Parva.Adhyaya 12.117

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्निदर्शनकरं लोके सज्जनाचरितं सदा

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamnidarśanakaraṃ loke sajjanācaritaṃ sadā

अस्यैवार्थस्य सदृशं यच्छ्रुतं मे तपोवनेजामदग्न्यस्य रामस्य यदुक्तमृषिसत्तमैः

asyaivārthasya sadṛśaṃ yacchrutaṃ me tapovanejāmadagnyasya rāmasya yaduktamṛṣisattamaiḥ

वने महति कस्मिंश्चिदमनुष्यनिषेवितेऋषिर्मूलफलाहारो नियतो नियतेन्द्रियः

vane mahati kasmiṃścidamanuṣyaniṣeviteṛṣirmūlaphalāhāro niyato niyatendriyaḥ

दीक्षादमपरः शान्तः स्वाध्यायपरमः शुचिःउपवासविशुद्धात्मा सततं सत्पथे स्थितः

dīkṣādamaparaḥ śāntaḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥupavāsaviśuddhātmā satataṃ satpathe sthitaḥ

तस्य संदृश्य सद्भावमुपविष्टस्य धीमतःसर्वसत्त्वाः समीपस्था भवन्ति वनचारिणः

tasya saṃdṛśya sadbhāvamupaviṣṭasya dhīmataḥsarvasattvāḥ samīpasthā bhavanti vanacāriṇaḥ

सिंहव्याघ्राः सशरभा मत्ताश्चैव महागजाःद्वीपिनः खड्गभल्लूका ये चान्ये भीमदर्शनाः

siṃhavyāghrāḥ saśarabhā mattāścaiva mahāgajāḥdvīpinaḥ khaḍgabhallūkā ye cānye bhīmadarśanāḥ

ते सुखप्रश्नदाः सर्वे भवन्ति क्षतजाशनाःतस्यर्षेः शिष्यवच्चैव न्यग्भूताः प्रियकारिणः

te sukhapraśnadāḥ sarve bhavanti kṣatajāśanāḥtasyarṣeḥ śiṣyavaccaiva nyagbhūtāḥ priyakāriṇaḥ

दत्त्वा च ते सुखप्रश्नं सर्वे यान्ति यथागतम्ग्राम्यस्त्वेकः पशुस्तत्र नाजहाच्छ्वा महामुनिम्

dattvā ca te sukhapraśnaṃ sarve yānti yathāgatamgrāmyastvekaḥ paśustatra nājahācchvā mahāmunim

भक्तोऽनुरक्तः सततमुपवासकृशोऽबलःफलमूलोत्कराहारः शान्तः शिष्टाकृतिर्यथा

bhakto'nuraktaḥ satatamupavāsakṛśo'balaḥphalamūlotkarāhāraḥ śāntaḥ śiṣṭākṛtiryathā

तस्यर्षेरुपविष्टस्य पादमूले महामुनेःमनुष्यवद्गतो भावः स्नेहबद्धोऽभवद्भृशम्

tasyarṣerupaviṣṭasya pādamūle mahāmuneḥmanuṣyavadgato bhāvaḥ snehabaddho'bhavadbhṛśam

ततोऽभ्ययान्महावीर्यो द्वीपी क्षतजभोजनःश्वार्थमत्यन्तसंदुष्टः क्रूरः काल इवान्तकः

tato'bhyayānmahāvīryo dvīpī kṣatajabhojanaḥśvārthamatyantasaṃduṣṭaḥ krūraḥ kāla ivāntakaḥ

लेलिह्यमानस्तृषितः पुच्छास्फोटनतत्परःव्यादितास्यः क्षुधाभग्नः प्रार्थयानस्तदामिषम्

lelihyamānastṛṣitaḥ pucchāsphoṭanatatparaḥvyāditāsyaḥ kṣudhābhagnaḥ prārthayānastadāmiṣam

तं दृष्ट्वा क्रूरमायान्तं जीवितार्थी नराधिपप्रोवाच श्वा मुनिं तत्र यत्तच्छृणु महामते

taṃ dṛṣṭvā krūramāyāntaṃ jīvitārthī narādhipaprovāca śvā muniṃ tatra yattacchṛṇu mahāmate

श्वशत्रुर्भगवन्नत्र द्वीपी मां हन्तुमिच्छतित्वत्प्रसादाद्भयं न स्यात्तस्मान्मम महामुने

śvaśatrurbhagavannatra dvīpī māṃ hantumicchatitvatprasādādbhayaṃ na syāttasmānmama mahāmune

मुनिरुवाचन भयं द्वीपिनः कार्यं मृत्युतस्ते कथंचनएष श्वरूपरहितो द्वीपी भवसि पुत्रक

muniruvācana bhayaṃ dvīpinaḥ kāryaṃ mṛtyutaste kathaṃcanaeṣa śvarūparahito dvīpī bhavasi putraka

