Parva.Adhyaya 12.101

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

यथा जयार्थिनः सेनां नयन्ति भरतर्षभईषद्धर्मं प्रपीड्यापि तन्मे ब्रूहि पितामह

yathā jayārthinaḥ senāṃ nayanti bharatarṣabhaīṣaddharmaṃ prapīḍyāpi tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

सत्येन हि स्थिता धर्मा उपपत्त्या तथापरेसाध्वाचारतया केचित्तथैवौपयिका अपिउपायधर्मान्वक्ष्यामि सिद्धार्थानर्थधर्मयोः

satyena hi sthitā dharmā upapattyā tathāparesādhvācāratayā kecittathaivaupayikā apiupāyadharmānvakṣyāmi siddhārthānarthadharmayoḥ

निर्मर्यादा दस्यवस्तु भवन्ति परिपन्थिनःतेषां प्रतिविघातार्थं प्रवक्ष्याम्यथ नैगमम्कार्याणां संप्रसिद्ध्यर्थं तानुपायान्निबोध मे

nirmaryādā dasyavastu bhavanti paripanthinaḥteṣāṃ prativighātārthaṃ pravakṣyāmyatha naigamamkāryāṇāṃ saṃprasiddhyarthaṃ tānupāyānnibodha me

उभे प्रज्ञे वेदितव्ये ऋज्वी वक्रा च भारतजानन्वक्रां न सेवेत प्रतिबाधेत चागताम्

ubhe prajñe veditavye ṛjvī vakrā ca bhāratajānanvakrāṃ na seveta pratibādheta cāgatām

अमित्रा एव राजानं भेदेनोपचरन्त्युततां राजा निकृतिं जानन्यथामित्रान्प्रबाधते

amitrā eva rājānaṃ bhedenopacarantyutatāṃ rājā nikṛtiṃ jānanyathāmitrānprabādhate

गजानां पार्श्वचर्माणि गोवृषाजगराणि चशल्यकङ्कटलोहानि तनुत्राणि मतानि च

gajānāṃ pārśvacarmāṇi govṛṣājagarāṇi caśalyakaṅkaṭalohāni tanutrāṇi matāni ca

शितपीतानि शस्त्राणि संनाहाः पीतलोहिताःनानारञ्जनरक्ताः स्युः पताकाः केतवश्च ते

śitapītāni śastrāṇi saṃnāhāḥ pītalohitāḥnānārañjanaraktāḥ syuḥ patākāḥ ketavaśca te

ऋष्टयस्तोमराः खड्गा निशिताश्च परश्वधाःफलकान्यथ चर्माणि प्रतिकल्प्यान्यनेकशःअभिनीतानि शस्त्राणि योधाश्च कृतनिश्रमाः

ṛṣṭayastomarāḥ khaḍgā niśitāśca paraśvadhāḥphalakānyatha carmāṇi pratikalpyānyanekaśaḥabhinītāni śastrāṇi yodhāśca kṛtaniśramāḥ

चैत्र्यां वा मार्गशीर्ष्यां वा सेनायोगः प्रशस्यतेपक्वसस्या हि पृथिवी भवत्यम्बुमती तथा

caitryāṃ vā mārgaśīrṣyāṃ vā senāyogaḥ praśasyatepakvasasyā hi pṛthivī bhavatyambumatī tathā

नैवातिशीतो नात्युष्णः कालो भवति भारततस्मात्तदा योजयेत परेषां व्यसनेषु वाएतेषु योगाः सेनायाः प्रशस्ताः परबाधने

naivātiśīto nātyuṣṇaḥ kālo bhavati bhāratatasmāttadā yojayeta pareṣāṃ vyasaneṣu vāeteṣu yogāḥ senāyāḥ praśastāḥ parabādhane

जलवांस्तृणवान्मार्गः समो गम्यः प्रशस्यतेचारैर्हि विहिताभ्यासः कुशलैर्वनगोचरैः

jalavāṃstṛṇavānmārgaḥ samo gamyaḥ praśasyatecārairhi vihitābhyāsaḥ kuśalairvanagocaraiḥ

नव्यारण्यैर्न शक्येत गन्तुं मृगगणैरिवतस्मात्सर्वासु सेनासु योजयन्ति जयार्थिनः

navyāraṇyairna śakyeta gantuṃ mṛgagaṇairivatasmātsarvāsu senāsu yojayanti jayārthinaḥ

आवासस्तोयवान्दुर्गः पर्याकाशः प्रशस्यतेपरेषामुपसर्पाणां प्रतिषेधस्तथा भवेत्

āvāsastoyavāndurgaḥ paryākāśaḥ praśasyatepareṣāmupasarpāṇāṃ pratiṣedhastathā bhavet

आकाशं तु वनाभ्याशे मन्यन्ते गुणवत्तरम्बहुभिर्गुणजातैस्तु ये युद्धकुशला जनाः

ākāśaṃ tu vanābhyāśe manyante guṇavattarambahubhirguṇajātaistu ye yuddhakuśalā janāḥ

