Parva.Adhyaya 12.105

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

धार्मिकोऽर्थानसंप्राप्य राजामात्यैः प्रबाधितःच्युतः कोशाच्च दण्डाच्च सुखमिच्छन्कथं चरेत्

dhārmiko'rthānasaṃprāpya rājāmātyaiḥ prabādhitaḥcyutaḥ kośācca daṇḍācca sukhamicchankathaṃ caret

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्रायं क्षेमदर्शीयमितिहासोऽनुगीयतेतत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर

atrāyaṃ kṣemadarśīyamitihāso'nugīyatetatte'haṃ saṃpravakṣyāmi tannibodha yudhiṣṭhira

क्षेमदर्शं नृपसुतं यत्र क्षीणबलं पुरामुनिः कालकवृक्षीय आजगामेति नः श्रुतम्तं पप्रच्छोपसंगृह्य कृच्छ्रामापदमास्थितः

kṣemadarśaṃ nṛpasutaṃ yatra kṣīṇabalaṃ purāmuniḥ kālakavṛkṣīya ājagāmeti naḥ śrutamtaṃ papracchopasaṃgṛhya kṛcchrāmāpadamāsthitaḥ

अर्थेषु भागी पुरुष ईहमानः पुनः पुनःअलब्ध्वा मद्विधो राज्यं ब्रह्मन्किं कर्तुमर्हति

artheṣu bhāgī puruṣa īhamānaḥ punaḥ punaḥalabdhvā madvidho rājyaṃ brahmankiṃ kartumarhati

अन्यत्र मरणात्स्तेयादन्यत्र परसंश्रयात्क्षुद्रादन्यत्र चाचारात्तन्ममाचक्ष्व सत्तम

anyatra maraṇātsteyādanyatra parasaṃśrayātkṣudrādanyatra cācārāttanmamācakṣva sattama

व्याधिना चाभिपन्नस्य मानसेनेतरेण वाबहुश्रुतः कृतप्रज्ञस्त्वद्विधः शरणं भवेत्

vyādhinā cābhipannasya mānasenetareṇa vābahuśrutaḥ kṛtaprajñastvadvidhaḥ śaraṇaṃ bhavet

निर्विद्य हि नरः कामान्नियम्य सुखमेधतेत्यक्त्वा प्रीतिं च शोकं च लब्ध्वाप्रीतिमयं वसु

nirvidya hi naraḥ kāmānniyamya sukhamedhatetyaktvā prītiṃ ca śokaṃ ca labdhvāprītimayaṃ vasu

सुखमर्थाश्रयं येषामनुशोचामि तानहम्मम ह्यर्थाः सुबहवो नष्टाः स्वप्न इवागताः

sukhamarthāśrayaṃ yeṣāmanuśocāmi tānahammama hyarthāḥ subahavo naṣṭāḥ svapna ivāgatāḥ

दुष्करं बत कुर्वन्ति महतोऽर्थांस्त्यजन्ति येवयं त्वेनान्परित्यक्तुमसतोऽपि न शक्नुमः

duṣkaraṃ bata kurvanti mahato'rthāṃstyajanti yevayaṃ tvenānparityaktumasato'pi na śaknumaḥ

इमामवस्थां संप्राप्तं दीनमार्तं श्रियश्च्युतम्यदन्यत्सुखमस्तीह तद्ब्रह्मन्ननुशाधि माम्

imāmavasthāṃ saṃprāptaṃ dīnamārtaṃ śriyaścyutamyadanyatsukhamastīha tadbrahmannanuśādhi mām

कौसल्येनैवमुक्तस्तु राजपुत्रेण धीमतामुनिः कालकवृक्षीयः प्रत्युवाच महाद्युतिः

kausalyenaivamuktastu rājaputreṇa dhīmatāmuniḥ kālakavṛkṣīyaḥ pratyuvāca mahādyutiḥ

पुरस्तादेव ते बुद्धिरियं कार्या विजानतःअनित्यं सर्वमेवेदमहं च मम चास्ति यत्

purastādeva te buddhiriyaṃ kāryā vijānataḥanityaṃ sarvamevedamahaṃ ca mama cāsti yat

यत्किंचिन्मन्यसेऽस्तीति सर्वं नास्तीति विद्धि तत्एवं न व्यथते प्राज्ञः कृच्छ्रामप्यापदं गतः

yatkiṃcinmanyase'stīti sarvaṃ nāstīti viddhi tatevaṃ na vyathate prājñaḥ kṛcchrāmapyāpadaṃ gataḥ

