Parva.Adhyaya 12.112

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

असौम्याः सौम्यरूपेण सौम्याश्चासौम्यदर्शिनःईदृशान्पुरुषांस्तात कथं विद्यामहे वयम्

asaumyāḥ saumyarūpeṇa saumyāścāsaumyadarśinaḥīdṛśānpuruṣāṃstāta kathaṃ vidyāmahe vayam

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्व्याघ्रगोमायुसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamvyāghragomāyusaṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira

पुरिकायां पुरि पुरा श्रीमत्यां पौरिको नृपःपरहिंसारुचिः क्रूरो बभूव पुरुषाधमः

purikāyāṃ puri purā śrīmatyāṃ pauriko nṛpaḥparahiṃsāruciḥ krūro babhūva puruṣādhamaḥ

स त्वायुषि परिक्षीणे जगामानीप्सितां गतिम्गोमायुत्वं च संप्राप्तो दूषितः पूर्वकर्मणा

sa tvāyuṣi parikṣīṇe jagāmānīpsitāṃ gatimgomāyutvaṃ ca saṃprāpto dūṣitaḥ pūrvakarmaṇā

संस्मृत्य पूर्वजातिं स निर्वेदं परमं गतःन भक्षयति मांसानि परैरुपहृतान्यपि

saṃsmṛtya pūrvajātiṃ sa nirvedaṃ paramaṃ gataḥna bhakṣayati māṃsāni parairupahṛtānyapi

अहिंस्रः सर्वभूतेषु सत्यवाक्सुदृढव्रतःचकार च यथाकाममाहारं पतितैः फलैः

ahiṃsraḥ sarvabhūteṣu satyavāksudṛḍhavrataḥcakāra ca yathākāmamāhāraṃ patitaiḥ phalaiḥ

श्मशाने तस्य चावासो गोमायोः संमतोऽभवत्जन्मभूम्यनुरोधाच्च नान्यद्वासमरोचयत्

śmaśāne tasya cāvāso gomāyoḥ saṃmato'bhavatjanmabhūmyanurodhācca nānyadvāsamarocayat

तस्य शौचममृष्यन्तः सर्वे ते सहजातयःचालयन्ति स्म तां बुद्धिं वचनैः प्रश्रयोत्तरैः

tasya śaucamamṛṣyantaḥ sarve te sahajātayaḥcālayanti sma tāṃ buddhiṃ vacanaiḥ praśrayottaraiḥ

वसन्पितृवने रौद्रे शौचं लप्सितुमिच्छसिइयं विप्रतिपत्तिस्ते यदा त्वं पिशिताशनः

vasanpitṛvane raudre śaucaṃ lapsitumicchasiiyaṃ vipratipattiste yadā tvaṃ piśitāśanaḥ

तत्समो वा भवास्माभिर्भक्ष्यान्दास्यामहे वयम्भुङ्क्ष्व शौचं परित्यज्य यद्धि भुक्तं तदस्ति ते

tatsamo vā bhavāsmābhirbhakṣyāndāsyāmahe vayambhuṅkṣva śaucaṃ parityajya yaddhi bhuktaṃ tadasti te

इति तेषां वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच समाहितःमधुरैः प्रश्रितैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिरनिष्ठुरैः

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā pratyuvāca samāhitaḥmadhuraiḥ praśritairvākyairhetumadbhiraniṣṭhuraiḥ

अप्रमाणं प्रसूतिर्मे शीलतः क्रियते कुलम्प्रार्थयिष्ये तु तत्कर्म येन विस्तीर्यते यशः

apramāṇaṃ prasūtirme śīlataḥ kriyate kulamprārthayiṣye tu tatkarma yena vistīryate yaśaḥ

श्मशाने यदि वासो मे समाधिर्मे निशाम्यताम्आत्मा फलति कर्माणि नाश्रमो धर्मलक्षणम्

śmaśāne yadi vāso me samādhirme niśāmyatāmātmā phalati karmāṇi nāśramo dharmalakṣaṇam

आश्रमे यो द्विजं हन्याद्गां वा दद्यादनाश्रमेकिं नु तत्पातकं न स्यात्तद्वा दत्तं वृथा भवेत्