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततः श्वा द्वीपितां नीतो जाम्बूनदनिभाकृतिःचित्राङ्गो विस्फुरन्हृष्टो वने वसति निर्भयः

tataḥ śvā dvīpitāṃ nīto jāmbūnadanibhākṛtiḥcitrāṅgo visphuranhṛṣṭo vane vasati nirbhayaḥ

ततोऽभ्ययान्महारौद्रो व्यादितास्यः क्षुधान्वितःद्वीपिनं लेलिहद्वक्त्रो व्याघ्रो रुधिरलालसः

tato'bhyayānmahāraudro vyāditāsyaḥ kṣudhānvitaḥdvīpinaṃ lelihadvaktro vyāghro rudhiralālasaḥ

व्याघ्रं दृष्ट्वा क्षुधाभग्नं दंष्ट्रिणं वनगोचरम्द्वीपी जीवितरक्षार्थमृषिं शरणमेयिवान्

vyāghraṃ dṛṣṭvā kṣudhābhagnaṃ daṃṣṭriṇaṃ vanagocaramdvīpī jīvitarakṣārthamṛṣiṃ śaraṇameyivān

ततः संवासजं स्नेहमृषिणा कुर्वता सदास द्वीपी व्याघ्रतां नीतो रिपुभिर्बलवत्तरःततो दृष्ट्वा स शार्दूलो नाभ्यहंस्तं विशां पते

tataḥ saṃvāsajaṃ snehamṛṣiṇā kurvatā sadāsa dvīpī vyāghratāṃ nīto ripubhirbalavattaraḥtato dṛṣṭvā sa śārdūlo nābhyahaṃstaṃ viśāṃ pate

स तु श्वा व्याघ्रतां प्राप्य बलवान्पिशिताशनःन मूलफलभोगेषु स्पृहामप्यकरोत्तदा

sa tu śvā vyāghratāṃ prāpya balavānpiśitāśanaḥna mūlaphalabhogeṣu spṛhāmapyakarottadā

यथा मृगपतिर्नित्यं प्रकाङ्क्षति वनौकसःतथैव स महाराज व्याघ्रः समभवत्तदा

yathā mṛgapatirnityaṃ prakāṅkṣati vanaukasaḥtathaiva sa mahārāja vyāghraḥ samabhavattadā

व्याघ्रस्तूटजमूलस्थस्तृप्तः सुप्तो हतैर्मृगैःनागश्चागात्तमुद्देशं मत्तो मेघ इवोत्थितः

vyāghrastūṭajamūlasthastṛptaḥ supto hatairmṛgaiḥnāgaścāgāttamuddeśaṃ matto megha ivotthitaḥ

प्रभिन्नकरटः प्रांशुः पद्मी विततमस्तकःसुविषाणो महाकायो मेघगम्भीरनिस्वनः

prabhinnakaraṭaḥ prāṃśuḥ padmī vitatamastakaḥsuviṣāṇo mahākāyo meghagambhīranisvanaḥ

तं दृष्ट्वा कुञ्जरं मत्तमायान्तं मदगर्वितम्व्याघ्रो हस्तिभयात्त्रस्तस्तमृषिं शरणं ययौ

taṃ dṛṣṭvā kuñjaraṃ mattamāyāntaṃ madagarvitamvyāghro hastibhayāttrastastamṛṣiṃ śaraṇaṃ yayau

ततोऽनयत्कुञ्जरतां तं व्याघ्रमृषिसत्तमःमहामेघोपमं दृष्ट्वा तं स भीतोऽभवद्गजः

tato'nayatkuñjaratāṃ taṃ vyāghramṛṣisattamaḥmahāmeghopamaṃ dṛṣṭvā taṃ sa bhīto'bhavadgajaḥ

ततः कमलषण्डानि शल्लकीगहनानि चव्यचरत्स मुदा युक्तः पद्मरेणुविभूषितः

tataḥ kamalaṣaṇḍāni śallakīgahanāni cavyacaratsa mudā yuktaḥ padmareṇuvibhūṣitaḥ

कदाचिद्रममाणस्य हस्तिनः सुमुखं तदाऋषेस्तस्योटजस्थस्य कालोऽगच्छन्निशानिशम्

kadācidramamāṇasya hastinaḥ sumukhaṃ tadāṛṣestasyoṭajasthasya kālo'gacchanniśāniśam

अथाजगाम तं देशं केसरी केसरारुणःगिरिकन्दरजो भीमः सिंहो नागकुलान्तकः

athājagāma taṃ deśaṃ kesarī kesarāruṇaḥgirikandarajo bhīmaḥ siṃho nāgakulāntakaḥ

तं दृष्ट्वा सिंहमायान्तं नागः सिंहभयाकुलःऋषिं शरणमापेदे वेपमानो भयातुरः

taṃ dṛṣṭvā siṃhamāyāntaṃ nāgaḥ siṃhabhayākulaḥṛṣiṃ śaraṇamāpede vepamāno bhayāturaḥ

ततः स सिंहतां नीतो नागेन्द्रो मुनिना तदावन्यं नागणयत्सिंहं तुल्यजातिसमन्वयात्

tataḥ sa siṃhatāṃ nīto nāgendro muninā tadāvanyaṃ nāgaṇayatsiṃhaṃ tulyajātisamanvayāt