यद्धि भूतं भविष्यच्च ध्रुवं तन्न भविष्यतिएवं विदितवेद्यस्त्वमधर्मेभ्यः प्रमोक्ष्यसे

yaddhi bhūtaṃ bhaviṣyacca dhruvaṃ tanna bhaviṣyatievaṃ viditavedyastvamadharmebhyaḥ pramokṣyase

यच्च पूर्वे समाहारे यच्च पूर्वतरे परेसर्वं तन्नास्ति तच्चैव तज्ज्ञात्वा कोऽनुसंज्वरेत्

yacca pūrve samāhāre yacca pūrvatare paresarvaṃ tannāsti taccaiva tajjñātvā ko'nusaṃjvaret

भूत्वा च न भवत्येतदभूत्वा च भवत्यपिशोके न ह्यस्ति सामर्थ्यं शोकं कुर्यात्कथं नरः

bhūtvā ca na bhavatyetadabhūtvā ca bhavatyapiśoke na hyasti sāmarthyaṃ śokaṃ kuryātkathaṃ naraḥ

क्व नु तेऽद्य पिता राजन्क्व नु तेऽद्य पितामहःन त्वं पश्यसि तानद्य न त्वा पश्यन्ति तेऽपि च

kva nu te'dya pitā rājankva nu te'dya pitāmahaḥna tvaṃ paśyasi tānadya na tvā paśyanti te'pi ca

आत्मनोऽध्रुवतां पश्यंस्तांस्त्वं किमनुशोचसिबुद्ध्या चैवानुबुध्यस्व ध्रुवं हि न भविष्यसि

ātmano'dhruvatāṃ paśyaṃstāṃstvaṃ kimanuśocasibuddhyā caivānubudhyasva dhruvaṃ hi na bhaviṣyasi

अहं च त्वं च नृपते शत्रवः सुहृदश्च तेअवश्यं न भविष्यामः सर्वं च न भविष्यति

ahaṃ ca tvaṃ ca nṛpate śatravaḥ suhṛdaśca teavaśyaṃ na bhaviṣyāmaḥ sarvaṃ ca na bhaviṣyati

ये तु विंशतिवर्षा वै त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाःअर्वागेव हि ते सर्वे मरिष्यन्ति शरच्छतात्

ye tu viṃśativarṣā vai triṃśadvarṣāśca mānavāḥarvāgeva hi te sarve mariṣyanti śaracchatāt

अपि चेन्महतो वित्ताद्विप्रमुच्येत पूरुषःनैतन्ममेति तन्मत्वा कुर्वीत प्रियमात्मनः

api cenmahato vittādvipramucyeta pūruṣaḥnaitanmameti tanmatvā kurvīta priyamātmanaḥ

अनागतं यन्न ममेति विद्या;दतिक्रान्तं यन्न ममेति विद्यात्दिष्टं बलीय इति मन्यमाना;स्ते पण्डितास्तत्सतां स्थानमाहुः

anāgataṃ yanna mameti vidyā;datikrāntaṃ yanna mameti vidyātdiṣṭaṃ balīya iti manyamānā;ste paṇḍitāstatsatāṃ sthānamāhuḥ

अनाढ्याश्चापि जीवन्ति राज्यं चाप्यनुशासतेबुद्धिपौरुषसंपन्नास्त्वया तुल्याधिका जनाः

anāḍhyāścāpi jīvanti rājyaṃ cāpyanuśāsatebuddhipauruṣasaṃpannāstvayā tulyādhikā janāḥ

न च त्वमिव शोचन्ति तस्मात्त्वमपि मा शुचःकिं नु त्वं तैर्न वै श्रेयांस्तुल्यो वा बुद्धिपौरुषैः

na ca tvamiva śocanti tasmāttvamapi mā śucaḥkiṃ nu tvaṃ tairna vai śreyāṃstulyo vā buddhipauruṣaiḥ

राजपुत्र उवाच · rājaputra uvāca

यादृच्छिकं ममासीत्तद्राज्यमित्येव चिन्तयेह्रियते सर्वमेवेदं कालेन महता द्विज

yādṛcchikaṃ mamāsīttadrājyamityeva cintayehriyate sarvamevedaṃ kālena mahatā dvija

तस्यैवं ह्रियमाणस्य स्रोतसेव तपोधनफलमेतत्प्रपश्यामि यथालब्धेन वर्तये

tasyaivaṃ hriyamāṇasya srotaseva tapodhanaphalametatprapaśyāmi yathālabdhena vartaye