āśrame yo dvijaṃ hanyādgāṃ vā dadyādanāśramekiṃ nu tatpātakaṃ na syāttadvā dattaṃ vṛthā bhavet

भवन्तः सर्वलोभेन केवलं भक्षणे रताःअनुबन्धे तु ये दोषास्तान्न पश्यन्ति मोहिताः

bhavantaḥ sarvalobhena kevalaṃ bhakṣaṇe ratāḥanubandhe tu ye doṣāstānna paśyanti mohitāḥ

अप्रत्ययकृतां गर्ह्यामर्थापनयदूषिताम्इह चामुत्र चानिष्टां तस्माद्वृत्तिं न रोचये

apratyayakṛtāṃ garhyāmarthāpanayadūṣitāmiha cāmutra cāniṣṭāṃ tasmādvṛttiṃ na rocaye

तं शुचिं पण्डितं मत्वा शार्दूलः ख्यातविक्रमःकृत्वात्मसदृशां पूजां साचिव्येऽवर्धयत्स्वयम्

taṃ śuciṃ paṇḍitaṃ matvā śārdūlaḥ khyātavikramaḥkṛtvātmasadṛśāṃ pūjāṃ sācivye'vardhayatsvayam

सौम्य विज्ञातरूपस्त्वं गच्छ यात्रां मया सहव्रियन्तामीप्सिता भोगाः परिहार्याश्च पुष्कलाः

saumya vijñātarūpastvaṃ gaccha yātrāṃ mayā sahavriyantāmīpsitā bhogāḥ parihāryāśca puṣkalāḥ

तीक्ष्णा वयमिति ख्याता भवतो ज्ञापयामहेमृदुपूर्वं घातिनस्ते श्रेयश्चाधिगमिष्यति

tīkṣṇā vayamiti khyātā bhavato jñāpayāmahemṛdupūrvaṃ ghātinaste śreyaścādhigamiṣyati

अथ संपूज्य तद्वाक्यं मृगेन्द्रस्य महात्मनःगोमायुः प्रश्रितं वाक्यं बभाषे किंचिदानतः

atha saṃpūjya tadvākyaṃ mṛgendrasya mahātmanaḥgomāyuḥ praśritaṃ vākyaṃ babhāṣe kiṃcidānataḥ

सदृशं मृगराजैतत्तव वाक्यं मदन्तरेयत्सहायान्मृगयसे धर्मार्थकुशलाञ्शुचीन्

sadṛśaṃ mṛgarājaitattava vākyaṃ madantareyatsahāyānmṛgayase dharmārthakuśalāñśucīn

न शक्यमनमात्येन महत्त्वमनुशासितुम्दुष्टामात्येन वा वीर शरीरपरिपन्थिना

na śakyamanamātyena mahattvamanuśāsitumduṣṭāmātyena vā vīra śarīraparipanthinā

सहायाननुरक्तांस्तु यतेतानुपसंहितान्परस्परमसंघुष्टान्विजिगीषूनलोलुपान्

sahāyānanuraktāṃstu yatetānupasaṃhitānparasparamasaṃghuṣṭānvijigīṣūnalolupān

तानतीतोपधान्प्राज्ञान्हिते युक्तान्मनस्विनःपूजयेथा महाभागान्यथाचार्यान्यथा पितॄन्

tānatītopadhānprājñānhite yuktānmanasvinaḥpūjayethā mahābhāgānyathācāryānyathā pitṝn

न त्वेवं मम संतोषाद्रोचतेऽन्यन्मृगाधिपन कामये सुखान्भोगानैश्वर्यं वा त्वदाश्रयम्

na tvevaṃ mama saṃtoṣādrocate'nyanmṛgādhipana kāmaye sukhānbhogānaiśvaryaṃ vā tvadāśrayam

न योक्ष्यति हि मे शीलं तव भृत्यैः पुरातनैःते त्वां विभेदयिष्यन्ति दुःखशीला मदन्तरे

na yokṣyati hi me śīlaṃ tava bhṛtyaiḥ purātanaiḥte tvāṃ vibhedayiṣyanti duḥkhaśīlā madantare