उपन्यासोऽपसर्पाणां पदातीनां च गूहनम्अथ शत्रुप्रतीघातमापदर्थं परायणम्

upanyāso'pasarpāṇāṃ padātīnāṃ ca gūhanamatha śatrupratīghātamāpadarthaṃ parāyaṇam

सप्तर्षीन्पृष्ठतः कृत्वा युध्येरन्नचला इवअनेन विधिना राजञ्जिगीषेतापि दुर्जयान्

saptarṣīnpṛṣṭhataḥ kṛtvā yudhyerannacalā ivaanena vidhinā rājañjigīṣetāpi durjayān

यतो वायुर्यतः सूर्यो यतः शुक्रस्ततो जयःपूर्वं पूर्वं ज्याय एषां संनिपाते युधिष्ठिर

yato vāyuryataḥ sūryo yataḥ śukrastato jayaḥpūrvaṃ pūrvaṃ jyāya eṣāṃ saṃnipāte yudhiṣṭhira

अकर्दमामनुदकाममर्यादामलोष्टकाम्अश्वभूमिं प्रशंसन्ति ये युद्धकुशला जनाः

akardamāmanudakāmamaryādāmaloṣṭakāmaśvabhūmiṃ praśaṃsanti ye yuddhakuśalā janāḥ

समा निरुदकाकाशा रथभूमिः प्रशस्यतेनीचद्रुमा महाकक्षा सोदका हस्तियोधिनाम्

samā nirudakākāśā rathabhūmiḥ praśasyatenīcadrumā mahākakṣā sodakā hastiyodhinām

बहुदुर्गा महावृक्षा वेत्रवेणुभिरास्तृतापदातीनां क्षमा भूमिः पर्वतोपवनानि च

bahudurgā mahāvṛkṣā vetraveṇubhirāstṛtāpadātīnāṃ kṣamā bhūmiḥ parvatopavanāni ca

पदातिबहुला सेना दृढा भवति भारतरथाश्वबहुला सेना सुदिनेषु प्रशस्यते

padātibahulā senā dṛḍhā bhavati bhāratarathāśvabahulā senā sudineṣu praśasyate

पदातिनागबहुला प्रावृट्काले प्रशस्यतेगुणानेतान्प्रसंख्याय देशकालौ प्रयोजयेत्

padātināgabahulā prāvṛṭkāle praśasyateguṇānetānprasaṃkhyāya deśakālau prayojayet

एवं संचिन्त्य यो याति तिथिनक्षत्रपूजितःविजयं लभते नित्यं सेनां सम्यक्प्रयोजयन्

evaṃ saṃcintya yo yāti tithinakṣatrapūjitaḥvijayaṃ labhate nityaṃ senāṃ samyakprayojayan

प्रसुप्तांस्तृषिताञ्श्रान्तान्प्रकीर्णान्नाभिघातयेत्मोक्षे प्रयाणे चलने पानभोजनकालयोः

prasuptāṃstṛṣitāñśrāntānprakīrṇānnābhighātayetmokṣe prayāṇe calane pānabhojanakālayoḥ

अतिक्षिप्तान्व्यतिक्षिप्तान्विहतान्प्रतनूकृतान्सुविस्रम्भान्कृतारम्भानुपन्यासप्रतापितान्बहिश्चरानुपन्यासान्कृत्वा वेश्मानुसारिणः

atikṣiptānvyatikṣiptānvihatānpratanūkṛtānsuvisrambhānkṛtārambhānupanyāsapratāpitānbahiścarānupanyāsānkṛtvā veśmānusāriṇaḥ

पारंपर्यागते द्वारे ये केचिदनुवर्तिनःपरिचर्यावरोद्धारो ये च केचन वल्गिनः

pāraṃparyāgate dvāre ye kecidanuvartinaḥparicaryāvaroddhāro ye ca kecana valginaḥ

अनीकं ये प्रभिन्दन्ति भिन्नं ये स्थगयन्ति चसमानाशनपानास्ते कार्या द्विगुणवेतनाः

anīkaṃ ye prabhindanti bhinnaṃ ye sthagayanti casamānāśanapānāste kāryā dviguṇavetanāḥ

दशाधिपतयः कार्याः शताधिपतयस्तथातेषां सहस्राधिपतिं कुर्याच्छूरमतन्द्रितम्

daśādhipatayaḥ kāryāḥ śatādhipatayastathāteṣāṃ sahasrādhipatiṃ kuryācchūramatandritam

यथामुख्यं संनिपात्य वक्तव्याः स्म शपामहेयथा जयार्थं संग्रामे न जह्याम परस्परम्

yathāmukhyaṃ saṃnipātya vaktavyāḥ sma śapāmaheyathā jayārthaṃ saṃgrāme na jahyāma parasparam

इहैव ते निवर्तन्तां ये नः केचन भीरवःन घातयेयुः प्रदरं कुर्वाणास्तुमुले सति

ihaiva te nivartantāṃ ye naḥ kecana bhīravaḥna ghātayeyuḥ pradaraṃ kurvāṇāstumule sati

