Parva.Adhyaya 12.104

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कथं मृदौ कथं तीक्ष्णे महापक्षे च पार्थिवअरौ वर्तेत नृपतिस्तन्मे ब्रूहि पितामह

kathaṃ mṛdau kathaṃ tīkṣṇe mahāpakṣe ca pārthivaarau varteta nṛpatistanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्बृहस्पतेश्च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanambṛhaspateśca saṃvādamindrasya ca yudhiṣṭhira

बृहस्पतिं देवपतिरभिवाद्य कृताञ्जलिःउपसंगम्य पप्रच्छ वासवः परवीरहा

bṛhaspatiṃ devapatirabhivādya kṛtāñjaliḥupasaṃgamya papraccha vāsavaḥ paravīrahā

अहितेषु कथं ब्रह्मन्वर्तयेयमतन्द्रितःअसमुच्छिद्य चैवेनान्नियच्छेयमुपायतः

ahiteṣu kathaṃ brahmanvartayeyamatandritaḥasamucchidya caivenānniyaccheyamupāyataḥ

सेनयोर्व्यतिषङ्गेण जयः साधारणो भवेत्किं कुर्वाणं न मां जह्याज्ज्वलिता श्रीः प्रतापिनी

senayorvyatiṣaṅgeṇa jayaḥ sādhāraṇo bhavetkiṃ kurvāṇaṃ na māṃ jahyājjvalitā śrīḥ pratāpinī

ततो धर्मार्थकामानां कुशलः प्रतिभानवान्राजधर्मविधानज्ञः प्रत्युवाच पुरंदरम्

tato dharmārthakāmānāṃ kuśalaḥ pratibhānavānrājadharmavidhānajñaḥ pratyuvāca puraṃdaram

न जातु कलहेनेच्छेन्नियन्तुमपकारिणःबालसंसेवितं ह्येतद्यदमर्षो यदक्षमान शत्रुर्विवृतः कार्यो वधमस्याभिकाङ्क्षता

na jātu kalahenecchenniyantumapakāriṇaḥbālasaṃsevitaṃ hyetadyadamarṣo yadakṣamāna śatrurvivṛtaḥ kāryo vadhamasyābhikāṅkṣatā

क्रोधं बलममर्षं च नियम्यात्मजमात्मनिअमित्रमुपसेवेत विश्वस्तवदविश्वसन्

krodhaṃ balamamarṣaṃ ca niyamyātmajamātmaniamitramupaseveta viśvastavadaviśvasan

प्रियमेव वदेन्नित्यं नाप्रियं किंचिदाचरेत्विरमेच्छुष्कवैरेभ्यः कण्ठायासं च वर्जयेत्

priyameva vadennityaṃ nāpriyaṃ kiṃcidācaretviramecchuṣkavairebhyaḥ kaṇṭhāyāsaṃ ca varjayet

यथा वैतंसिको युक्तो द्विजानां सदृशस्वनःतान्द्विजान्कुरुते वश्यांस्तथा युक्तो महीपतिःवशं चोपनयेच्छत्रून्निहन्याच्च पुरंदर

yathā vaitaṃsiko yukto dvijānāṃ sadṛśasvanaḥtāndvijānkurute vaśyāṃstathā yukto mahīpatiḥvaśaṃ copanayecchatrūnnihanyācca puraṃdara

न नित्यं परिभूयारीन्सुखं स्वपिति वासवजागर्त्येव च दुष्टात्मा संकरेऽग्निरिवोत्थितः

na nityaṃ paribhūyārīnsukhaṃ svapiti vāsavajāgartyeva ca duṣṭātmā saṃkare'gnirivotthitaḥ

न संनिपातः कर्तव्यः सामान्ये विजये सतिविश्वास्यैवोपसंन्यास्यो वशे कृत्वा रिपुः प्रभो

na saṃnipātaḥ kartavyaḥ sāmānye vijaye sativiśvāsyaivopasaṃnyāsyo vaśe kṛtvā ripuḥ prabho

संप्रधार्य सहामात्यैर्मन्त्रविद्भिर्महात्मभिःउपेक्षमाणोऽवज्ञाते हृदयेनापराजितः

saṃpradhārya sahāmātyairmantravidbhirmahātmabhiḥupekṣamāṇo'vajñāte hṛdayenāparājitaḥ