संश्रयः श्लाघनीयस्त्वमन्येषामपि भास्वताम्कृतात्मा सुमहाभागः पापकेष्वप्यदारुणः

saṃśrayaḥ ślāghanīyastvamanyeṣāmapi bhāsvatāmkṛtātmā sumahābhāgaḥ pāpakeṣvapyadāruṇaḥ

दीर्घदर्शी महोत्साहः स्थूललक्ष्यो महाबलःकृती चामोघकर्तासि भाव्यैश्च समलंकृतः

dīrghadarśī mahotsāhaḥ sthūlalakṣyo mahābalaḥkṛtī cāmoghakartāsi bhāvyaiśca samalaṃkṛtaḥ

किं तु स्वेनास्मि संतुष्टो दुःखा वृत्तिरनुष्ठितासेवायाश्चापि नाभिज्ञः स्वच्छन्देन वनेचरः

kiṃ tu svenāsmi saṃtuṣṭo duḥkhā vṛttiranuṣṭhitāsevāyāścāpi nābhijñaḥ svacchandena vanecaraḥ

राजोपक्रोशदोषाश्च सर्वे संश्रयवासिनाम्वनचर्या च निःसङ्गा निर्भया निरवग्रहा

rājopakrośadoṣāśca sarve saṃśrayavāsināmvanacaryā ca niḥsaṅgā nirbhayā niravagrahā

नृपेणाहूयमानस्य यत्तिष्ठति भयं हृदिन तत्तिष्ठति तुष्टानां वने मूलफलाशिनाम्

nṛpeṇāhūyamānasya yattiṣṭhati bhayaṃ hṛdina tattiṣṭhati tuṣṭānāṃ vane mūlaphalāśinām

पानीयं वा निरायासं स्वाद्वन्नं वा भयोत्तरम्विचार्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः

pānīyaṃ vā nirāyāsaṃ svādvannaṃ vā bhayottaramvicārya khalu paśyāmi tatsukhaṃ yatra nirvṛtiḥ

अपराधैर्न तावन्तो भृत्याः शिष्टा नराधिपैःउपघातैर्यथा भृत्या दूषिता निधनं गताः

aparādhairna tāvanto bhṛtyāḥ śiṣṭā narādhipaiḥupaghātairyathā bhṛtyā dūṣitā nidhanaṃ gatāḥ

यदि त्वेतन्मया कार्यं मृगेन्द्रो यदि मन्यतेसमयं कृतमिच्छामि वर्तितव्यं यथा मयि

yadi tvetanmayā kāryaṃ mṛgendro yadi manyatesamayaṃ kṛtamicchāmi vartitavyaṃ yathā mayi

मदीया माननीयास्ते श्रोतव्यं च हितं वचःकल्पिता या च ते वृत्तिः सा भवेत्तव सुस्थिरा

madīyā mānanīyāste śrotavyaṃ ca hitaṃ vacaḥkalpitā yā ca te vṛttiḥ sā bhavettava susthirā

न मन्त्रयेयमन्यैस्ते सचिवैः सह कर्हिचित्नीतिमन्तः परीप्सन्तो वृथा ब्रूयुः परे मयि

na mantrayeyamanyaiste sacivaiḥ saha karhicitnītimantaḥ parīpsanto vṛthā brūyuḥ pare mayi

एक एकेन संगम्य रहो ब्रूयां हितं तवन च ते ज्ञातिकार्येषु प्रष्टव्योऽहं हिताहिते

eka ekena saṃgamya raho brūyāṃ hitaṃ tavana ca te jñātikāryeṣu praṣṭavyo'haṃ hitāhite

मया संमन्त्र्य पश्चाच्च न हिंस्याः सचिवास्त्वयामदीयानां च कुपितो मा त्वं दण्डं निपातयेः

mayā saṃmantrya paścācca na hiṃsyāḥ sacivāstvayāmadīyānāṃ ca kupito mā tvaṃ daṇḍaṃ nipātayeḥ