मुनिरुवाचअनागतमतीतं च यथा तथ्यविनिश्चयात्नानुशोचसि कौसल्य सर्वार्थेषु तथा भव

muniruvācaanāgatamatītaṃ ca yathā tathyaviniścayātnānuśocasi kausalya sarvārtheṣu tathā bhava

अवाप्यान्कामयस्वार्थान्नानवाप्यान्कदाचनप्रत्युत्पन्नाननुभवन्मा शुचस्त्वमनागतान्

avāpyānkāmayasvārthānnānavāpyānkadācanapratyutpannānanubhavanmā śucastvamanāgatān

यथा लब्धोपपन्नार्थस्तथा कौसल्य रंस्यसेकच्चिच्छुद्धस्वभावेन श्रिया हीनो न शोचसि

yathā labdhopapannārthastathā kausalya raṃsyasekaccicchuddhasvabhāvena śriyā hīno na śocasi

पुरस्ताद्भूतपूर्वत्वाद्धीनभाग्यो हि दुर्मतिःधातारं गर्हते नित्यं लब्धार्थांश्च न मृष्यते

purastādbhūtapūrvatvāddhīnabhāgyo hi durmatiḥdhātāraṃ garhate nityaṃ labdhārthāṃśca na mṛṣyate

अनर्हानपि चैवान्यान्मन्यते श्रीमतो जनान्एतस्मात्कारणादेतद्दुःखं भूयोऽनुवर्तते

anarhānapi caivānyānmanyate śrīmato janānetasmātkāraṇādetadduḥkhaṃ bhūyo'nuvartate

ईर्ष्यातिच्छेदसंपन्ना राजन्पुरुषमानिनःकच्चित्त्वं न तथा प्राज्ञ मत्सरी कोसलाधिप

īrṣyāticchedasaṃpannā rājanpuruṣamāninaḥkaccittvaṃ na tathā prājña matsarī kosalādhipa

सहस्व श्रियमन्येषां यद्यपि त्वयि नास्ति साअन्यत्रापि सतीं लक्ष्मीं कुशला भुञ्जते जनाःअभिविष्यन्दते श्रीर्हि सत्यपि द्विषतो जनात्

sahasva śriyamanyeṣāṃ yadyapi tvayi nāsti sāanyatrāpi satīṃ lakṣmīṃ kuśalā bhuñjate janāḥabhiviṣyandate śrīrhi satyapi dviṣato janāt

श्रियं च पुत्रपौत्रं च मनुष्या धर्मचारिणःत्यागधर्मविदो वीराः स्वयमेव त्यजन्त्युत

śriyaṃ ca putrapautraṃ ca manuṣyā dharmacāriṇaḥtyāgadharmavido vīrāḥ svayameva tyajantyuta

बहु संकसुकं दृष्ट्वा विवित्सासाधनेन चतथान्ये संत्यजन्त्येनं मत्वा परमदुर्लभम्

bahu saṃkasukaṃ dṛṣṭvā vivitsāsādhanena catathānye saṃtyajantyenaṃ matvā paramadurlabham

त्वं पुनः प्राज्ञरूपः सन्कृपणं परितप्यसेअकाम्यान्कामयानोऽर्थान्पराचीनानुपद्रुतान्

tvaṃ punaḥ prājñarūpaḥ sankṛpaṇaṃ paritapyaseakāmyānkāmayāno'rthānparācīnānupadrutān

तां बुद्धिमुपजिज्ञासुस्त्वमेवैनान्परित्यजअनर्थांश्चार्थरूपेण अर्थांश्चानर्थरूपतः

tāṃ buddhimupajijñāsustvamevainānparityajaanarthāṃścārtharūpeṇa arthāṃścānartharūpataḥ

अर्थायैव हि केषांचिद्धननाशो भवत्युतअनन्त्यं तं सुखं मत्वा श्रियमन्यः परीक्षते

arthāyaiva hi keṣāṃciddhananāśo bhavatyutaanantyaṃ taṃ sukhaṃ matvā śriyamanyaḥ parīkṣate

रममाणः श्रिया कश्चिन्नान्यच्छ्रेयोऽभिमन्यतेतथा तस्येहमानस्य समारम्भो विनश्यति

ramamāṇaḥ śriyā kaścinnānyacchreyo'bhimanyatetathā tasyehamānasya samārambho vinaśyati

कृच्छ्राल्लब्धमभिप्रेतं यदा कौसल्य नश्यतितदा निर्विद्यते सोऽर्थात्परिभग्नक्रमो नरः

kṛcchrāllabdhamabhipretaṃ yadā kausalya naśyatitadā nirvidyate so'rthātparibhagnakramo naraḥ

