Parva.Adhyaya 12.103

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

जैत्र्या वा कानि रूपाणि भवन्ति पुरुषर्षभपृतनायाः प्रशस्तानि तानीहेच्छामि वेदितुम्

jaitryā vā kāni rūpāṇi bhavanti puruṣarṣabhapṛtanāyāḥ praśastāni tānīhecchāmi veditum

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

जैत्र्या वा यानि रूपाणि भवन्ति पुरुषर्षभपृतनायाः प्रशस्तानि तानि वक्ष्यामि सर्वशः

jaitryā vā yāni rūpāṇi bhavanti puruṣarṣabhapṛtanāyāḥ praśastāni tāni vakṣyāmi sarvaśaḥ

दैवं पूर्वं विकुरुते मानुषे कालचोदितेतद्विद्वांसोऽनुपश्यन्ति ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा

daivaṃ pūrvaṃ vikurute mānuṣe kālacoditetadvidvāṃso'nupaśyanti jñānadīrgheṇa cakṣuṣā

प्रायश्चित्तविधिं चात्र जपहोमांश्च तद्विदःमङ्गलानि च कुर्वन्तः शमयन्त्यहितान्यपि

prāyaścittavidhiṃ cātra japahomāṃśca tadvidaḥmaṅgalāni ca kurvantaḥ śamayantyahitānyapi

उदीर्णमनसो योधा वाहनानि च भारतयस्यां भवन्ति सेनायां ध्रुवं तस्यां जयं वदेत्

udīrṇamanaso yodhā vāhanāni ca bhāratayasyāṃ bhavanti senāyāṃ dhruvaṃ tasyāṃ jayaṃ vadet

अन्वेनां वायवो वान्ति तथैवेन्द्रधनूंषि चअनुप्लवन्ते मेघाश्च तथादित्यस्य रश्मयः

anvenāṃ vāyavo vānti tathaivendradhanūṃṣi caanuplavante meghāśca tathādityasya raśmayaḥ

गोमायवश्चानुलोमा वडा गृध्राश्च सर्वशःआचरेयुर्यदा सेनां तदा सिद्धिरनुत्तमा

gomāyavaścānulomā vaḍā gṛdhrāśca sarvaśaḥācareyuryadā senāṃ tadā siddhiranuttamā

प्रसन्नभाः पावक ऊर्ध्वरश्मिः; प्रदक्षिणावर्तशिखो विधूमःपुण्या गन्धाश्चाहुतीनां प्रवान्ति; जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः

prasannabhāḥ pāvaka ūrdhvaraśmiḥ; pradakṣiṇāvartaśikho vidhūmaḥpuṇyā gandhāścāhutīnāṃ pravānti; jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ

गम्भीरशब्दाश्च महास्वनाश्च; शङ्खाश्च भेर्यश्च नदन्ति यत्रयुयुत्सवश्चाप्रतीपा भवन्ति; जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः

gambhīraśabdāśca mahāsvanāśca; śaṅkhāśca bheryaśca nadanti yatrayuyutsavaścāpratīpā bhavanti; jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ

इष्टा मृगाः पृष्ठतो वामतश्च; संप्रस्थितानां च गमिष्यतां चजिघांसतां दक्षिणाः सिद्धिमाहु;र्ये त्वग्रतस्ते प्रतिषेधयन्ति

iṣṭā mṛgāḥ pṛṣṭhato vāmataśca; saṃprasthitānāṃ ca gamiṣyatāṃ cajighāṃsatāṃ dakṣiṇāḥ siddhimāhu;rye tvagrataste pratiṣedhayanti

मङ्गल्यशब्दाः शकुना वदन्ति; हंसाः क्रौञ्चाः शतपत्राश्च चाषाःहृष्टा योधाः सत्त्ववन्तो भवन्ति; जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः

maṅgalyaśabdāḥ śakunā vadanti; haṃsāḥ krauñcāḥ śatapatrāśca cāṣāḥhṛṣṭā yodhāḥ sattvavanto bhavanti; jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ

शस्त्रैः पत्रैः कवचैः केतुभिश्च; सुभानुभिर्मुखवर्णैश्च यूनाम्भ्राजिष्मती दुष्प्रतिप्रेक्षणीया; येषां चमूस्तेऽभिभवन्ति शत्रून्

śastraiḥ patraiḥ kavacaiḥ ketubhiśca; subhānubhirmukhavarṇaiśca yūnāmbhrājiṣmatī duṣpratiprekṣaṇīyā; yeṣāṃ camūste'bhibhavanti śatrūn

