Parva.Adhyaya 12.109

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

महानयं धर्मपथो बहुशाखश्च भारतकिं स्विदेवेह धर्माणामनुष्ठेयतमं मतम्

mahānayaṃ dharmapatho bahuśākhaśca bhāratakiṃ svideveha dharmāṇāmanuṣṭheyatamaṃ matam

किं कार्यं सर्वधर्माणां गरीयो भवतो मतम्यथायं पुरुषो धर्ममिह च प्रेत्य चाप्नुयात्

kiṃ kāryaṃ sarvadharmāṇāṃ garīyo bhavato matamyathāyaṃ puruṣo dharmamiha ca pretya cāpnuyāt

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

मातापित्रोर्गुरूणां च पूजा बहुमता ममअत्र युक्तो नरो लोकान्यशश्च महदश्नुते

mātāpitrorgurūṇāṃ ca pūjā bahumatā mamaatra yukto naro lokānyaśaśca mahadaśnute

यदेते ह्यभिजानीयुः कर्म तात सुपूजिताःधर्म्यं धर्मविरुद्धं वा तत्कर्तव्यं युधिष्ठिर

yadete hyabhijānīyuḥ karma tāta supūjitāḥdharmyaṃ dharmaviruddhaṃ vā tatkartavyaṃ yudhiṣṭhira

न तैरनभ्यनुज्ञातो धर्ममन्यं प्रकल्पयेत्यमेतेऽभ्यनुजानीयुः स धर्म इति निश्चयः

na tairanabhyanujñāto dharmamanyaṃ prakalpayetyamete'bhyanujānīyuḥ sa dharma iti niścayaḥ

एत एव त्रयो लोका एत एवाश्रमास्त्रयःएत एव त्रयो वेदा एत एव त्रयोऽग्नयः

eta eva trayo lokā eta evāśramāstrayaḥeta eva trayo vedā eta eva trayo'gnayaḥ

पिता ह्यग्निर्गार्हपत्यो माताग्निर्दक्षिणः स्मृतःगुरुराहवनीयस्तु साग्नित्रेता गरीयसी

pitā hyagnirgārhapatyo mātāgnirdakṣiṇaḥ smṛtaḥgururāhavanīyastu sāgnitretā garīyasī

त्रिष्वप्रमाद्यन्नेतेषु त्रीँल्लोकानवजेष्यसिपितृवृत्त्या त्विमं लोकं मातृवृत्त्या तथापरम्ब्रह्मलोकं गुरोर्वृत्त्या नित्यमेव चरिष्यसि

triṣvapramādyanneteṣu trīm̐llokānavajeṣyasipitṛvṛttyā tvimaṃ lokaṃ mātṛvṛttyā tathāparambrahmalokaṃ gurorvṛttyā nityameva cariṣyasi

सम्यगेतेषु वर्तस्व त्रिषु लोकेषु भारतयशः प्राप्स्यसि भद्रं ते धर्मं च सुमहाफलम्

samyageteṣu vartasva triṣu lokeṣu bhāratayaśaḥ prāpsyasi bhadraṃ te dharmaṃ ca sumahāphalam

नैतानतिशयेज्जातु नात्यश्नीयान्न दूषयेत्नित्यं परिचरेच्चैव तद्वै सुकृतमुत्तमम्कीर्तिं पुण्यं यशो लोकान्प्राप्स्यसे च जनाधिप

naitānatiśayejjātu nātyaśnīyānna dūṣayetnityaṃ paricareccaiva tadvai sukṛtamuttamamkīrtiṃ puṇyaṃ yaśo lokānprāpsyase ca janādhipa

सर्वे तस्यादृता लोका यस्यैते त्रय आदृताःअनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः

sarve tasyādṛtā lokā yasyaite traya ādṛtāḥanādṛtāstu yasyaite sarvāstasyāphalāḥ kriyāḥ

नैवायं न परो लोकस्तस्य चैव परंतपअमानिता नित्यमेव यस्यैते गुरवस्त्रयः

naivāyaṃ na paro lokastasya caiva paraṃtapaamānitā nityameva yasyaite guravastrayaḥ

न चास्मिन्न परे लोके यशस्तस्य प्रकाशतेन चान्यदपि कल्याणं पारत्रं समुदाहृतम्

na cāsminna pare loke yaśastasya prakāśatena cānyadapi kalyāṇaṃ pāratraṃ samudāhṛtam

तेभ्य एव तु तत्सर्वं कृत्यया विसृजाम्यहम्तदासीन्मे शतगुणं सहस्रगुणमेव चतस्मान्मे संप्रकाशन्ते त्रयो लोका युधिष्ठिर

tebhya eva tu tatsarvaṃ kṛtyayā visṛjāmyahamtadāsīnme śataguṇaṃ sahasraguṇameva catasmānme saṃprakāśante trayo lokā yudhiṣṭhira

