Parva.Adhyaya 12.110

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कथं धर्मे स्थातुमिच्छन्नरो वर्तेत भारतविद्वञ्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ

kathaṃ dharme sthātumicchannaro varteta bhāratavidvañjijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha

सत्यं चैवानृतं चोभे लोकानावृत्य तिष्ठतःतयोः किमाचरेद्राजन्पुरुषो धर्मनिश्चितः

satyaṃ caivānṛtaṃ cobhe lokānāvṛtya tiṣṭhataḥtayoḥ kimācaredrājanpuruṣo dharmaniścitaḥ

किं स्वित्सत्यं किमनृतं किं स्विद्धर्म्यं सनातनम्कस्मिन्काले वदेत्सत्यं कस्मिन्कालेऽनृतं वदेत्

kiṃ svitsatyaṃ kimanṛtaṃ kiṃ sviddharmyaṃ sanātanamkasminkāle vadetsatyaṃ kasminkāle'nṛtaṃ vadet

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम्यद्भूलोके सुदुर्ज्ञातं तत्ते वक्ष्यामि भारत

satyasya vacanaṃ sādhu na satyādvidyate paramyadbhūloke sudurjñātaṃ tatte vakṣyāmi bhārata

भवेत्सत्यं न वक्तव्यं वक्तव्यमनृतं भवेत्यत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं वाप्यनृतं भवेत्

bhavetsatyaṃ na vaktavyaṃ vaktavyamanṛtaṃ bhavetyatrānṛtaṃ bhavetsatyaṃ satyaṃ vāpyanṛtaṃ bhavet

तादृशे मुह्यते बालो यत्र सत्यमनिष्ठितम्सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवित्

tādṛśe muhyate bālo yatra satyamaniṣṭhitamsatyānṛte viniścitya tato bhavati dharmavit

अप्यनार्योऽकृतप्रज्ञः पुरुषोऽपि सुदारुणःसुमहत्प्राप्नुयात्पुण्यं बलाकोऽन्धवधादिव

apyanāryo'kṛtaprajñaḥ puruṣo'pi sudāruṇaḥsumahatprāpnuyātpuṇyaṃ balāko'ndhavadhādiva

किमाश्चर्यं च यन्मूढो धर्मकामोऽप्यधर्मवित्सुमहत्प्राप्नुयात्पापं गङ्गायामिव कौशिकः

kimāścaryaṃ ca yanmūḍho dharmakāmo'pyadharmavitsumahatprāpnuyātpāpaṃ gaṅgāyāmiva kauśikaḥ

तादृशोऽयमनुप्रश्नो यत्र धर्मः सुदुर्वचःदुष्करः प्रतिसंख्यातुं तर्केणात्र व्यवस्यति

tādṛśo'yamanupraśno yatra dharmaḥ sudurvacaḥduṣkaraḥ pratisaṃkhyātuṃ tarkeṇātra vyavasyati

प्रभावार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम्यत्स्यादहिंसासंयुक्तं स धर्म इति निश्चयः

prabhāvārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtamyatsyādahiṃsāsaṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ

धारणाद्धर्म इत्याहुर्धर्मेण विधृताः प्रजाःयत्स्याद्धारणसंयुक्तं स धर्म इति निश्चयः

dhāraṇāddharma ityāhurdharmeṇa vidhṛtāḥ prajāḥyatsyāddhāraṇasaṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ

श्रुतिधर्म इति ह्येके नेत्याहुरपरे जनाःन तु तत्प्रत्यसूयामो न हि सर्वं विधीयते

śrutidharma iti hyeke netyāhurapare janāḥna tu tatpratyasūyāmo na hi sarvaṃ vidhīyate

येऽन्यायेन जिहीर्षन्तो धनमिच्छन्ति कर्हिचित्तेभ्यस्तन्न तदाख्येयं स धर्म इति निश्चयः

ye'nyāyena jihīrṣanto dhanamicchanti karhicittebhyastanna tadākhyeyaṃ sa dharma iti niścayaḥ

अकूजनेन चेन्मोक्षो नात्र कूजेत्कथंचनअवश्यं कूजितव्यं वा शङ्केरन्वाप्यकूजनात्

akūjanena cenmokṣo nātra kūjetkathaṃcanaavaśyaṃ kūjitavyaṃ vā śaṅkeranvāpyakūjanāt