धर्ममेकेऽभिपद्यन्ते कल्याणाभिजना नराःपरत्र सुखमिच्छन्तो निर्विद्येयुश्च लौकिकात्

dharmameke'bhipadyante kalyāṇābhijanā narāḥparatra sukhamicchanto nirvidyeyuśca laukikāt

जीवितं संत्यजन्त्येके धनलोभपरा नराःन जीवितार्थं मन्यन्ते पुरुषा हि धनादृते

jīvitaṃ saṃtyajantyeke dhanalobhaparā narāḥna jīvitārthaṃ manyante puruṣā hi dhanādṛte

पश्य तेषां कृपणतां पश्य तेषामबुद्धिताम्अध्रुवे जीविते मोहादर्थतृष्णामुपाश्रिताः

paśya teṣāṃ kṛpaṇatāṃ paśya teṣāmabuddhitāmadhruve jīvite mohādarthatṛṣṇāmupāśritāḥ

संचये च विनाशान्ते मरणान्ते च जीवितेसंयोगे विप्रयोगान्ते को नु विप्रणयेन्मनः

saṃcaye ca vināśānte maraṇānte ca jīvitesaṃyoge viprayogānte ko nu vipraṇayenmanaḥ

धनं वा पुरुषं राजन्पुरुषो वा पुनर्धनम्अवश्यं प्रजहात्येतत्तद्विद्वान्कोऽनुसंज्वरेत्

dhanaṃ vā puruṣaṃ rājanpuruṣo vā punardhanamavaśyaṃ prajahātyetattadvidvānko'nusaṃjvaret

अन्येषामपि नश्यन्ति सुहृदश्च धनानि चपश्य बुद्ध्या मनुष्याणां राजन्नापदमात्मनःनियच्छ यच्छ संयच्छ इन्द्रियाणि मनो गिरम्

anyeṣāmapi naśyanti suhṛdaśca dhanāni capaśya buddhyā manuṣyāṇāṃ rājannāpadamātmanaḥniyaccha yaccha saṃyaccha indriyāṇi mano giram

प्रतिषिद्धानवाप्येषु दुर्लभेष्वहितेषु चप्रतिकृष्टेषु भावेषु व्यतिकृष्टेष्वसंभवेप्रज्ञानतृप्तो विक्रान्तस्त्वद्विधो नानुशोचति

pratiṣiddhānavāpyeṣu durlabheṣvahiteṣu capratikṛṣṭeṣu bhāveṣu vyatikṛṣṭeṣvasaṃbhaveprajñānatṛpto vikrāntastvadvidho nānuśocati

अल्पमिच्छन्नचपलो मृदुर्दान्तः सुसंशितःब्रह्मचर्योपपन्नश्च त्वद्विधो नैव मुह्यति

alpamicchannacapalo mṛdurdāntaḥ susaṃśitaḥbrahmacaryopapannaśca tvadvidho naiva muhyati

न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसिनृशंसवृत्तिं पापिष्ठां दुःखां कापुरुषोचिताम्

na tveva jālmīṃ kāpālīṃ vṛttimeṣitumarhasinṛśaṃsavṛttiṃ pāpiṣṭhāṃ duḥkhāṃ kāpuruṣocitām

अपि मूलफलाजीवो रमस्वैको महावनेवाग्यतः संगृहीतात्मा सर्वभूतदयान्वितः

api mūlaphalājīvo ramasvaiko mahāvanevāgyataḥ saṃgṛhītātmā sarvabhūtadayānvitaḥ

सदृशं पण्डितस्यैतदीषादन्तेन दन्तिनायदेको रमतेऽरण्ये यच्चाप्यल्पेन तुष्यति

sadṛśaṃ paṇḍitasyaitadīṣādantena dantināyadeko ramate'raṇye yaccāpyalpena tuṣyati

महाह्रदः संक्षुभित आत्मनैव प्रसीदतिएतदेवंगतस्याहं सुखं पश्यामि केवलम्

mahāhradaḥ saṃkṣubhita ātmanaiva prasīdatietadevaṃgatasyāhaṃ sukhaṃ paśyāmi kevalam

असंभवे श्रियो राजन्हीनस्य सचिवादिभिःदैवे प्रतिनिविष्टे च किं श्रेयो मन्यते भवान्

asaṃbhave śriyo rājanhīnasya sacivādibhiḥdaive pratiniviṣṭe ca kiṃ śreyo manyate bhavān