Parva.Adhyaya 11.4

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

कथं संसारगहनं विज्ञेयं वदतां वरएतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वमाख्याहि पृच्छतः

kathaṃ saṃsāragahanaṃ vijñeyaṃ vadatāṃ varaetadicchāmyahaṃ śrotuṃ tattvamākhyāhi pṛcchataḥ

विदुर उवाच · vidura uvāca

जन्मप्रभृति भूतानां क्रियाः सर्वाः शृणु प्रभोपूर्वमेवेह कलले वसते किंचिदन्तरम्

janmaprabhṛti bhūtānāṃ kriyāḥ sarvāḥ śṛṇu prabhopūrvameveha kalale vasate kiṃcidantaram

ततः स पञ्चमेऽतीते मासे मांसं प्रकल्पयेत्ततः सर्वाङ्गसंपूर्णो गर्भो मासे प्रजायते

tataḥ sa pañcame'tīte māse māṃsaṃ prakalpayettataḥ sarvāṅgasaṃpūrṇo garbho māse prajāyate

अमेध्यमध्ये वसति मांसशोणितलेपनेततस्तु वायुवेगेन ऊर्ध्वपादो ह्यधःशिराः

amedhyamadhye vasati māṃsaśoṇitalepanetatastu vāyuvegena ūrdhvapādo hyadhaḥśirāḥ

योनिद्वारमुपागम्य बहून्क्लेशान्समृच्छतियोनिसंपीडनाच्चैव पूर्वकर्मभिरन्वितः

yonidvāramupāgamya bahūnkleśānsamṛcchatiyonisaṃpīḍanāccaiva pūrvakarmabhiranvitaḥ

तस्मान्मुक्तः स संसारादन्यान्पश्यत्युपद्रवान्ग्रहास्तमुपसर्पन्ति सारमेया इवामिषम्

tasmānmuktaḥ sa saṃsārādanyānpaśyatyupadravāngrahāstamupasarpanti sārameyā ivāmiṣam

ततः प्राप्तोत्तरे काले व्याधयश्चापि तं तथाउपसर्पन्ति जीवन्तं बध्यमानं स्वकर्मभिः

tataḥ prāptottare kāle vyādhayaścāpi taṃ tathāupasarpanti jīvantaṃ badhyamānaṃ svakarmabhiḥ

बद्धमिन्द्रियपाशैस्तं सङ्गस्वादुभिरातुरम्व्यसनान्युपवर्तन्ते विविधानि नराधिपबध्यमानश्च तैर्भूयो नैव तृप्तिमुपैति सः

baddhamindriyapāśaistaṃ saṅgasvādubhirāturamvyasanānyupavartante vividhāni narādhipabadhyamānaśca tairbhūyo naiva tṛptimupaiti saḥ

अयं न बुध्यते तावद्यमलोकमथागतम्यमदूतैर्विकृष्यंश्च मृत्युं कालेन गच्छति

ayaṃ na budhyate tāvadyamalokamathāgatamyamadūtairvikṛṣyaṃśca mṛtyuṃ kālena gacchati

वाग्घीनस्य च यन्मात्रमिष्टानिष्टं कृतं मुखेभूय एवात्मनात्मानं बध्यमानमुपेक्षते

vāgghīnasya ca yanmātramiṣṭāniṣṭaṃ kṛtaṃ mukhebhūya evātmanātmānaṃ badhyamānamupekṣate

अहो विनिकृतो लोको लोभेन च वशीकृतःलोभक्रोधमदोन्मत्तो नात्मानमवबुध्यते

aho vinikṛto loko lobhena ca vaśīkṛtaḥlobhakrodhamadonmatto nātmānamavabudhyate

कुलीनत्वेन रमते दुष्कुलीनान्विकुत्सयन्धनदर्पेण दृप्तश्च दरिद्रान्परिकुत्सयन्

kulīnatvena ramate duṣkulīnānvikutsayandhanadarpeṇa dṛptaśca daridrānparikutsayan

मूर्खानिति परानाह नात्मानं समवेक्षतेशिक्षां क्षिपति चान्येषां नात्मानं शास्तुमिच्छति

mūrkhāniti parānāha nātmānaṃ samavekṣateśikṣāṃ kṣipati cānyeṣāṃ nātmānaṃ śāstumicchati

अध्रुवे जीवलोकेऽस्मिन्यो धर्ममनुपालयन्जन्मप्रभृति वर्तेत प्राप्नुयात्परमां गतिम्

adhruve jīvaloke'sminyo dharmamanupālayanjanmaprabhṛti varteta prāpnuyātparamāṃ gatim

एवं सर्वं विदित्वा वै यस्तत्त्वमनुवर्ततेस प्रमोक्षाय लभते पन्थानं मनुजाधिप

evaṃ sarvaṃ viditvā vai yastattvamanuvartatesa pramokṣāya labhate panthānaṃ manujādhipa