श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति विचारितम्यः पापैः सह संबन्धान्मुच्यते शपथादिति

śreyastatrānṛtaṃ vaktuṃ satyāditi vicāritamyaḥ pāpaiḥ saha saṃbandhānmucyate śapathāditi

न च तेभ्यो धनं देयं शक्ये सति कथंचनपापेभ्यो हि धनं दत्तं दातारमपि पीडयेत्

na ca tebhyo dhanaṃ deyaṃ śakye sati kathaṃcanapāpebhyo hi dhanaṃ dattaṃ dātāramapi pīḍayet

स्वशरीरोपरोधेन वरमादातुमिच्छतःसत्यसंप्रतिपत्त्यर्थं ये ब्रूयुः साक्षिणः क्वचित्अनुक्त्वा तत्र तद्वाच्यं सर्वे तेऽनृतवादिनः

svaśarīroparodhena varamādātumicchataḥsatyasaṃpratipattyarthaṃ ye brūyuḥ sākṣiṇaḥ kvacitanuktvā tatra tadvācyaṃ sarve te'nṛtavādinaḥ

प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत्अर्थस्य रक्षणार्थाय परेषां धर्मकारणात्परेषां धर्ममाकाङ्क्षन्नीचः स्याद्धर्मभिक्षुकः

prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyamanṛtaṃ bhavetarthasya rakṣaṇārthāya pareṣāṃ dharmakāraṇātpareṣāṃ dharmamākāṅkṣannīcaḥ syāddharmabhikṣukaḥ

प्रतिश्रुत्य तु दातव्यं श्वःकार्यस्तु बलात्कृतःयः कश्चिद्धर्मसमयात्प्रच्युतोऽधर्ममास्थितः

pratiśrutya tu dātavyaṃ śvaḥkāryastu balātkṛtaḥyaḥ kaściddharmasamayātpracyuto'dharmamāsthitaḥ

शठः स्वधर्ममुत्सृज्य तमिच्छेदुपजीवितुम्सर्वोपायैर्निहन्तव्यः पापो निकृतिजीवनः

śaṭhaḥ svadharmamutsṛjya tamicchedupajīvitumsarvopāyairnihantavyaḥ pāpo nikṛtijīvanaḥ

धनमित्येव पापानां सर्वेषामिह निश्चयःयेऽविषह्या ह्यसंभोज्या निकृत्या पतनं गताः

dhanamityeva pāpānāṃ sarveṣāmiha niścayaḥye'viṣahyā hyasaṃbhojyā nikṛtyā patanaṃ gatāḥ

च्युता देवमनुष्येभ्यो यथा प्रेतास्तथैव तेधनादानाद्दुःखतरं जीविताद्विप्रयोजनम्

cyutā devamanuṣyebhyo yathā pretāstathaiva tedhanādānādduḥkhataraṃ jīvitādviprayojanam

अयं वो रोचतां धर्म इति वाच्यः प्रयत्नतःन कश्चिदस्ति पापानां धर्म इत्येष निश्चयः

ayaṃ vo rocatāṃ dharma iti vācyaḥ prayatnataḥna kaścidasti pāpānāṃ dharma ityeṣa niścayaḥ

तथागतं च यो हन्यान्नासौ पापेन लिप्यतेस्वकर्मणा हतं हन्ति हत एव स हन्यतेतेषु यः समयं कश्चित्कुर्वीत हतबुद्धिषु

tathāgataṃ ca yo hanyānnāsau pāpena lipyatesvakarmaṇā hataṃ hanti hata eva sa hanyateteṣu yaḥ samayaṃ kaścitkurvīta hatabuddhiṣu

यथा काकश्च गृध्रश्च तथैवोपधिजीविनःऊर्ध्वं देहविमोक्षान्ते भवन्त्येतासु योनिषु

yathā kākaśca gṛdhraśca tathaivopadhijīvinaḥūrdhvaṃ dehavimokṣānte bhavantyetāsu yoniṣu

यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्य;स्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मःमायाचारो मायया वर्तितव्यः; साध्वाचारः साधुना प्रत्युदेयः

yasminyathā vartate yo manuṣya;stasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥmāyācāro māyayā vartitavyaḥ; sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