अथास्य प्रहरेत्काले किंचिद्विचलिते पदेदण्डं च दूषयेदस्य पुरुषैराप्तकारिभिः

athāsya praharetkāle kiṃcidvicalite padedaṇḍaṃ ca dūṣayedasya puruṣairāptakāribhiḥ

आदिमध्यावसानज्ञः प्रच्छन्नं च विचारयेत्बलानि दूषयेदस्य जानंश्चैव प्रमाणतः

ādimadhyāvasānajñaḥ pracchannaṃ ca vicārayetbalāni dūṣayedasya jānaṃścaiva pramāṇataḥ

भेदेनोपप्रदानेन संसृजन्नौषधैस्तथान त्वेव चेलसंसर्गं रचयेदरिभिः सह

bhedenopapradānena saṃsṛjannauṣadhaistathāna tveva celasaṃsargaṃ racayedaribhiḥ saha

दीर्घकालमपि क्षान्त्वा विहन्यादेव शात्रवान्कालाकाङ्क्षी यामयेच्च यथा विस्रम्भमाप्नुयुः

dīrghakālamapi kṣāntvā vihanyādeva śātravānkālākāṅkṣī yāmayecca yathā visrambhamāpnuyuḥ

न सद्योऽरीन्विनिर्हन्याद्दृष्टस्य विजयोऽज्वरःन यः शल्यं घट्टयति नवं च कुरुते व्रणम्

na sadyo'rīnvinirhanyāddṛṣṭasya vijayo'jvaraḥna yaḥ śalyaṃ ghaṭṭayati navaṃ ca kurute vraṇam

प्राप्ते च प्रहरेत्काले न स संवर्तते पुनःहन्तुकामस्य देवेन्द्र पुरुषस्य रिपुं प्रति

prāpte ca praharetkāle na sa saṃvartate punaḥhantukāmasya devendra puruṣasya ripuṃ prati

यः कालो हि व्यतिक्रामेत्पुरुषं कालकाङ्क्षिणम्दुर्लभः स पुनः कालः कालधर्मचिकीर्षुणा

yaḥ kālo hi vyatikrāmetpuruṣaṃ kālakāṅkṣiṇamdurlabhaḥ sa punaḥ kālaḥ kāladharmacikīrṣuṇā

और्जस्थ्यं विजयेदेवं संगृह्णन्साधुसंमतान्कालेन साधयेन्नित्यं नाप्राप्तेऽभिनिपीडयेत्

aurjasthyaṃ vijayedevaṃ saṃgṛhṇansādhusaṃmatānkālena sādhayennityaṃ nāprāpte'bhinipīḍayet

विहाय कामं क्रोधं च तथाहंकारमेव चयुक्तो विवरमन्विच्छेदहितानां पुरंदर

vihāya kāmaṃ krodhaṃ ca tathāhaṃkārameva cayukto vivaramanvicchedahitānāṃ puraṃdara

मार्दवं दण्ड आलस्यं प्रमादश्च सुरोत्तममायाश्च विविधाः शक्र साधयन्त्यविचक्षणम्

mārdavaṃ daṇḍa ālasyaṃ pramādaśca surottamamāyāśca vividhāḥ śakra sādhayantyavicakṣaṇam

निहत्यैतानि चत्वारि मायां प्रतिविधाय चततः शक्नोति शत्रूणां प्रहर्तुमविचारयन्

nihatyaitāni catvāri māyāṃ pratividhāya catataḥ śaknoti śatrūṇāṃ prahartumavicārayan

यदैवैकेन शक्येत गुह्यं कर्तुं तदाचरेत्यच्छन्ति सचिवा गुह्यं मिथो विद्रावयन्त्यपि

yadaivaikena śakyeta guhyaṃ kartuṃ tadācaretyacchanti sacivā guhyaṃ mitho vidrāvayantyapi

अशक्यमिति कृत्वा वा ततोऽन्यैः संविदं चरेत्ब्रह्मदण्डमदृष्टेषु दृष्टेषु चतुरङ्गिणीम्

aśakyamiti kṛtvā vā tato'nyaiḥ saṃvidaṃ caretbrahmadaṇḍamadṛṣṭeṣu dṛṣṭeṣu caturaṅgiṇīm

भेदं च प्रथमं युञ्ज्यात्तूष्णींदण्डं तथैव चकाले प्रयोजयेद्राजा तस्मिंस्तस्मिंस्तदा तदा

bhedaṃ ca prathamaṃ yuñjyāttūṣṇīṃdaṇḍaṃ tathaiva cakāle prayojayedrājā tasmiṃstasmiṃstadā tadā

