Parva.Adhyaya 12.116

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

पितामह महाप्राज्ञ संशयो मे महानयम्स च्छेत्तव्यस्त्वया राजन्भवान्कुलकरो हि नः

pitāmaha mahāprājña saṃśayo me mahānayamsa cchettavyastvayā rājanbhavānkulakaro hi naḥ

पुरुषाणामयं तात दुर्वृत्तानां दुरात्मनाम्कथितो वाक्यसंचारस्ततो विज्ञापयामि ते

puruṣāṇāmayaṃ tāta durvṛttānāṃ durātmanāmkathito vākyasaṃcārastato vijñāpayāmi te

यद्धितं राज्यतन्त्रस्य कुलस्य च सुखोदयम्आयत्यां च तदात्वे च क्षेमवृद्धिकरं च यत्

yaddhitaṃ rājyatantrasya kulasya ca sukhodayamāyatyāṃ ca tadātve ca kṣemavṛddhikaraṃ ca yat

पुत्रपौत्राभिरामं च राष्ट्रवृद्धिकरं च यत्अन्नपाने शरीरे च हितं यत्तद्ब्रवीहि मे

putrapautrābhirāmaṃ ca rāṣṭravṛddhikaraṃ ca yatannapāne śarīre ca hitaṃ yattadbravīhi me

अभिषिक्तो हि यो राजा राज्यस्थो मित्रसंवृतःअसुहृत्समुपेतो वा स कथं रञ्जयेत्प्रजाः

abhiṣikto hi yo rājā rājyastho mitrasaṃvṛtaḥasuhṛtsamupeto vā sa kathaṃ rañjayetprajāḥ

यो ह्यसत्प्रग्रहरतिः स्नेहरागबलात्कृतःइन्द्रियाणामनीशत्वादसज्जनबुभूषकः

yo hyasatpragraharatiḥ sneharāgabalātkṛtaḥindriyāṇāmanīśatvādasajjanabubhūṣakaḥ

तस्य भृत्या विगुणतां यान्ति सर्वे कुलोद्गताःन च भृत्यफलैरर्थैः स राजा संप्रयुज्यते

tasya bhṛtyā viguṇatāṃ yānti sarve kulodgatāḥna ca bhṛtyaphalairarthaiḥ sa rājā saṃprayujyate

एतान्मे संशयस्थस्य राजधर्मान्सुदुर्लभान्बृहस्पतिसमो बुद्ध्या भवाञ्शंसितुमर्हति

etānme saṃśayasthasya rājadharmānsudurlabhānbṛhaspatisamo buddhyā bhavāñśaṃsitumarhati

शंसिता पुरुषव्याघ्र त्वं नः कुलहिते रतःक्षत्ता चैव पटुप्रज्ञो यो नः शंसति सर्वदा

śaṃsitā puruṣavyāghra tvaṃ naḥ kulahite rataḥkṣattā caiva paṭuprajño yo naḥ śaṃsati sarvadā

त्वत्तः कुलहितं वाक्यं श्रुत्वा राज्यहितोदयम्अमृतस्याव्ययस्येव तृप्तः स्वप्स्याम्यहं सुखम्

tvattaḥ kulahitaṃ vākyaṃ śrutvā rājyahitodayamamṛtasyāvyayasyeva tṛptaḥ svapsyāmyahaṃ sukham

कीदृषाः संनिकर्षस्था भृत्याः स्युर्वा गुणान्विताःकीदृशैः किंकुलीनैर्वा सह यात्रा विधीयते

kīdṛṣāḥ saṃnikarṣasthā bhṛtyāḥ syurvā guṇānvitāḥkīdṛśaiḥ kiṃkulīnairvā saha yātrā vidhīyate

न ह्येको भृत्यरहितो राजा भवति रक्षिताराज्यं चेदं जनः सर्वस्तत्कुलीनोऽभिशंसति

na hyeko bhṛtyarahito rājā bhavati rakṣitārājyaṃ cedaṃ janaḥ sarvastatkulīno'bhiśaṃsati

न हि प्रशास्तुं राज्यं हि शक्यमेकेन भारतअसहायवता तात नैवार्थाः केचिदप्युतलब्धुं लब्ध्वा चापि सदा रक्षितुं भरतर्षभ

na hi praśāstuṃ rājyaṃ hi śakyamekena bhārataasahāyavatā tāta naivārthāḥ kecidapyutalabdhuṃ labdhvā cāpi sadā rakṣituṃ bharatarṣabha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

यस्य भृत्यजनः सर्वो ज्ञानविज्ञानकोविदःहितैषी कुलजः स्निग्धः स राज्यफलमश्नुते

yasya bhṛtyajanaḥ sarvo jñānavijñānakovidaḥhitaiṣī kulajaḥ snigdhaḥ sa rājyaphalamaśnute

मन्त्रिणो यस्य कुलजा असंहार्याः सहोषिताःनृपतेर्मतिदाः सन्ति संबन्धज्ञानकोविदाः

mantriṇo yasya kulajā asaṃhāryāḥ sahoṣitāḥnṛpatermatidāḥ santi saṃbandhajñānakovidāḥ

अनागतविधातारः कालज्ञानविशारदाःअतिक्रान्तमशोचन्तः स राज्यफलमश्नुते

anāgatavidhātāraḥ kālajñānaviśāradāḥatikrāntamaśocantaḥ sa rājyaphalamaśnute

समदुःखसुखा यस्य सहायाः सत्यकारिणःअर्थचिन्तापरा यस्य स राज्यफलमश्नुते

samaduḥkhasukhā yasya sahāyāḥ satyakāriṇaḥarthacintāparā yasya sa rājyaphalamaśnute

यस्य नार्तो जनपदः संनिकर्षगतः सदाअक्षुद्रः सत्पथालम्बी स राज्यफलभाग्भवेत्

yasya nārto janapadaḥ saṃnikarṣagataḥ sadāakṣudraḥ satpathālambī sa rājyaphalabhāgbhavet

कोशाक्षपटलं यस्य कोशवृद्धिकरैर्जनैःआप्तैस्तुष्टैश्च सततं धार्यते स नृपोत्तमः

kośākṣapaṭalaṃ yasya kośavṛddhikarairjanaiḥāptaistuṣṭaiśca satataṃ dhāryate sa nṛpottamaḥ

कोष्ठागारमसंहार्यैराप्तैः संचयतत्परैःपात्रभूतैरलुब्धैश्च पाल्यमानं गुणीभवेत्

koṣṭhāgāramasaṃhāryairāptaiḥ saṃcayatatparaiḥpātrabhūtairalubdhaiśca pālyamānaṃ guṇībhavet

व्यवहारश्च नगरे यस्य कर्मफलोदयःदृश्यते शङ्खलिखितः स धर्मफलभाग्भवेत्

vyavahāraśca nagare yasya karmaphalodayaḥdṛśyate śaṅkhalikhitaḥ sa dharmaphalabhāgbhavet

संगृहीतमनुष्यश्च यो राजा राजधर्मवित्षड्वर्गं प्रतिगृह्णन्स धर्मात्फलमुपाश्नुते

saṃgṛhītamanuṣyaśca yo rājā rājadharmavitṣaḍvargaṃ pratigṛhṇansa dharmātphalamupāśnute