एवमस्त्विति तेनासौ मृगेन्द्रेणाभिपूजितःप्राप्तवान्मतिसाचिव्यं गोमायुर्व्याघ्रयोनितः

evamastviti tenāsau mṛgendreṇābhipūjitaḥprāptavānmatisācivyaṃ gomāyurvyāghrayonitaḥ

तं तथा सत्कृतं दृष्ट्वा युज्यमानं च कर्मणिप्राद्विषन्कृतसंघाताः पूर्वभृत्या मुहुर्मुहुः

taṃ tathā satkṛtaṃ dṛṣṭvā yujyamānaṃ ca karmaṇiprādviṣankṛtasaṃghātāḥ pūrvabhṛtyā muhurmuhuḥ

मित्रबुद्ध्या च गोमायुं सान्त्वयित्वा प्रवेश्य चदोषेषु समतां नेतुमैच्छन्नशुभबुद्धयः

mitrabuddhyā ca gomāyuṃ sāntvayitvā praveśya cadoṣeṣu samatāṃ netumaicchannaśubhabuddhayaḥ

अन्यथा ह्युचिताः पूर्वं परद्रव्यापहारिणःअशक्ताः किंचिदादातुं द्रव्यं गोमायुयन्त्रिताः

anyathā hyucitāḥ pūrvaṃ paradravyāpahāriṇaḥaśaktāḥ kiṃcidādātuṃ dravyaṃ gomāyuyantritāḥ

व्युत्थानं चात्र काङ्क्षद्भिः कथाभिः प्रविलोभ्यतेधनेन महता चैव बुद्धिरस्य विलोभ्यते

vyutthānaṃ cātra kāṅkṣadbhiḥ kathābhiḥ pravilobhyatedhanena mahatā caiva buddhirasya vilobhyate

न चापि स महाप्राज्ञस्तस्माद्धैर्याच्चचाल हअथास्य समयं कृत्वा विनाशाय स्थिताः परे

na cāpi sa mahāprājñastasmāddhairyāccacāla haathāsya samayaṃ kṛtvā vināśāya sthitāḥ pare

ईप्सितं च मृगेन्द्रस्य मांसं यत्तत्र संस्कृतम्अपनीय स्वयं तद्धि तैर्न्यस्तं तस्य वेश्मनि

īpsitaṃ ca mṛgendrasya māṃsaṃ yattatra saṃskṛtamapanīya svayaṃ taddhi tairnyastaṃ tasya veśmani

यदर्थं चाप्यपहृतं येन यच्चैव मन्त्रितम्तस्य तद्विदितं सर्वं कारणार्थं च मर्षितम्

yadarthaṃ cāpyapahṛtaṃ yena yaccaiva mantritamtasya tadviditaṃ sarvaṃ kāraṇārthaṃ ca marṣitam

समयोऽयं कृतस्तेन साचिव्यमुपगच्छतानोपघातस्त्वया ग्राह्यो राजन्मैत्रीमिहेच्छता

samayo'yaṃ kṛtastena sācivyamupagacchatānopaghātastvayā grāhyo rājanmaitrīmihecchatā

भोजने चोपहर्तव्ये तन्मांसं न स्म दृश्यतेमृगराजेन चाज्ञप्तं मृग्यतां चोर इत्युत

bhojane copahartavye tanmāṃsaṃ na sma dṛśyatemṛgarājena cājñaptaṃ mṛgyatāṃ cora ityuta

कृतकैश्चापि तन्मांसं मृगेन्द्रायोपवर्णितम्सचिवेनोपनीतं ते विदुषा प्राज्ञमानिना

kṛtakaiścāpi tanmāṃsaṃ mṛgendrāyopavarṇitamsacivenopanītaṃ te viduṣā prājñamāninā

सरोषस्त्वथ शार्दूलः श्रुत्वा गोमायुचापलम्बभूवामर्षितो राजा वधं चास्याभ्यरोचयत्

saroṣastvatha śārdūlaḥ śrutvā gomāyucāpalambabhūvāmarṣito rājā vadhaṃ cāsyābhyarocayat

छिद्रं तु तस्य तद्दृष्ट्वा प्रोचुस्ते पूर्वमन्त्रिणःसर्वेषामेव सोऽस्माकं वृत्तिभङ्गेषु वर्तते

chidraṃ tu tasya taddṛṣṭvā procuste pūrvamantriṇaḥsarveṣāmeva so'smākaṃ vṛttibhaṅgeṣu vartate

