Parva.Adhyaya 12.114

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

राजा राज्यमनुप्राप्य दुर्बलो भरतर्षभअमित्रस्यातिवृद्धस्य कथं तिष्ठेदसाधनः

rājā rājyamanuprāpya durbalo bharatarṣabhaamitrasyātivṛddhasya kathaṃ tiṣṭhedasādhanaḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्सरितां चैव संवादं सागरस्य च भारत

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamsaritāṃ caiva saṃvādaṃ sāgarasya ca bhārata

सुरारिनिलयः शश्वत्सागरः सरितां पतिःपप्रच्छ सरितः सर्वाः संशयं जातमात्मनः

surārinilayaḥ śaśvatsāgaraḥ saritāṃ patiḥpapraccha saritaḥ sarvāḥ saṃśayaṃ jātamātmanaḥ

समूलशाखान्पश्यामि निहतांश्छायिनो द्रुमान्युष्माभिरिह पूर्णाभिरन्यांस्तत्र न वेतसम्

samūlaśākhānpaśyāmi nihatāṃśchāyino drumānyuṣmābhiriha pūrṇābhiranyāṃstatra na vetasam

अकायश्चाल्पसारश्च वेतसः कूलजश्च वःअवज्ञाय नशक्यो वा किंचिद्वा तेन वः कृतम्

akāyaścālpasāraśca vetasaḥ kūlajaśca vaḥavajñāya naśakyo vā kiṃcidvā tena vaḥ kṛtam

तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वासामेव वो मतम्यथा कूलानि चेमानि भित्त्वा नानीयते वशम्

tadahaṃ śrotumicchāmi sarvāsāmeva vo matamyathā kūlāni cemāni bhittvā nānīyate vaśam

ततः प्राह नदी गङ्गा वाक्यमुत्तरमर्थवत्हेतुमद्ग्राहकं चैव सागरं सरितां पतिम्

tataḥ prāha nadī gaṅgā vākyamuttaramarthavathetumadgrāhakaṃ caiva sāgaraṃ saritāṃ patim

तिष्ठन्त्येते यथास्थानं नगा ह्येकनिकेतनाःततस्त्यजन्ति तत्स्थानं प्रातिलोम्यादचेतसः

tiṣṭhantyete yathāsthānaṃ nagā hyekaniketanāḥtatastyajanti tatsthānaṃ prātilomyādacetasaḥ

वेतसो वेगमायान्तं दृष्ट्वा नमति नेतरःस च वेगेऽभ्यतिक्रान्ते स्थानमासाद्य तिष्ठति

vetaso vegamāyāntaṃ dṛṣṭvā namati netaraḥsa ca vege'bhyatikrānte sthānamāsādya tiṣṭhati

कालज्ञः समयज्ञश्च सदा वश्यश्च नोद्रुमःअनुलोमस्तथास्तब्धस्तेन नाभ्येति वेतसः

kālajñaḥ samayajñaśca sadā vaśyaśca nodrumaḥanulomastathāstabdhastena nābhyeti vetasaḥ

मारुतोदकवेगेन ये नमन्त्युन्नमन्ति चओषध्यः पादपा गुल्मा न ते यान्ति पराभवम्

mārutodakavegena ye namantyunnamanti caoṣadhyaḥ pādapā gulmā na te yānti parābhavam

यो हि शत्रोर्विवृद्धस्य प्रभोर्वधविनाशनेपूर्वं न सहते वेगं क्षिप्रमेव स नश्यति

yo hi śatrorvivṛddhasya prabhorvadhavināśanepūrvaṃ na sahate vegaṃ kṣiprameva sa naśyati

सारासारं बलं वीर्यमात्मनो द्विषतश्च यःजानन्विचरति प्राज्ञो न स याति पराभवम्

sārāsāraṃ balaṃ vīryamātmano dviṣataśca yaḥjānanvicarati prājño na sa yāti parābhavam

एवमेव यदा विद्वान्मन्येतातिबलं रिपुम्संश्रयेद्वैतसीं वृत्तिमेवं प्रज्ञानलक्षणम्

evameva yadā vidvānmanyetātibalaṃ ripumsaṃśrayedvaitasīṃ vṛttimevaṃ prajñānalakṣaṇam