प्रणिपातं च गच्छेत काले शत्रोर्बलीयसःयुक्तोऽस्य वधमन्विच्छेदप्रमत्तः प्रमाद्यतः

praṇipātaṃ ca gaccheta kāle śatrorbalīyasaḥyukto'sya vadhamanvicchedapramattaḥ pramādyataḥ

प्रणिपातेन दानेन वाचा मधुरया ब्रुवन्अमित्रमुपसेवेत न तु जातु विशङ्कयेत्

praṇipātena dānena vācā madhurayā bruvanamitramupaseveta na tu jātu viśaṅkayet

स्थानानि शङ्कितानां च नित्यमेव विवर्जयेत्न च तेष्वाश्वसेद्द्रुग्ध्वा जाग्रतीह निराकृताः

sthānāni śaṅkitānāṃ ca nityameva vivarjayetna ca teṣvāśvaseddrugdhvā jāgratīha nirākṛtāḥ

न ह्यतो दुष्करं कर्म किंचिदस्ति सुरोत्तमयथा विविधवृत्तानामैश्वर्यममराधिप

na hyato duṣkaraṃ karma kiṃcidasti surottamayathā vividhavṛttānāmaiśvaryamamarādhipa

तथा विविधशीलानामपि संभव उच्यतेयतेत योगमास्थाय मित्रामित्रानवारयन्

tathā vividhaśīlānāmapi saṃbhava ucyateyateta yogamāsthāya mitrāmitrānavārayan

मृदुमप्यवमन्यन्ते तीक्ष्णादुद्विजते जनःमातीक्ष्णो मामृदुर्भूस्त्वं तीक्ष्णो भव मृदुर्भव

mṛdumapyavamanyante tīkṣṇādudvijate janaḥmātīkṣṇo māmṛdurbhūstvaṃ tīkṣṇo bhava mṛdurbhava

यथा वप्रे वेगवति सर्वतःसंप्लुतोदकेनित्यं विवरणाद्बाधस्तथा राज्यं प्रमाद्यतः

yathā vapre vegavati sarvataḥsaṃplutodakenityaṃ vivaraṇādbādhastathā rājyaṃ pramādyataḥ

न बहूनभियुञ्जीत यौगपद्येन शात्रवान्साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन च पुरंदर

na bahūnabhiyuñjīta yaugapadyena śātravānsāmnā dānena bhedena daṇḍena ca puraṃdara

एकैकमेषां निष्पिंषञ्शिष्टेषु निपुणं चरेत्न च शक्तोऽपि मेधावी सर्वानेवारभेन्नृपः

ekaikameṣāṃ niṣpiṃṣañśiṣṭeṣu nipuṇaṃ caretna ca śakto'pi medhāvī sarvānevārabhennṛpaḥ

यदा स्यान्महती सेना हयनागरथाकुलापदातियन्त्रबहुला स्वनुरक्ता षडङ्गिनी

yadā syānmahatī senā hayanāgarathākulāpadātiyantrabahulā svanuraktā ṣaḍaṅginī

यदा बहुविधां वृद्धिं मन्यते प्रतिलोमतःतदा विवृत्य प्रहरेद्दस्यूनामविचारयन्

yadā bahuvidhāṃ vṛddhiṃ manyate pratilomataḥtadā vivṛtya prahareddasyūnāmavicārayan

न साम दण्डोपनिषत्प्रशस्यते; न मार्दवं शत्रुषु यात्रिकं सदान सस्यघातो न च संकरक्रिया; न चापि भूयः प्रकृतेर्विचारणा

na sāma daṇḍopaniṣatpraśasyate; na mārdavaṃ śatruṣu yātrikaṃ sadāna sasyaghāto na ca saṃkarakriyā; na cāpi bhūyaḥ prakṛtervicāraṇā

मायाविभेदानुपसर्जनानि; पापं तथैव स्पशसंप्रयोगात्आप्तैर्मनुष्यैरुपचारयेत; पुरेषु राष्ट्रेषु च संप्रयुक्तः

māyāvibhedānupasarjanāni; pāpaṃ tathaiva spaśasaṃprayogātāptairmanuṣyairupacārayeta; pureṣu rāṣṭreṣu ca saṃprayuktaḥ