इदं चास्येदृशं कर्म वाल्लभ्येन तु रक्ष्यतेश्रुतश्च स्वामिना पूर्वं यादृशो नैष तादृशः

idaṃ cāsyedṛśaṃ karma vāllabhyena tu rakṣyateśrutaśca svāminā pūrvaṃ yādṛśo naiṣa tādṛśaḥ

वाङ्मात्रेणैव धर्मिष्ठः स्वभावेन तु दारुणःधर्मच्छद्मा ह्ययं पापो वृथाचारपरिग्रहःकार्यार्थं भोजनार्थेषु व्रतेषु कृतवाञ्श्रमम्

vāṅmātreṇaiva dharmiṣṭhaḥ svabhāvena tu dāruṇaḥdharmacchadmā hyayaṃ pāpo vṛthācāraparigrahaḥkāryārthaṃ bhojanārtheṣu vrateṣu kṛtavāñśramam

मांसापनयनं ज्ञात्वा व्याघ्रस्तेषां तु तद्वचःआज्ञापयामास तदा गोमायुर्वध्यतामिति

māṃsāpanayanaṃ jñātvā vyāghrasteṣāṃ tu tadvacaḥājñāpayāmāsa tadā gomāyurvadhyatāmiti

शार्दूलवचनं श्रुत्वा शार्दूलजननी ततःमृगराजं हितैर्वाक्यैः संबोधयितुमागमत्

śārdūlavacanaṃ śrutvā śārdūlajananī tataḥmṛgarājaṃ hitairvākyaiḥ saṃbodhayitumāgamat

पुत्र नैतत्त्वया ग्राह्यं कपटारम्भसंवृतम्कर्मसंघर्षजैर्दोषैर्दुष्यत्यशुचिभिः शुचिः

putra naitattvayā grāhyaṃ kapaṭārambhasaṃvṛtamkarmasaṃgharṣajairdoṣairduṣyatyaśucibhiḥ śuciḥ

नोच्छ्रितं सहते कश्चित्प्रक्रिया वैरकारिकाशुचेरपि हि युक्तस्य दोष एव निपात्यते

nocchritaṃ sahate kaścitprakriyā vairakārikāśucerapi hi yuktasya doṣa eva nipātyate

लुब्धानां शुचयो द्वेष्याः कातराणां तरस्विनःमूर्खाणां पण्डिता द्वेष्या दरिद्राणां महाधनाःअधार्मिकाणां धर्मिष्ठा विरूपाणां सुरूपकाः

lubdhānāṃ śucayo dveṣyāḥ kātarāṇāṃ tarasvinaḥmūrkhāṇāṃ paṇḍitā dveṣyā daridrāṇāṃ mahādhanāḥadhārmikāṇāṃ dharmiṣṭhā virūpāṇāṃ surūpakāḥ

बहवः पण्डिता लुब्धाः सर्वे मायोपजीविनःकुर्युर्दोषमदोषस्य बृहस्पतिमतेरपि

bahavaḥ paṇḍitā lubdhāḥ sarve māyopajīvinaḥkuryurdoṣamadoṣasya bṛhaspatimaterapi

शून्यात्तच्च गृहान्मांसं यदद्यापहृतं तवनेच्छते दीयमानं च साधु तावद्विमृश्यताम्

śūnyāttacca gṛhānmāṃsaṃ yadadyāpahṛtaṃ tavanecchate dīyamānaṃ ca sādhu tāvadvimṛśyatām

असत्याः सत्यसंकाशाः सत्याश्चासत्यदर्शिनःदृश्यन्ते विविधा भावास्तेषु युक्तं परीक्षणम्

asatyāḥ satyasaṃkāśāḥ satyāścāsatyadarśinaḥdṛśyante vividhā bhāvāsteṣu yuktaṃ parīkṣaṇam

तलवद्दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडिवन चैवास्ति तलं व्योम्नि न खद्योते हुताशनः

talavaddṛśyate vyoma khadyoto havyavāḍivana caivāsti talaṃ vyomni na khadyote hutāśanaḥ