शुश्रूषवश्चानभिमानिनश्च; परस्परं सौहृदमास्थिताश्चयेषां योधाः शौचमनुष्ठिताश्च; जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः

śuśrūṣavaścānabhimāninaśca; parasparaṃ sauhṛdamāsthitāścayeṣāṃ yodhāḥ śaucamanuṣṭhitāśca; jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ

शब्दाः स्पर्शास्तथा गन्धा विचरन्ति मनःप्रियाःधैर्यं चाविशते योधान्विजयस्य मुखं तु तत्

śabdāḥ sparśāstathā gandhā vicaranti manaḥpriyāḥdhairyaṃ cāviśate yodhānvijayasya mukhaṃ tu tat

इष्टो वामः प्रविष्टस्य दक्षिणः प्रविविक्षतःपश्चात्संसाधयत्यर्थं पुरस्तात्प्रतिषेधति

iṣṭo vāmaḥ praviṣṭasya dakṣiṇaḥ pravivikṣataḥpaścātsaṃsādhayatyarthaṃ purastātpratiṣedhati

संभृत्य महतीं सेनां चतुरङ्गां युधिष्ठिरसाम्नैवावर्तने पूर्वं प्रयतेथास्ततो युधि

saṃbhṛtya mahatīṃ senāṃ caturaṅgāṃ yudhiṣṭhirasāmnaivāvartane pūrvaṃ prayatethāstato yudhi

जघन्य एष विजयो यद्युद्धं नाम भारतयादृच्छिको युधि जयो दैवो वेति विचारणम्

jaghanya eṣa vijayo yadyuddhaṃ nāma bhāratayādṛcchiko yudhi jayo daivo veti vicāraṇam

अपामिव महावेगस्त्रस्ता मृगगणा इवदुर्निवार्यतमा चैव प्रभग्ना महती चमूः

apāmiva mahāvegastrastā mṛgagaṇā ivadurnivāryatamā caiva prabhagnā mahatī camūḥ

भग्ना इत्येव भज्यन्ते विद्वांसोऽपि नकारणम्उदारसारा महती रुरुसंघोपमा चमूः

bhagnā ityeva bhajyante vidvāṃso'pi nakāraṇamudārasārā mahatī rurusaṃghopamā camūḥ

परस्परज्ञाः संहृष्टास्त्यक्तप्राणाः सुनिश्चिताःअपि पञ्चाशतिः शूरा मृद्नन्ति परवाहिनीम्

parasparajñāḥ saṃhṛṣṭāstyaktaprāṇāḥ suniścitāḥapi pañcāśatiḥ śūrā mṛdnanti paravāhinīm

अथ वा पञ्च षट्सप्त सहिताः कृतनिश्चयाःकुलीनाः पूजिताः सम्यग्विजयन्तीह शात्रवान्

atha vā pañca ṣaṭsapta sahitāḥ kṛtaniścayāḥkulīnāḥ pūjitāḥ samyagvijayantīha śātravān

संनिपातो न गन्तव्यः शक्ये सति कथंचनसान्त्वभेदप्रदानानां युद्धमुत्तरमुच्यते

saṃnipāto na gantavyaḥ śakye sati kathaṃcanasāntvabhedapradānānāṃ yuddhamuttaramucyate

संसर्पणाद्धि सेनाया भयं भीरून्प्रबाधतेवज्रादिव प्रज्वलितादियं क्व नु पतिष्यति

saṃsarpaṇāddhi senāyā bhayaṃ bhīrūnprabādhatevajrādiva prajvalitādiyaṃ kva nu patiṣyati

अभिप्रयातां समितिं ज्ञात्वा ये प्रतियान्त्यथतेषां स्पन्दन्ति गात्राणि योधानां विषयस्य च

abhiprayātāṃ samitiṃ jñātvā ye pratiyāntyathateṣāṃ spandanti gātrāṇi yodhānāṃ viṣayasya ca

विषयो व्यथते राजन्सर्वः सस्थाणुजङ्गमःशस्त्रप्रतापतप्तानां मज्जा सीदति देहिनाम्

viṣayo vyathate rājansarvaḥ sasthāṇujaṅgamaḥśastrapratāpataptānāṃ majjā sīdati dehinām

तेषां सान्त्वं क्रूरमिश्रं प्रणेतव्यं पुनः पुनःसंपीड्यमाना हि परे योगमायान्ति सर्वशः

teṣāṃ sāntvaṃ krūramiśraṃ praṇetavyaṃ punaḥ punaḥsaṃpīḍyamānā hi pare yogamāyānti sarvaśaḥ