दृष्ट्वा च सोऽनशत्सिंहो वन्यो भीसन्नवाग्बलःस चाश्रमेऽवसत्सिंहस्तस्मिन्नेव वने सुखी

dṛṣṭvā ca so'naśatsiṃho vanyo bhīsannavāgbalaḥsa cāśrame'vasatsiṃhastasminneva vane sukhī

न त्वन्ये क्षुद्रपशवस्तपोवननिवासिनःव्यदृश्यन्त भयत्रस्ता जीविताकाङ्क्षिणः सदा

na tvanye kṣudrapaśavastapovananivāsinaḥvyadṛśyanta bhayatrastā jīvitākāṅkṣiṇaḥ sadā

कदाचित्कालयोगेन सर्वप्राणिविहिंसकःबलवान्क्षतजाहारो नानासत्त्वभयंकरः

kadācitkālayogena sarvaprāṇivihiṃsakaḥbalavānkṣatajāhāro nānāsattvabhayaṃkaraḥ

अष्टपादूर्ध्वचरणः शरभो वनगोचरःतं सिंहं हन्तुमागच्छन्मुनेस्तस्य निवेशनम्

aṣṭapādūrdhvacaraṇaḥ śarabho vanagocaraḥtaṃ siṃhaṃ hantumāgacchanmunestasya niveśanam

तं मुनिः शरभं चक्रे बलोत्कटमरिंदमततः स शरभो वन्यो मुनेः शरभमग्रतःदृष्ट्वा बलिनमत्युग्रं द्रुतं संप्राद्रवद्भयात्

taṃ muniḥ śarabhaṃ cakre balotkaṭamariṃdamatataḥ sa śarabho vanyo muneḥ śarabhamagrataḥdṛṣṭvā balinamatyugraṃ drutaṃ saṃprādravadbhayāt

स एवं शरभस्थाने न्यस्तो वै मुनिना तदामुनेः पार्श्वगतो नित्यं शारभ्यं सुखमाप्तवान्

sa evaṃ śarabhasthāne nyasto vai muninā tadāmuneḥ pārśvagato nityaṃ śārabhyaṃ sukhamāptavān

ततः शरभसंत्रस्ताः सर्वे मृगगणा वनात्दिशः संप्राद्रवन्राजन्भयाज्जीवितकाङ्क्षिणः

tataḥ śarabhasaṃtrastāḥ sarve mṛgagaṇā vanātdiśaḥ saṃprādravanrājanbhayājjīvitakāṅkṣiṇaḥ

शरभोऽप्यतिसंदुष्टो नित्यं प्राणिवधे रतःफलमूलाशनं शान्तं नैच्छत्स पिशिताशनः

śarabho'pyatisaṃduṣṭo nityaṃ prāṇivadhe rataḥphalamūlāśanaṃ śāntaṃ naicchatsa piśitāśanaḥ

ततो रुधिरतर्षेण बलिना शरभोऽन्वितःइयेष तं मुनिं हन्तुमकृतज्ञः श्वयोनिजः

tato rudhiratarṣeṇa balinā śarabho'nvitaḥiyeṣa taṃ muniṃ hantumakṛtajñaḥ śvayonijaḥ

ततस्तेन तपःशक्त्या विदितो ज्ञानचक्षुषाविज्ञाय च महाप्राज्ञो मुनिः श्वानं तमुक्तवान्

tatastena tapaḥśaktyā vidito jñānacakṣuṣāvijñāya ca mahāprājño muniḥ śvānaṃ tamuktavān

श्वा त्वं द्वीपित्वमापन्नो द्वीपी व्याघ्रत्वमागतःव्याघ्रो नागो मदपटुर्नागः सिंहत्वमाप्तवान्

śvā tvaṃ dvīpitvamāpanno dvīpī vyāghratvamāgataḥvyāghro nāgo madapaṭurnāgaḥ siṃhatvamāptavān

सिंहोऽतिबलसंयुक्तो भूयः शरभतां गतःमया स्नेहपरीतेन न विमृष्टः कुलान्वयः

siṃho'tibalasaṃyukto bhūyaḥ śarabhatāṃ gataḥmayā snehaparītena na vimṛṣṭaḥ kulānvayaḥ

यस्मादेवमपापं मां पाप हिंसितुमिच्छसितस्मात्स्वयोनिमापन्नः श्वैव त्वं हि भविष्यसि

yasmādevamapāpaṃ māṃ pāpa hiṃsitumicchasitasmātsvayonimāpannaḥ śvaiva tvaṃ hi bhaviṣyasi

ततो मुनिजनद्वेषाद्दुष्टात्मा श्वाकृतोऽबुधःऋषिणा शरभः शप्तः स्वं रूपं पुनराप्तवान्

tato munijanadveṣādduṣṭātmā śvākṛto'budhaḥṛṣiṇā śarabhaḥ śaptaḥ svaṃ rūpaṃ punarāptavān