तस्मात्प्रत्यक्षदृष्टोऽपि युक्तमर्थः परीक्षितुम्परीक्ष्य ज्ञापयन्ह्यर्थान्न पश्चात्परितप्यते

tasmātpratyakṣadṛṣṭo'pi yuktamarthaḥ parīkṣitumparīkṣya jñāpayanhyarthānna paścātparitapyate

न दुष्करमिदं पुत्र यत्प्रभुर्घातयेत्परम्श्लाघनीया च वर्या च लोके प्रभवतां क्षमा

na duṣkaramidaṃ putra yatprabhurghātayetparamślāghanīyā ca varyā ca loke prabhavatāṃ kṣamā

स्थापितोऽयं पुत्र त्वया सामन्तेष्वधि विश्रुतःदुःखेनासाद्यते पात्रं धार्यतामेष ते सुहृत्

sthāpito'yaṃ putra tvayā sāmanteṣvadhi viśrutaḥduḥkhenāsādyate pātraṃ dhāryatāmeṣa te suhṛt

दूषितं परदोषैर्हि गृह्णीते योऽन्यथा शुचिम्स्वयं संदूषितामात्यः क्षिप्रमेव विनश्यति

dūṣitaṃ paradoṣairhi gṛhṇīte yo'nyathā śucimsvayaṃ saṃdūṣitāmātyaḥ kṣiprameva vinaśyati

तस्मादथारिसंघाताद्गोमायोः कश्चिदागतःधर्मात्मा तेन चाख्यातं यथैतत्कपटं कृतम्

tasmādathārisaṃghātādgomāyoḥ kaścidāgataḥdharmātmā tena cākhyātaṃ yathaitatkapaṭaṃ kṛtam

ततो विज्ञातचारित्रः सत्कृत्य स विमोक्षितःपरिष्वक्तश्च सस्नेहं मृगेन्द्रेण पुनः पुनः

tato vijñātacāritraḥ satkṛtya sa vimokṣitaḥpariṣvaktaśca sasnehaṃ mṛgendreṇa punaḥ punaḥ

अनुज्ञाप्य मृगेन्द्रं तु गोमायुर्नीतिशास्त्रवित्तेनामर्षेण संतप्तः प्रायमासितुमैच्छत

anujñāpya mṛgendraṃ tu gomāyurnītiśāstravittenāmarṣeṇa saṃtaptaḥ prāyamāsitumaicchata

शार्दूलस्तत्र गोमायुं स्नेहात्प्रस्रुतलोचनःअवारयत्स धर्मिष्ठं पूजया प्रतिपूजयन्

śārdūlastatra gomāyuṃ snehātprasrutalocanaḥavārayatsa dharmiṣṭhaṃ pūjayā pratipūjayan

तं स गोमायुरालोक्य स्नेहादागतसंभ्रमम्बभाषे प्रणतो वाक्यं बाष्पगद्गदया गिरा

taṃ sa gomāyurālokya snehādāgatasaṃbhramambabhāṣe praṇato vākyaṃ bāṣpagadgadayā girā

पूजितोऽहं त्वया पूर्वं पश्चाच्चैव विमानितःपरेषामास्पदं नीतो वस्तुं नार्हाम्यहं त्वयि

pūjito'haṃ tvayā pūrvaṃ paścāccaiva vimānitaḥpareṣāmāspadaṃ nīto vastuṃ nārhāmyahaṃ tvayi

स्वसंतुष्टाश्च्युताः स्थानान्मानात्प्रत्यवरोपिताःस्वयं चोपहृता भृत्या ये चाप्युपहृताः परैः

svasaṃtuṣṭāścyutāḥ sthānānmānātpratyavaropitāḥsvayaṃ copahṛtā bhṛtyā ye cāpyupahṛtāḥ paraiḥ

परिक्षीणाश्च लुब्धाश्च क्रूराः काराभितापिताःहृतस्वा मानिनो ये च त्यक्तोपात्ता महेप्सवः

parikṣīṇāśca lubdhāśca krūrāḥ kārābhitāpitāḥhṛtasvā mānino ye ca tyaktopāttā mahepsavaḥ