पुराणि चैषामनुसृत्य भूमिपाः; पुरेषु भोगान्निखिलानिहाजयन्पुरेषु नीतिं विहितां यथाविधि; प्रयोजयन्तो बलवृत्रसूदन

purāṇi caiṣāmanusṛtya bhūmipāḥ; pureṣu bhogānnikhilānihājayanpureṣu nītiṃ vihitāṃ yathāvidhi; prayojayanto balavṛtrasūdana

प्रदाय गूढानि वसूनि नाम; प्रच्छिद्य भोगानवधाय च स्वान्दुष्टाः स्वदोषैरिति कीर्तयित्वा; पुरेषु राष्ट्रेषु च योजयन्ति

pradāya gūḍhāni vasūni nāma; pracchidya bhogānavadhāya ca svānduṣṭāḥ svadoṣairiti kīrtayitvā; pureṣu rāṣṭreṣu ca yojayanti

तथैव चान्यै रतिशास्त्रवेदिभिः; स्वलंकृतैः शास्त्रविधानदृष्टिभिःसुशिक्षितैर्भाष्यकथाविशारदैः; परेषु कृत्यानुपधारयस्व

tathaiva cānyai ratiśāstravedibhiḥ; svalaṃkṛtaiḥ śāstravidhānadṛṣṭibhiḥsuśikṣitairbhāṣyakathāviśāradaiḥ; pareṣu kṛtyānupadhārayasva

इन्द्र उवाच · indra uvāca

कानि लिङ्गानि दुष्टस्य भवन्ति द्विजसत्तमकथं दुष्टं विजानीयादेतत्पृष्टो ब्रवीहि मे

kāni liṅgāni duṣṭasya bhavanti dvijasattamakathaṃ duṣṭaṃ vijānīyādetatpṛṣṭo bravīhi me

बृहस्पतिरुवाचपरोक्षमगुणानाह सद्गुणानभ्यसूयतिपरैर्वा कीर्त्यमानेषु तूष्णीमास्ते पराङ्मुखः

bṛhaspatiruvācaparokṣamaguṇānāha sadguṇānabhyasūyatiparairvā kīrtyamāneṣu tūṣṇīmāste parāṅmukhaḥ

तूष्णींभावेऽपि हि ज्ञानं न चेद्भवति कारणम्विश्वासमोष्ठसंदंशं शिरसश्च प्रकम्पनम्

tūṣṇīṃbhāve'pi hi jñānaṃ na cedbhavati kāraṇamviśvāsamoṣṭhasaṃdaṃśaṃ śirasaśca prakampanam

करोत्यभीक्ष्णं संसृष्टमसंसृष्टश्च भाषतेअदृष्टितो विकुरुते दृष्ट्वा वा नाभिभाषते

karotyabhīkṣṇaṃ saṃsṛṣṭamasaṃsṛṣṭaśca bhāṣateadṛṣṭito vikurute dṛṣṭvā vā nābhibhāṣate

पृथगेत्य समश्नाति नेदमद्य यथाविधिआसने शयने याने भावा लक्ष्या विशेषतः

pṛthagetya samaśnāti nedamadya yathāvidhiāsane śayane yāne bhāvā lakṣyā viśeṣataḥ

आर्तिरार्ते प्रिये प्रीतिरेतावन्मित्रलक्षणम्विपरीतं तु बोद्धव्यमरिलक्षणमेव तत्

ārtirārte priye prītiretāvanmitralakṣaṇamviparītaṃ tu boddhavyamarilakṣaṇameva tat

एतान्येवं यथोक्तानि बुध्येथास्त्रिदशाधिपपुरुषाणां प्रदुष्टानां स्वभावो बलवत्तरः

etānyevaṃ yathoktāni budhyethāstridaśādhipapuruṣāṇāṃ praduṣṭānāṃ svabhāvo balavattaraḥ

इति दुष्टस्य विज्ञानमुक्तं ते सुरसत्तमनिशाम्य शास्त्रतत्त्वार्थं यथावदमरेश्वर

iti duṣṭasya vijñānamuktaṃ te surasattamaniśāmya śāstratattvārthaṃ yathāvadamareśvara

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

स तद्वचः शत्रुनिबर्हणे रत;स्तथा चकारावितथं बृहस्पतेःचचार काले विजयाय चारिहा; वशं च शत्रूननयत्पुरंदरः

sa tadvacaḥ śatrunibarhaṇe rata;stathā cakārāvitathaṃ bṛhaspateḥcacāra kāle vijayāya cārihā; vaśaṃ ca śatrūnanayatpuraṃdaraḥ