आत्मानं च स्वपक्षं च पलायन्हन्ति संयुगेद्रव्यनाशो वधोऽकीर्तिरयशश्च पलायने

ātmānaṃ ca svapakṣaṃ ca palāyanhanti saṃyugedravyanāśo vadho'kīrtirayaśaśca palāyane

अमनोज्ञासुखा वाचः पुरुषस्य पलायतःप्रतिस्पन्दौष्ठदन्तस्य न्यस्तसर्वायुधस्य च

amanojñāsukhā vācaḥ puruṣasya palāyataḥpratispandauṣṭhadantasya nyastasarvāyudhasya ca

हित्वा पलायमानस्य सहायान्प्राणसंशयेअमित्रैरनुबद्धस्य द्विषतामस्तु नस्तथा

hitvā palāyamānasya sahāyānprāṇasaṃśayeamitrairanubaddhasya dviṣatāmastu nastathā

मनुष्यापसदा ह्येते ये भवन्ति पराङ्मुखाःराशिवर्धनमात्रास्ते नैव ते प्रेत्य नो इह

manuṣyāpasadā hyete ye bhavanti parāṅmukhāḥrāśivardhanamātrāste naiva te pretya no iha

अमित्रा हृष्टमनसः प्रत्युद्यान्ति पलायिनम्जयिनं सुहृदस्तात वन्दनैर्मङ्गलेन च

amitrā hṛṣṭamanasaḥ pratyudyānti palāyinamjayinaṃ suhṛdastāta vandanairmaṅgalena ca

यस्य स्म व्यसने राजन्ननुमोदन्ति शत्रवःतदसह्यतरं दुःखमहं मन्ये वधादपि

yasya sma vyasane rājannanumodanti śatravaḥtadasahyataraṃ duḥkhamahaṃ manye vadhādapi

श्रियं जानीत धर्मस्य मूलं सर्वसुखस्य चसा भीरूणां परान्याति शूरस्तामधिगच्छति

śriyaṃ jānīta dharmasya mūlaṃ sarvasukhasya casā bhīrūṇāṃ parānyāti śūrastāmadhigacchati

ते वयं स्वर्गमिच्छन्तः संग्रामे त्यक्तजीविताःजयन्तो वध्यमाना वा प्राप्तुमर्हाम सद्गतिम्

te vayaṃ svargamicchantaḥ saṃgrāme tyaktajīvitāḥjayanto vadhyamānā vā prāptumarhāma sadgatim

एवं संशप्तशपथाः समभित्यक्तजीविताःअमित्रवाहिनीं वीराः संप्रगाहन्त्यभीरवः

evaṃ saṃśaptaśapathāḥ samabhityaktajīvitāḥamitravāhinīṃ vīrāḥ saṃpragāhantyabhīravaḥ

अग्रतः पुरुषानीकमसिचर्मवतां भवेत्पृष्ठतः शकटानीकं कलत्रं मध्यतस्तथा

agrataḥ puruṣānīkamasicarmavatāṃ bhavetpṛṣṭhataḥ śakaṭānīkaṃ kalatraṃ madhyatastathā

परेषां प्रतिघातार्थं पदातीनां च गूहनम्अपि ह्यस्मिन्परे गृद्धा भवेयुर्ये पुरोगमाः

pareṣāṃ pratighātārthaṃ padātīnāṃ ca gūhanamapi hyasminpare gṛddhā bhaveyurye purogamāḥ

ये पुरस्तादभिमताः सत्त्ववन्तो मनस्विनःते पूर्वमभिवर्तेरंस्तानन्वगितरे जनाः

ye purastādabhimatāḥ sattvavanto manasvinaḥte pūrvamabhivarteraṃstānanvagitare janāḥ

अपि चोद्धर्षणं कार्यं भीरूणामपि यत्नतःस्कन्धदर्शनमात्रं तु तिष्ठेयुर्वा समीपतः

api coddharṣaṇaṃ kāryaṃ bhīrūṇāmapi yatnataḥskandhadarśanamātraṃ tu tiṣṭheyurvā samīpataḥ

संहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून्सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह

saṃhatānyodhayedalpānkāmaṃ vistārayedbahūnsūcīmukhamanīkaṃ syādalpānāṃ bahubhiḥ saha

संप्रयुद्धे प्रहृष्टे वा सत्यं वा यदि वानृतम्प्रगृह्य बाहून्क्रोशेत भग्ना भग्नाः परा इति

saṃprayuddhe prahṛṣṭe vā satyaṃ vā yadi vānṛtampragṛhya bāhūnkrośeta bhagnā bhagnāḥ parā iti

आगतं नो मित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत्शब्दवन्तोऽनुधावेयुः कुर्वन्तो भैरवं रवम्

āgataṃ no mitrabalaṃ praharadhvamabhītavatśabdavanto'nudhāveyuḥ kurvanto bhairavaṃ ravam

क्ष्वेडाः किलकिलाः शङ्खाः क्रकचा गोविषाणिकान्भेरीमृदङ्गपणवान्नादयेयुश्च कुञ्जरान्

kṣveḍāḥ kilakilāḥ śaṅkhāḥ krakacā goviṣāṇikānbherīmṛdaṅgapaṇavānnādayeyuśca kuñjarān