संतापिताश्च ये केचिद्व्यसनौघप्रतीक्षिणःअन्तर्हिताः सोपहिताः सर्वे ते परसाधनाः

saṃtāpitāśca ye kecidvyasanaughapratīkṣiṇaḥantarhitāḥ sopahitāḥ sarve te parasādhanāḥ

अवमानेन युक्तस्य स्थापितस्य च मे पुनःकथं यास्यसि विश्वासमहमेष्यामि वा पुनः

avamānena yuktasya sthāpitasya ca me punaḥkathaṃ yāsyasi viśvāsamahameṣyāmi vā punaḥ

समर्थ इति संगृह्य स्थापयित्वा परीक्ष्य चकृतं च समयं भित्त्वा त्वयाहमवमानितः

samartha iti saṃgṛhya sthāpayitvā parīkṣya cakṛtaṃ ca samayaṃ bhittvā tvayāhamavamānitaḥ

प्रथमं यः समाख्यातः शीलवानिति संसदिन वाच्यं तस्य वैगुण्यं प्रतिज्ञां परिरक्षता

prathamaṃ yaḥ samākhyātaḥ śīlavāniti saṃsadina vācyaṃ tasya vaiguṇyaṃ pratijñāṃ parirakṣatā

एवं चावमतस्येह विश्वासं किं प्रयास्यसित्वयि चैव ह्यविश्वासे ममोद्वेगो भविष्यति

evaṃ cāvamatasyeha viśvāsaṃ kiṃ prayāsyasitvayi caiva hyaviśvāse mamodvego bhaviṣyati

शङ्कितस्त्वमहं भीतः परे छिद्रानुदर्शिनःअस्निग्धाश्चैव दुस्तोषाः कर्म चैतद्बहुच्छलम्

śaṅkitastvamahaṃ bhītaḥ pare chidrānudarśinaḥasnigdhāścaiva dustoṣāḥ karma caitadbahucchalam

दुःखेन श्लेष्यते भिन्नं श्लिष्टं दुःखेन भिद्यतेभिन्नश्लिष्टा तु या प्रीतिर्न सा स्नेहेन वर्तते

duḥkhena śleṣyate bhinnaṃ śliṣṭaṃ duḥkhena bhidyatebhinnaśliṣṭā tu yā prītirna sā snehena vartate

कश्चिदेव हि भीतस्तु दृश्यते न परात्मनोःकार्यापेक्षा हि वर्तन्ते भावाः स्निग्धास्तु दुर्लभाः

kaścideva hi bhītastu dṛśyate na parātmanoḥkāryāpekṣā hi vartante bhāvāḥ snigdhāstu durlabhāḥ

सुदुःखं पुरुषज्ञानं चित्तं ह्येषां चलाचलम्समर्थो वाप्यशक्तो वा शतेष्वेकोऽधिगम्यते

suduḥkhaṃ puruṣajñānaṃ cittaṃ hyeṣāṃ calācalamsamartho vāpyaśakto vā śateṣveko'dhigamyate

अकस्मात्प्रक्रिया नॄणामकस्माच्चापकर्षणम्शुभाशुभे महत्त्वं च प्रकर्तुं बुद्धिलाघवात्

akasmātprakriyā nṝṇāmakasmāccāpakarṣaṇamśubhāśubhe mahattvaṃ ca prakartuṃ buddhilāghavāt

एवं बहुविधं सान्त्वमुक्त्वा धर्मार्थहेतुमत्प्रसादयित्वा राजानं गोमायुर्वनमभ्यगात्

evaṃ bahuvidhaṃ sāntvamuktvā dharmārthahetumatprasādayitvā rājānaṃ gomāyurvanamabhyagāt

अगृह्यानुनयं तस्य मृगेन्द्रस्य स बुद्धिमान्गोमायुः प्रायमासीनस्त्यक्त्वा देहं दिवं ययौ

agṛhyānunayaṃ tasya mṛgendrasya sa buddhimāngomāyuḥ prāyamāsīnastyaktvā dehaṃ divaṃ yayau