्रशाखासु वृक्षशाखावलम्बिनःनानारूपा मधुकरा घोररूपा भयावहाःआसते मधु संभृत्य पूर्वमेव निकेतजाः

tasya cāpi praśākhāsu vṛkṣaśākhāvalambinaḥnānārūpā madhukarā ghorarūpā bhayāvahāḥāsate madhu saṃbhṛtya pūrvameva niketajāḥ

भूयो भूयः समीहन्ते मधूनि भरतर्षभस्वादनीयानि भूतानां न यैर्बालोऽपि तृप्यते

bhūyo bhūyaḥ samīhante madhūni bharatarṣabhasvādanīyāni bhūtānāṃ na yairbālo'pi tṛpyate

तेषां मधूनां बहुधा धारा प्रस्रवते सदातां लम्बमानः स पुमान्धारां पिबति सर्वदान चास्य तृष्णा विरता पिबमानस्य संकटे

teṣāṃ madhūnāṃ bahudhā dhārā prasravate sadātāṃ lambamānaḥ sa pumāndhārāṃ pibati sarvadāna cāsya tṛṣṇā viratā pibamānasya saṃkaṭe

अभीप्सति च तां नित्यमतृप्तः स पुनः पुनःन चास्य जीविते राजन्निर्वेदः समजायत

abhīpsati ca tāṃ nityamatṛptaḥ sa punaḥ punaḥna cāsya jīvite rājannirvedaḥ samajāyata

तत्रैव च मनुष्यस्य जीविताशा प्रतिष्ठिताकृष्णाः श्वेताश्च तं वृक्षं कुट्टयन्ति स्म मूषकाः

tatraiva ca manuṣyasya jīvitāśā pratiṣṭhitākṛṣṇāḥ śvetāśca taṃ vṛkṣaṃ kuṭṭayanti sma mūṣakāḥ

व्यालैश्च वनदुर्गान्ते स्त्रिया च परमोग्रयाकूपाधस्ताच्च नागेन वीनाहे कुञ्जरेण च

vyālaiśca vanadurgānte striyā ca paramograyākūpādhastācca nāgena vīnāhe kuñjareṇa ca

वृक्षप्रपाताच्च भयं मूषकेभ्यश्च पञ्चमम्मधुलोभान्मधुकरैः षष्ठमाहुर्महद्भयम्

vṛkṣaprapātācca bhayaṃ mūṣakebhyaśca pañcamammadhulobhānmadhukaraiḥ ṣaṣṭhamāhurmahadbhayam

एवं स वसते तत्र क्षिप्तः संसारसागरेन चैव जीविताशायां निर्वेदमुपगच्छति

evaṃ sa vasate tatra kṣiptaḥ saṃsārasāgarena caiva jīvitāśāyāṃ nirvedamupagacchati