Parva.Adhyaya 12.118

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

स श्वा प्रकृतिमापन्नः परं दैन्यमुपागमत्ऋषिणा हुंकृतः पापस्तपोवनबहिष्कृतः

sa śvā prakṛtimāpannaḥ paraṃ dainyamupāgamatṛṣiṇā huṃkṛtaḥ pāpastapovanabahiṣkṛtaḥ

एवं राज्ञा मतिमता विदित्वा शीलशौचताम्आर्जवं प्रकृतिं सत्त्वं कुलं वृत्तं श्रुतं दमम्

evaṃ rājñā matimatā viditvā śīlaśaucatāmārjavaṃ prakṛtiṃ sattvaṃ kulaṃ vṛttaṃ śrutaṃ damam

अनुक्रोशं बलं वीर्यं भावं संप्रशमं क्षमाम्भृत्या ये यत्र योग्याः स्युस्तत्र स्थाप्याः सुशिक्षिताः

anukrośaṃ balaṃ vīryaṃ bhāvaṃ saṃpraśamaṃ kṣamāmbhṛtyā ye yatra yogyāḥ syustatra sthāpyāḥ suśikṣitāḥ

नापरीक्ष्य महीपालः प्रकर्तुं भृत्यमर्हतिअकुलीननराकीर्णो न राजा सुखमेधते

nāparīkṣya mahīpālaḥ prakartuṃ bhṛtyamarhatiakulīnanarākīrṇo na rājā sukhamedhate

कुलजः प्रकृतो राज्ञा तत्कुलीनतया सदान पापे कुरुते बुद्धिं निन्द्यमानोऽप्यनागसि

kulajaḥ prakṛto rājñā tatkulīnatayā sadāna pāpe kurute buddhiṃ nindyamāno'pyanāgasi

अकुलीनस्तु पुरुषः प्रकृतः साधुसंक्षयात्दुर्लभैश्वर्यतां प्राप्तो निन्दितः शत्रुतां व्रजेत्

akulīnastu puruṣaḥ prakṛtaḥ sādhusaṃkṣayātdurlabhaiśvaryatāṃ prāpto ninditaḥ śatrutāṃ vrajet

कुलीनं शिक्षितं प्राज्ञं ज्ञानविज्ञानकोविदम्सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं सहिष्णुं देशजं तथा

kulīnaṃ śikṣitaṃ prājñaṃ jñānavijñānakovidamsarvaśāstrārthatattvajñaṃ sahiṣṇuṃ deśajaṃ tathā

कृतज्ञं बलवन्तं च क्षान्तं दान्तं जितेन्द्रियम्अलुब्धं लब्धसंतुष्टं स्वामिमित्रबुभूषकम्

kṛtajñaṃ balavantaṃ ca kṣāntaṃ dāntaṃ jitendriyamalubdhaṃ labdhasaṃtuṣṭaṃ svāmimitrabubhūṣakam

सचिवं देशकालज्ञं सर्वसंग्रहणे रतम्सत्कृतं युक्तमनसं हितैषिणमतन्द्रितम्

sacivaṃ deśakālajñaṃ sarvasaṃgrahaṇe ratamsatkṛtaṃ yuktamanasaṃ hitaiṣiṇamatandritam

युक्ताचारं स्वविषये संधिविग्रहकोविदम्राज्ञस्त्रिवर्गवेत्तारं पौरजानपदप्रियम्

yuktācāraṃ svaviṣaye saṃdhivigrahakovidamrājñastrivargavettāraṃ paurajānapadapriyam

खातकव्यूहतत्त्वज्ञं बलहर्षणकोविदम्इङ्गिताकारतत्त्वज्ञं यात्रायानविशारदम्

khātakavyūhatattvajñaṃ balaharṣaṇakovidamiṅgitākāratattvajñaṃ yātrāyānaviśāradam

हस्तिशिक्षासु तत्त्वज्ञमहंकारविवर्जितम्प्रगल्भं दक्षिणं दान्तं बलिनं युक्तकारिणम्

hastiśikṣāsu tattvajñamahaṃkāravivarjitampragalbhaṃ dakṣiṇaṃ dāntaṃ balinaṃ yuktakāriṇam

चोक्षं चोक्षजनाकीर्णं सुवेषं सुखदर्शनम्नायकं नीतिकुशलं गुणषष्ट्या समन्वितम्

cokṣaṃ cokṣajanākīrṇaṃ suveṣaṃ sukhadarśanamnāyakaṃ nītikuśalaṃ guṇaṣaṣṭyā samanvitam