अन्तराणां च भेदार्थं चारानभ्यवचारयेत्यश्च तस्मात्परो राजा तेन संधिः प्रशस्यते

antarāṇāṃ ca bhedārthaṃ cārānabhyavacārayetyaśca tasmātparo rājā tena saṃdhiḥ praśasyate

न हि तस्यान्यथा पीडा शक्या कर्तुं तथाविधायथा सार्धममित्रेण सर्वतः प्रतिबाधनम्

na hi tasyānyathā pīḍā śakyā kartuṃ tathāvidhāyathā sārdhamamitreṇa sarvataḥ pratibādhanam

क्षमा वै साधुमाया हि न हि साध्वक्षमा सदाक्षमायाश्चाक्षमायाश्च विद्धि पार्थ प्रयोजनम्

kṣamā vai sādhumāyā hi na hi sādhvakṣamā sadākṣamāyāścākṣamāyāśca viddhi pārtha prayojanam

विजित्य क्षममाणस्य यशो राज्ञोऽभिवर्धतेमहापराधा ह्यप्यस्मिन्विश्वसन्ति हि शत्रवः

vijitya kṣamamāṇasya yaśo rājño'bhivardhatemahāparādhā hyapyasminviśvasanti hi śatravaḥ

मन्यते कर्शयित्वा तु क्षमा साध्विति शम्बरःअसंतप्तं तु यद्दारु प्रत्येति प्रकृतिं पुनः

manyate karśayitvā tu kṣamā sādhviti śambaraḥasaṃtaptaṃ tu yaddāru pratyeti prakṛtiṃ punaḥ

नैतत्प्रशंसन्त्याचार्या न च साधु निदर्शनम्अक्लेशेनाविनाशेन नियन्तव्याः स्वपुत्रवत्

naitatpraśaṃsantyācāryā na ca sādhu nidarśanamakleśenāvināśena niyantavyāḥ svaputravat

द्वेष्यो भवति भूतानामुग्रो राजा युधिष्ठिरमृदुमप्यवमन्यन्ते तस्मादुभयभाग्भवेत्

dveṣyo bhavati bhūtānāmugro rājā yudhiṣṭhiramṛdumapyavamanyante tasmādubhayabhāgbhavet

प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहरन्नपि भारतप्रहृत्य च कृपायेत शोचन्निव रुदन्निव

prahariṣyanpriyaṃ brūyātpraharannapi bhārataprahṛtya ca kṛpāyeta śocanniva rudanniva

न मे प्रियं यत्स हतः संप्राहैवं पुरो वचःन चकर्थ च मे वाक्यमुच्यमानः पुनः पुनः

na me priyaṃ yatsa hataḥ saṃprāhaivaṃ puro vacaḥna cakartha ca me vākyamucyamānaḥ punaḥ punaḥ

अहो जीवितमाकाङ्क्षे नेदृशो वधमर्हतिसुदुर्लभाः सुपुरुषाः संग्रामेष्वपलायिनः

aho jīvitamākāṅkṣe nedṛśo vadhamarhatisudurlabhāḥ supuruṣāḥ saṃgrāmeṣvapalāyinaḥ

कृतं ममाप्रियं तेन येनायं निहतो मृधेइति वाचा वदन्हन्तॄन्पूजयेत रहोगतः

kṛtaṃ mamāpriyaṃ tena yenāyaṃ nihato mṛdheiti vācā vadanhantṝnpūjayeta rahogataḥ

हन्तॄणां चाहतानां च यत्कुर्युरपराधिनःक्रोशेद्बाहुं प्रगृह्यापि चिकीर्षञ्जनसंग्रहम्

hantṝṇāṃ cāhatānāṃ ca yatkuryuraparādhinaḥkrośedbāhuṃ pragṛhyāpi cikīrṣañjanasaṃgraham

एवं सर्वास्ववस्थासु सान्त्वपूर्वं समाचरन्प्रियो भवति भूतानां धर्मज्ञो वीतभीर्नृपः

evaṃ sarvāsvavasthāsu sāntvapūrvaṃ samācaranpriyo bhavati bhūtānāṃ dharmajño vītabhīrnṛpaḥ

विश्वासं चात्र गच्छन्ति सर्वभूतानि भारतविश्वस्तः शक्यते भोक्तुं यथाकाममुपस्थितः

viśvāsaṃ cātra gacchanti sarvabhūtāni bhārataviśvastaḥ śakyate bhoktuṃ yathākāmamupasthitaḥ

तस्माद्विश्वासयेद्राजा सर्वभूतान्यमाययासर्वतः परिरक्षेच्च यो महीं भोक्तुमिच्छति

tasmādviśvāsayedrājā sarvabhūtānyamāyayāsarvataḥ parirakṣecca yo mahīṃ bhoktumicchati