दशैव तु सदाचार्यः श्रोत्रियानतिरिच्यतेदशाचार्यानुपाध्याय उपाध्यायान्पिता दश

daśaiva tu sadācāryaḥ śrotriyānatiricyatedaśācāryānupādhyāya upādhyāyānpitā daśa

पितॄन्दश तु मातैका सर्वां वा पृथिवीमपिगुरुत्वेनाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरुःगुरुर्गरीयान्पितृतो मातृतश्चेति मे मतिः

pitṝndaśa tu mātaikā sarvāṃ vā pṛthivīmapigurutvenābhibhavati nāsti mātṛsamo guruḥgururgarīyānpitṛto mātṛtaśceti me matiḥ

उभौ हि मातापितरौ जन्मनि व्युपयुज्यतःशरीरमेतौ सृजतः पिता माता च भारतआचार्यशिष्टा या जातिः सा दिव्या साजरामरा

ubhau hi mātāpitarau janmani vyupayujyataḥśarīrametau sṛjataḥ pitā mātā ca bhārataācāryaśiṣṭā yā jātiḥ sā divyā sājarāmarā

अवध्या हि सदा माता पिता चाप्यपकारिणौन संदुष्यति तत्कृत्वा न च ते दूषयन्ति तम्धर्माय यतमानानां विदुर्देवाः सहर्षिभिः

avadhyā hi sadā mātā pitā cāpyapakāriṇauna saṃduṣyati tatkṛtvā na ca te dūṣayanti tamdharmāya yatamānānāṃ vidurdevāḥ saharṣibhiḥ

य आवृणोत्यवितथेन कर्णा;वृतं ब्रुवन्नमृतं संप्रयच्छन्तं वै मन्ये पितरं मातरं च; तस्मै न द्रुह्येत्कृतमस्य जानन्

ya āvṛṇotyavitathena karṇā;vṛtaṃ bruvannamṛtaṃ saṃprayacchantaṃ vai manye pitaraṃ mātaraṃ ca; tasmai na druhyetkṛtamasya jānan

विद्यां श्रुत्वा ये गुरुं नाद्रियन्ते; प्रत्यासन्नं मनसा कर्मणा वायथैव ते गुरुभिर्भावनीया;स्तथा तेषां गुरवोऽप्यर्चनीयाः

vidyāṃ śrutvā ye guruṃ nādriyante; pratyāsannaṃ manasā karmaṇā vāyathaiva te gurubhirbhāvanīyā;stathā teṣāṃ guravo'pyarcanīyāḥ

तस्मात्पूजयितव्याश्च संविभज्याश्च यत्नतःगुरवोऽर्चयितव्याश्च पुराणं धर्ममिच्छता

tasmātpūjayitavyāśca saṃvibhajyāśca yatnataḥguravo'rcayitavyāśca purāṇaṃ dharmamicchatā

येन प्रीताश्च पितरस्तेन प्रीतः पितामहःप्रीणाति मातरं येन पृथिवी तेन पूजिता

yena prītāśca pitarastena prītaḥ pitāmahaḥprīṇāti mātaraṃ yena pṛthivī tena pūjitā

येन प्रीणात्युपाध्यायं तेन स्याद्ब्रह्म पूजितम्मातृतः पितृतश्चैव तस्मात्पूज्यतमो गुरुःऋषयश्च हि देवाश्च प्रीयन्ते पितृभिः सह

yena prīṇātyupādhyāyaṃ tena syādbrahma pūjitammātṛtaḥ pitṛtaścaiva tasmātpūjyatamo guruḥṛṣayaśca hi devāśca prīyante pitṛbhiḥ saha

न केनचन वृत्तेन ह्यवज्ञेयो गुरुर्भवेत्न च माता न च पिता तादृशो यादृशो गुरुः

na kenacana vṛttena hyavajñeyo gururbhavetna ca mātā na ca pitā tādṛśo yādṛśo guruḥ

न तेऽवमानमर्हन्ति न च ते दूषयन्ति तम्गुरूणामेव सत्कारं विदुर्देवाः सहर्षिभिः

na te'vamānamarhanti na ca te dūṣayanti tamgurūṇāmeva satkāraṃ vidurdevāḥ saharṣibhiḥ

उपाध्यायं पितरं मातरं च; येऽभिद्रुह्यन्ति मनसा कर्मणा वातेषां पापं भ्रूणहत्याविशिष्टं; तस्मान्नान्यः पापकृदस्ति लोके

upādhyāyaṃ pitaraṃ mātaraṃ ca; ye'bhidruhyanti manasā karmaṇā vāteṣāṃ pāpaṃ bhrūṇahatyāviśiṣṭaṃ; tasmānnānyaḥ pāpakṛdasti loke

मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य स्त्रीघ्नस्य पिशुनस्य चचतुर्णां वयमेतेषां निष्कृतिं नानुशुश्रुमः

mitradruhaḥ kṛtaghnasya strīghnasya piśunasya cacaturṇāṃ vayameteṣāṃ niṣkṛtiṃ nānuśuśrumaḥ

एतत्सर्वमतिदेशेन सृष्टं; यत्कर्तव्यं पुरुषेणेह लोकेएतच्छ्रेयो नान्यदस्माद्विशिष्टं; सर्वान्धर्माननुसृत्यैतदुक्तम्

etatsarvamatideśena sṛṣṭaṃ; yatkartavyaṃ puruṣeṇeha lokeetacchreyo nānyadasmādviśiṣṭaṃ; sarvāndharmānanusṛtyaitaduktam