अस्तब्धं प्रश्रितं शक्तं मृदुवादिनमेव चधीरं श्लक्ष्णं महर्द्धिं च देशकालोपपादकम्

astabdhaṃ praśritaṃ śaktaṃ mṛduvādinameva cadhīraṃ ślakṣṇaṃ maharddhiṃ ca deśakālopapādakam

सचिवं यः प्रकुरुते न चैनमवमन्यतेतस्य विस्तीर्यते राज्यं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव

sacivaṃ yaḥ prakurute na cainamavamanyatetasya vistīryate rājyaṃ jyotsnā grahapateriva

एतैरेव गुणैर्युक्तो राजा शास्त्रविशारदःएष्टव्यो धर्मपरमः प्रजापालनतत्परः

etaireva guṇairyukto rājā śāstraviśāradaḥeṣṭavyo dharmaparamaḥ prajāpālanatatparaḥ

धीरो मर्षी शुचिः शीघ्रः काले पुरुषकारवित्शुश्रूषुः श्रुतवाञ्श्रोता ऊहापोहविशारदः

dhīro marṣī śuciḥ śīghraḥ kāle puruṣakāravitśuśrūṣuḥ śrutavāñśrotā ūhāpohaviśāradaḥ

मेधावी धारणायुक्तो यथान्यायोपपादकःदान्तः सदा प्रियाभाषी क्षमावांश्च विपर्यये

medhāvī dhāraṇāyukto yathānyāyopapādakaḥdāntaḥ sadā priyābhāṣī kṣamāvāṃśca viparyaye

दानाच्छेदे स्वयंकारी सुद्वारः सुखदर्शनःआर्तहस्तप्रदो नित्यमाप्तंमन्यो नये रतः

dānācchede svayaṃkārī sudvāraḥ sukhadarśanaḥārtahastaprado nityamāptaṃmanyo naye rataḥ

नाहंवादी न निर्द्वंद्वो न यत्किंचनकारकःकृते कर्मण्यमोघानां कर्ता भृत्यजनप्रियः

nāhaṃvādī na nirdvaṃdvo na yatkiṃcanakārakaḥkṛte karmaṇyamoghānāṃ kartā bhṛtyajanapriyaḥ

संगृहीतजनोऽस्तब्धः प्रसन्नवदनः सदादाता भृत्यजनावेक्षी न क्रोधी सुमहामनाः

saṃgṛhītajano'stabdhaḥ prasannavadanaḥ sadādātā bhṛtyajanāvekṣī na krodhī sumahāmanāḥ

युक्तदण्डो न निर्दण्डो धर्मकार्यानुशासकःचारनेत्रः परावेक्षी धर्मार्थकुशलः सदा

yuktadaṇḍo na nirdaṇḍo dharmakāryānuśāsakaḥcāranetraḥ parāvekṣī dharmārthakuśalaḥ sadā

राजा गुणशताकीर्ण एष्टव्यस्तादृशो भवेत्योधाश्चैव मनुष्येन्द्र सर्वैर्गुणगुणैर्वृताः

rājā guṇaśatākīrṇa eṣṭavyastādṛśo bhavetyodhāścaiva manuṣyendra sarvairguṇaguṇairvṛtāḥ

अन्वेष्टव्याः सुपुरुषाः सहाया राज्यधारणाःन विमानयितव्याश्च राज्ञा वृद्धिमभीप्सता

anveṣṭavyāḥ supuruṣāḥ sahāyā rājyadhāraṇāḥna vimānayitavyāśca rājñā vṛddhimabhīpsatā

योधाः समरशौटीराः कृतज्ञाः शस्त्रकोविदाःधर्मशास्त्रसमायुक्ताः पदातिजनसंयुताः

yodhāḥ samaraśauṭīrāḥ kṛtajñāḥ śastrakovidāḥdharmaśāstrasamāyuktāḥ padātijanasaṃyutāḥ

अर्थमानविवृद्धाश्च रथचर्याविशारदाःइष्वस्त्रकुशला यस्य तस्येयं नृपतेर्मही

arthamānavivṛddhāśca rathacaryāviśāradāḥiṣvastrakuśalā yasya tasyeyaṃ nṛpatermahī

सर्वसंग्रहणे युक्तो नृपो भवति यः सदाउत्थानशीलो मित्राढ्यः स राजा राजसत्तमः

sarvasaṃgrahaṇe yukto nṛpo bhavati yaḥ sadāutthānaśīlo mitrāḍhyaḥ sa rājā rājasattamaḥ

शक्या अश्वसहस्रेण वीरारोहेण भारतसंगृहीतमनुष्येण कृत्स्ना जेतुं वसुंधरा

śakyā aśvasahasreṇa vīrāroheṇa bhāratasaṃgṛhītamanuṣyeṇa kṛtsnā jetuṃ vasuṃdharā